pūjayedgaṇanāthaṃ taṃ rukmiṇaṃ rukmabhūṣitam
śrīprahlāda uvāca
pūjayedgaṇanāthaṃ taṃ rukmiṇaṃ rukmabhūṣitam ||
durvāsasaṃ ca kṛṣṇaṃ ca balabhadraṃ ca bhaktitaḥ
||1||पूजयेद्गणनाथं तं रुक्मिणं रुक्मभूषितम् ॥
दुर्वाससं च कृष्णं च बलभद्रं च भक्तितः
yajatyeko mahāyajñaiḥ saṃpūrṇavaradakṣiṇaiḥ ||
ekaḥ paśyati deveśaṃ kṛṣṇaṃ tulyaphalau hi tau
||2||यजत्येको महायज्ञैः संपूर्णवरदक्षिणैः ॥
एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ
vāpīkūpataḍāgāni karotyekaḥ samāhitaḥ ||
ekaḥ paśyati deveśaṃ kṛṣṇaṃ tulyaphalau hi tau
||3||वापीकूपतडागानि करोत्येकः समाहितः ॥
एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ
gobhūtilahiraṇyādi dadātyeko dinedine ||
ekaḥ paśyati deveśaṃ kṛṣṇaṃ tulyaphalau hi tau
||4||गोभूतिलहिरण्यादि ददात्येको दिनेदिने ॥
एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ
prāṇāyāmādisaṃyukto japadhyānaparāyaṇaḥ ||
ekaḥ paśyati deveśaṃ kṛṣṇaṃ tulyaphalau hi tau
||5||प्राणायामादिसंयुक्तो जपध्यानपरायणः ॥
एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ
jāhnavyādiṣu tīrtheṣu susnātvaikaḥ samāhitaḥ ||
ekaḥ paśyati deveśaṃ kṛṣṇaṃ tulyaphalau hi tau
||6||जाह्नव्यादिषु तीर्थेषु सुस्नात्वैकः समाहितः ॥
एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ
tribhirvikramaṇairyena vikrāṃtaṃ bhuvanatrayam ||
trivikramaṃ ca taṃ dṛṣṭvā mucyate pātakatrayāt
||7||त्रिभिर्विक्रमणैर्येन विक्रांतं भुवनत्रयम् ॥
त्रिविक्रमं च तं दृष्ट्वा मुच्यते पातकत्रयात्
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ traivikramī mṛrttirāgateyaṃ dharātale ||
kalānyāsācca kṛṣṇatvaṃ kadeyaṃ prāptavatyatha
||8||कथं त्रैविक्रमी मृर्त्तिरागतेयं धरातले ॥
कलान्यासाच्च कृष्णत्वं कदेयं प्राप्तवत्यथ
daitya saṃśayamasmākaṃ chettumarhasyaśeṣataḥ ||
durvāsasaśca kṛṣṇasya saṃbhavaḥ kathyatāmiti
||9||दैत्य संशयमस्माकं छेत्तुमर्हस्यशेषतः ॥
दुर्वाससश्च कृष्णस्य संभवः कथ्यतामिति
prahlāda uvāca
tacchrūyatāṃ dvijaśreṣṭhā yathā mūrttistrivikramī ||
durvāsasā samāyuktā saṃbhūtā dharaṇītale
||10||तच्छ्रूयतां द्विजश्रेष्ठा यथा मूर्त्तिस्त्रिविक्रमी ॥
दुर्वाससा समायुक्ता संभूता धरणीतले
pūrvaṃ kṛtayugasyāṃte balinā ca puraṃdaraḥ ||
nirjitya bhraṃśitaḥ sthānāttadarthaṃ madhusūdanaḥ
||11||पूर्वं कृतयुगस्यांते बलिना च पुरंदरः ॥
निर्जित्य भ्रंशितः स्थानात्तदर्थं मधुसूदनः
kaśyapādvāmano jajñe tato'bhūcca trivikramaḥ ||
tribhiḥ kramairmitām̐llokānākramya madhuhā hariḥ
||12||कश्यपाद्वामनो जज्ञे ततोऽभूच्च त्रिविक्रमः ॥
त्रिभिः क्रमैर्मिताँल्लोकानाक्रम्य मधुहा हरिः
baliṃ cakāra bhagavānpātālatalavāsi nam ||
bhaktyā tvananyayā kṛṣṇo daityena paritoṣitaḥ
||13||बलिं चकार भगवान्पातालतलवासि नम् ॥
