śivaliṃgasthāpanavarṇanam
prahlāda uvāca
brahmaghoṣadhvaniṃ śrutvā dānavo durmukhastadā ||
krodhasaṃraktanayano durvāsasamathābravīt
||1||ब्रह्मघोषध्वनिं श्रुत्वा दानवो दुर्मुखस्तदा ॥
क्रोधसंरक्तनयनो दुर्वाससमथाब्रवीत्
hanyamānastvamasmābhiryadi muktosi vai dvija ||
kasmātpunaḥ samāyāto maraṇāya ca duṣṭadhīḥ
||2||हन्यमानस्त्वमस्माभिर्यदि मुक्तोसि वै द्विज ॥
कस्मात्पुनः समायातो मरणाय च दुष्टधीः
ityuktvā muṣṭinā hantuṃ prādravaddānavādhamaḥ ||
prāha pradhāvamānaṃ taṃ durvāsā munisattamaḥ
||3||इत्युक्त्वा मुष्टिना हन्तुं प्राद्रवद्दानवाधमः ॥
प्राह प्रधावमानं तं दुर्वासा मुनिसत्तमः
sparśaṃ mā kuru pāpiṣṭha brāhmaṇaṃ māṃ kṛtāhnikam ||
taṃ dṛṣṭvā dānavaṃ viṣṇurbrāhmaṇaṃ hantumudyatam
||13||स्पर्शं मा कुरु पापिष्ठ ब्राह्मणं मां कृताह्निकम् ॥
तं दृष्ट्वा दानवं विष्णुर्ब्राह्मणं हन्तुमुद्यतम्
tasya kruddho jagannātho durvāsasaḥ kṛte tadā ||
cakreṇa kṣuradhāreṇa śiraściccheda līlayā
||5||तस्य क्रुद्धो जगन्नाथो दुर्वाससः कृते तदा ॥
चक्रेण क्षुरधारेण शिरश्चिच्छेद लीलया
prahlāda uvāca
durmukhaṃ nihataṃ dṛṣṭvā dānavo duḥsahastadā ||
ākrośaduccairditijāñchīghramāgamyatāmiti
||6||दुर्मुखं निहतं दृष्ट्वा दानवो दुःसहस्तदा ॥
आक्रोशदुच्चैर्दितिजाञ्छीघ्रमागम्यतामिति
śrutvā daityagaṇāḥ sarve durmukhaṃ nihataṃ tadā ||
durvāsasaṃ punastatra paritrātaṃ ca viṣṇunā
||7||श्रुत्वा दैत्यगणाः सर्वे दुर्मुखं निहतं तदा ॥
दुर्वाससं पुनस्तत्र परित्रातं च विष्णुना
kūrmapṛṣṭho golakaśca krodhano vedadūṣakaḥ ||
yajñaghno yajñahaṃtā ca dharmāntakastapasvihā
||8||कूर्मपृष्ठो गोलकश्च क्रोधनो वेददूषकः ॥
यज्ञघ्नो यज्ञहंता च धर्मान्तकस्तपस्विहा
ete cānye ca bahavo vividhāyudhapāṇayaḥ ||
krodhasaṃraktanayanāḥ śapanto brāhmaṇaṃ tathā
||9||एते चान्ये च बहवो विविधायुधपाणयः ॥
क्रोधसंरक्तनयनाः शपन्तो ब्राह्मणं तथा
parikṣipya tadātreyaṃ viṣṇuṃ saṃkarṣaṇaṃ tathā ||
tomarairbhindipālaiśca muśalaiśca bhuśuṃḍibhiḥ
||10||परिक्षिप्य तदात्रेयं विष्णुं संकर्षणं तथा ॥
तोमरैर्भिन्दिपालैश्च मुशलैश्च भुशुंडिभिः
astrairnānāvidhaiścāpi yuyudhuḥ krodhamūrchitāḥ ||
dānavaiḥ saṃvṛto viṣṇuḥ samantādghoradarśanaiḥ
||11||अस्त्रैर्नानाविधैश्चापि युयुधुः क्रोधमूर्छिताः ॥
दानवैः संवृतो विष्णुः समन्ताद्घोरदर्शनैः
saṃkarṣaṇaśca śuśubhe caṃdrādityau ghanairiva ||
gṛhītvā dhanuṣī divye śīghraṃ saṃyojya cāśugān
||12||संकर्षणश्च शुशुभे चंद्रादित्यौ घनैरिव ॥
गृहीत्वा धनुषी दिव्ये शीघ्रं संयोज्य चाशुगान्
tānmārgaṇagaṇairdaityāñjaghnatuste mahāmṛdhe ||
te hanyamānāḥ samare viṣṇunā vidrutā diśaḥ
||13||तान्मार्गणगणैर्दैत्याञ्जघ्नतुस्ते महामृधे ॥
ते हन्यमानाः समरे विष्णुना विद्रुता दिशः