भक्त्या त्वनन्यया कृष्णो दैत्येन परितोषितः
svayaṃ caivā'vasattatra bhaktyā krīto haristadā ||
anugrahāya bhagavāndvārapālo babhūva ha
||14||स्वयं चैवाऽवसत्तत्र भक्त्या क्रीतो हरिस्तदा ॥
अनुग्रहाय भगवान्द्वारपालो बभूव ह
durvāsāścāpi bhagavānātreyo munisattamaḥ ||
aṭaṃstīrthāni mokṣārthaṃ muktikṣetramaciṃtayat
||15||दुर्वासाश्चापि भगवानात्रेयो मुनिसत्तमः ॥
अटंस्तीर्थानि मोक्षार्थं मुक्तिक्षेत्रमचिंतयत्
evaṃ citayamānaḥ sa jñānadṛṣṭyā mahāmuniḥ ||
gomatyā saṃgamo yatra cakratīrthena bho dvijāḥ
||16||एवं चितयमानः स ज्ञानदृष्ट्या महामुनिः ॥
गोमत्या संगमो यत्र चक्रतीर्थेन भो द्विजाः
tanmuktikṣetramājñāya gamanāya matiṃ dadhe ||
sotītya nagaragrāmānudyānāni vanāni ca
||17||तन्मुक्तिक्षेत्रमाज्ञाय गमनाय मतिं दधे ॥
सोतीत्य नगरग्रामानुद्यानानि वनानि च
ānarttaviṣayaṃ prāpya daityabhūmiṃ viveśa ha ||
niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāṃ vedadhvanivivarjjitām
||18||आनर्त्तविषयं प्राप्य दैत्यभूमिं विवेश ह ॥
निःस्वाध्यायवषट्कारां वेदध्वनिविवर्ज्जिताम्
kuśena daityarājena sevitāṃ pālitāṃ tathā ||
bahumleccha samākīrṇāmadharmopārjakairjanaiḥ
||19||कुशेन दैत्यराजेन सेवितां पालितां तथा ॥
बहुम्लेच्छ समाकीर्णामधर्मोपार्जकैर्जनैः
pratyāsannāmiti jñātvā cakratīrthamagāddvijaḥ ||
snātvā ca saṃgame puṇye mokṣye'haṃ ca kṛtāhnikaḥ
||20||प्रत्यासन्नामिति ज्ञात्वा चक्रतीर्थमगाद्द्विजः ॥
स्नात्वा च संगमे पुण्ये मोक्ष्येऽहं च कृताह्निकः
iti kṛtvā sa niyamaṃ yayau śīghraṃ munistadā ||
snātvā śīghraṃ prayāsyāmi daityabhūmiṃ vihāya ca
||21||इति कृत्वा स नियमं ययौ शीघ्रं मुनिस्तदा ॥
स्नात्वा शीघ्रं प्रयास्यामि दैत्यभूमिं विहाय च
ityevaṃ ciṃtayanmārge śīghrameva jagāma saḥ ||
dṛṣṭvā ca saṃgamaṃ puṇyaṃ gomatyā sāgarasya ca
||22||इत्येवं चिंतयन्मार्गे शीघ्रमेव जगाम सः ॥
दृष्ट्वा च संगमं पुण्यं गोमत्या सागरस्य च
nidhāya vāsasī tatra mṛdamālabhya gomayam ||
śikhāṃ ca baddhvā karayoḥ kṛtvā ca niyataḥ kuśān
||23||निधाय वाससी तत्र मृदमालभ्य गोमयम् ॥
शिखां च बद्ध्वा करयोः कृत्वा च नियतः कुशान्
yāvatsnāti ca vipro'sau dṛṣṭo daityairdurātmabhiḥ ||
bruvaṃtaḥ ko'yamityevaṃ hanyatāṃhanyatāmiti
||24||यावत्स्नाति च विप्रोऽसौ दृष्टो दैत्यैर्दुरात्मभिः ॥
ब्रुवंतः कोऽयमित्येवं हन्यतांहन्यतामिति
asmābhiḥ pālite deśe kaḥ snāti manujādhamaḥ ||
bruvaṃta iti jaghnuste jānubhirmuṣṭibhistathā
||25||अस्माभिः पालिते देशे कः स्नाति मनुजाधमः ॥
ब्रुवंत इति जघ्नुस्ते जानुभिर्मुष्टिभिस्तथा
brāhmaṇo'haṃ na haṃtavyaḥ śrutvā cā'tīva pīḍitaḥ ||
taṃ dṛṣṭvā hanyamānaṃ tu brāhmaṇaṃ tairdurātmabhiḥ
||26||ब्राह्मणोऽहं न हंतव्यः श्रुत्वा चाऽतीव पीडितः ॥
तं दृष्ट्वा हन्यमानं तु ब्राह्मणं तैर्दुरात्मभिः
nivārayāmāsa ca tānrururnāma mahāsuraḥ ||
jagṛhustasya vastrāṇi kuśāṃste cikṣipurjale
||27||निवारयामास च तान्रुरुर्नाम महासुरः ॥
जगृहुस्तस्य वस्त्राणि कुशांस्ते चिक्षिपुर्जले
cakarṣuścaraṇau gṛhya śapaṃto duṣṭacetasaḥ ||
pade gṛhītvā tamṛṣiṃ nītvā sīmni vyasarjayan
||28||चकर्षुश्चरणौ गृह्य शपंतो दुष्टचेतसः ॥
पदे गृहीत्वा तमृषिं नीत्वा सीम्नि व्यसर्जयन्
taṃ tadā mūrchitaprāyaṃ dṛṣṭvocuḥ kupitāśca te ||
atrāgato yadi punarhaniṣyāmo na saṃśayaḥ ||
ānarttaviṣayāṃstānvai dṛṣṭvā tatra jalāśayam
||29||तं तदा मूर्छितप्रायं दृष्ट्वोचुः कुपिताश्च ते ॥
अत्रागतो यदि पुनर्हनिष्यामो न संशयः ॥
आनर्त्तविषयांस्तान्वै दृष्ट्वा तत्र जलाशयम्
prāṇasaṃśayamāpannastataściṃtāparo'bhavat ||
śapyehaṃ yadi daiteyāṃstapasaḥ kiṃ vyayena me
||30||प्राणसंशयमापन्नस्ततश्चिंतापरोऽभवत् ॥
शप्येहं यदि दैतेयांस्तपसः किं व्ययेन मे
athavā niyamabhraṣṭastyakṣye cedaṃ kalevaram ||
mama pakṣaṃ ca kaḥ kuryyātko me dāsyati jīvitam
||31||अथवा नियमभ्रष्टस्त्यक्ष्ये चेदं कलेवरम् ॥
मम पक्षं च कः कुर्य्यात्को मे दास्यति जीवितम्
cakratīrthe ca kaḥ snānaṃ kārayiṣyati māmiha ||
ko vā daityagaṇānetāñchakto jetuṃ mahāmṛdhe ||
taṃ vinā puṇḍarīkākṣaṃ bhaktānāmabhayapradam
||32||चक्रतीर्थे च कः स्नानं कारयिष्यति मामिह ॥
को वा दैत्यगणानेताञ्छक्तो जेतुं महामृधे ॥
तं विना पुण्डरीकाक्षं भक्तानामभयप्रदम्
brahmādīnāṃ ca netāraṃ śaraṇāgatavatsalam ||
cakrahastaṃ vinā medya konyaḥ śarmmaprado bhavet
||33||ब्रह्मादीनां च नेतारं शरणागतवत्सलम् ॥
चक्रहस्तं विना मेद्य कोन्यः शर्म्मप्रदो भवेत्
iti dhyātvā ca suciraṃ jñātvā pātālavāsi nam ||
ātreyo viṣṇuśaraṇaṃ jagāma dharaṇītalam
||34||इति ध्यात्वा च सुचिरं ज्ञात्वा पातालवासि नम् ॥
आत्रेयो विष्णुशरणं जगाम धरणीतलम्
upavāsaiḥ kṛśo dīno bhūtalaṃ praviveśa ha ||
sa daittyarājabhavanaṃ gandharvāpsarasāvṛtam
||35||उपवासैः कृशो दीनो भूतलं प्रविवेश ह ॥
स दैत्त्यराजभवनं गन्धर्वाप्सरसावृतम्
śobhitaṃ suramukhyena viṣṇunā prabhaviṣṇunā ||
durvāsāḥ praviveśātha prahṛṣṭenāṃtarātmanā
||36||शोभितं सुरमुख्येन विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
दुर्वासाः प्रविवेशाथ प्रहृष्टेनांतरात्मना
durvāsasamathāyāṃtaṃ dṛṣṭvā daityapatistadā ||
pratyutthāyārhayāṃcakre svāsane saṃnyaveśayat
||37||दुर्वाससमथायांतं दृष्ट्वा दैत्यपतिस्तदा ॥
प्रत्युत्थायार्हयांचक्रे स्वासने संन्यवेशयत्
madhuparkaṃ ca gāṃ caiva dattvārghyaṃ pārśvataḥ sthitaḥ ||
provāca praṇato brahmankathamatrāgato bhavān
||38||मधुपर्कं च गां चैव दत्त्वार्घ्यं पार्श्वतः स्थितः ॥
प्रोवाच प्रणतो ब्रह्मन्कथमत्रागतो भवान्
sukhopaviṣṭaḥ sa ṛṣistatrāpaśyattrivikramam ||
daityendradvāradeśe tu tiṣṭhantamakutobhayam
||39||सुखोपविष्टः स ऋषिस्तत्रापश्यत्त्रिविक्रमम् ॥
दैत्येन्द्रद्वारदेशे तु तिष्ठन्तमकुतोभयम्
taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ śrīvatsāṃkaṃ caturbhujam ||
ruroda sa ṛṣiśreṣṭhastrāhitrāhītyuvāca ca
||40||तं दृष्ट्वा देवदेवेशं श्रीवत्सांकं चतुर्भुजम् ॥
रुरोद स ऋषिश्रेष्ठस्त्राहित्राहीत्युवाच च
saṃsārabhayabhītānāṃ duḥkhitānāṃ janārdana ||
śatrubhiḥ paribhūtānāṃ śaraṇaṃ bhava keśava
||41||संसारभयभीतानां दुःखितानां जनार्दन ॥
शत्रुभिः परिभूतानां शरणं भव केशव
mama duḥkhābhitaptasya śatrubhiḥ karṣitasya ca ||
parābhūtasya dīnasya kṣudhayā pīḍitasya ca
||42||मम दुःखाभितप्तस्य शत्रुभिः कर्षितस्य च ॥
पराभूतस्य दीनस्य क्षुधया पीडितस्य च
apūrṇaniyamasyā'tha kleśitatya ca dānavaiḥ ||
brahmaṇyadeva viprasya śaraṇaṃ bhava keśava
||43||अपूर्णनियमस्याऽथ क्लेशितत्य च दानवैः ॥
ब्रह्मण्यदेव विप्रस्य शरणं भव केशव
ityuktvā darśayāmāsa śarīraṃ daityatāḍitam ||
tadbrāhmaṇāvamānaṃ ca dṛṣṭvā cukrodha vāmanaḥ
||44||इत्युक्त्वा दर्शयामास शरीरं दैत्यताडितम् ॥
तद्ब्राह्मणावमानं च दृष्ट्वा चुक्रोध वामनः
kenāpamānito brahmanniyamaḥ kena khaṇḍitaḥ ||
kathayasva mahābhāga dharmapāle mayi sthite
||45||केनापमानितो ब्रह्मन्नियमः केन खण्डितः ॥
कथयस्व महाभाग धर्मपाले मयि स्थिते
durvāsā uvāca
muktitīrthamahaṃ jñātvā jñānena madhusūdana ||
cakratīrthaṃ gataḥ snātuṃ yātrāyāṃ harṣasaṃyutaḥ
||46||मुक्तितीर्थमहं ज्ञात्वा ज्ञानेन मधुसूदन ॥
चक्रतीर्थं गतः स्नातुं यात्रायां हर्षसंयुतः
akṛtasnāna evā'haṃ dṛṣṭo daityairdurāsadaiḥ ||
gale gṛhītaḥ kṛṣṇāhaṃ muṣṭibhistāḍitastathā
||47||अकृतस्नान एवाऽहं दृष्टो दैत्यैर्दुरासदैः ॥
गले गृहीतः कृष्णाहं मुष्टिभिस्ताडितस्तथा
balādgṛhītvā vāsāṃsi kuśāṃścaivākṣataiḥ saha ||
jale kṣiptvā caraṇayorgṛhītvā māṃ samākṛṣan
||48||बलाद्गृहीत्वा वासांसि कुशांश्चैवाक्षतैः सह ॥
जले क्षिप्त्वा चरणयोर्गृहीत्वा मां समाकृषन्
sīmāṃte māṃ tu prakṣipya procuste dānavādhamāḥ ||
haniṣyāmo yadi punarāgaṃtāsi na saṃśayaḥ
||49||सीमांते मां तु प्रक्षिप्य प्रोचुस्ते दानवाधमाः ॥
हनिष्यामो यदि पुनरागंतासि न संशयः
snāto'haṃ cakratīrthe tu kariṣye bhojanaṃ vibho ||
tasmātsnāpaya goviṃda niyamaṃ saphalaṃ kuru
||50||स्नातोऽहं चक्रतीर्थे तु करिष्ये भोजनं विभो ॥
तस्मात्स्नापय गोविंद नियमं सफलं कुरु
tava prasādātsnātvā'haṃ bhuktvā ca prītamānasaḥ ||
pratijñāṃ saphalāṃ kṛtvā vicariṣye mahīmimām
||51||तव प्रसादात्स्नात्वाऽहं भुक्त्वा च प्रीतमानसः ॥
प्रतिज्ञां सफलां कृत्वा विचरिष्ये महीमिमाम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe caturthe dvārakāmāhātmye cakratīrthamāhātmye rākṣasakṛtadurvāsaḥparābhavavṛttāntavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||