dānavānvidrutāndṛṣṭvā viṣṇunā nihatānparān ||
golakaḥ kūrmapṛṣṭhaśca mānaṃ kṛtvā nyavartatām
||14||दानवान्विद्रुतान्दृष्ट्वा विष्णुना निहतान्परान् ॥
गोलकः कूर्मपृष्ठश्च मानं कृत्वा न्यवर्तताम्
saṃkarṣaṇaṃ golakaśca hyājaghāna tribhiḥ śaraiḥ ||
anantaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā golakaḥ krodhamūrchitaḥ
||15||संकर्षणं गोलकश्च ह्याजघान त्रिभिः शरैः ॥
अनन्तं व्यथितं दृष्ट्वा गोलकः क्रोधमूर्छितः
utpatya tarasā mūrdhni durvāsasamatāḍayat ||
sa muṣṭighātābhihataścukrośa patitaḥ kṣitau
||16||उत्पत्य तरसा मूर्ध्नि दुर्वाससमताडयत् ॥
स मुष्टिघाताभिहतश्चुक्रोश पतितः क्षितौ
saṃkarṣaṇastu patitaṃ dṛṣṭvā mūrdhni pratāḍitam ||
dṛṣṭvā cukopa bhagavāṃstiṣṭhatiṣṭheti cābravīt ||
saṃgṛhya muśalaṃ vīro jaghāna samare ripum
||17||संकर्षणस्तु पतितं दृष्ट्वा मूर्ध्नि प्रताडितम् ॥
दृष्ट्वा चुकोप भगवांस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥
संगृह्य मुशलं वीरो जघान समरे रिपुम्
muśalenāhato mūrdhni golako vikalendriyaḥ ||
saṃbhinnamastakaścaiva papāta ca mamāra ca
||18||मुशलेनाहतो मूर्ध्नि गोलको विकलेन्द्रियः ॥
संभिन्नमस्तकश्चैव पपात च ममार च
golakaṃ patitaṃ dṛṣṭvā krandaṃtaṃ brāhmaṇaṃ tathā ||
kūrmapṛṣṭhaṃ ca bhagavānviṣṇurhantuṃ mano dadhe ||
nārācena sutīkṣṇena jaghāna hṛdaye ripum
||19||गोलकं पतितं दृष्ट्वा क्रन्दंतं ब्राह्मणं तथा ॥
कूर्मपृष्ठं च भगवान्विष्णुर्हन्तुं मनो दधे ॥
नाराचेन सुतीक्ष्णेन जघान हृदये रिपुम्
sa viṣṇubāṇābhihatastyaktaśastraḥ palāyitaḥ ||
tasminprabhinne'tibale gate vai kūrmapṛṣṭhake ||
abhajyata balaṃ sarvaṃ vidrutaṃ ca diśo daśa
||20||स विष्णुबाणाभिहतस्त्यक्तशस्त्रः पलायितः ॥
तस्मिन्प्रभिन्नेऽतिबले गते वै कूर्मपृष्ठके ॥
अभज्यत बलं सर्वं विद्रुतं च दिशो दश
tatprabhagraṃ balaṃ sarvaṃ nihataṃ golakaṃ tathā ||
dvārasthaḥ kathayāmāsa daityarājñe kuśāya saḥ
||21||तत्प्रभग्रं बलं सर्वं निहतं गोलकं तथा ॥
द्वारस्थः कथयामास दैत्यराज्ञे कुशाय सः
golakaṃ nihataṃ śrutvā daityānanyāṃśca daityarāṭ ||
yodhānājñāpayāmāsa sannaddhānsvabalasya ca
||22||गोलकं निहतं श्रुत्वा दैत्यानन्यांश्च दैत्यराट् ॥
योधानाज्ञापयामास सन्नद्धान्स्वबलस्य च
ājñāṃ kuśasya te labdhvā daityāḥ paṃcajanādayaḥ ||
yuddhāyābhimukhāḥ sarve rathairnāgaiśca niryayuḥ
||23||आज्ञां कुशस्य ते लब्ध्वा दैत्याः पंचजनादयः ॥
युद्धायाभिमुखाः सर्वे रथैर्नागैश्च निर्ययुः
anīkaṃ daśasāhasraṃ kūrmapṛṣṭhasya niryayau ||
ayute dve rathānāṃ tu nāgānāmayutaṃ tathā
||24||अनीकं दशसाहस्रं कूर्मपृष्ठस्य निर्ययौ ॥
अयुते द्वे रथानां तु नागानामयुतं तथा
daśāyutāni cāśvānāmuṣṭrāṇāṃ ca tathaiva ca ||
bakaśca niryayau daityo bahusainyasamanvitaḥ
||25||दशायुतानि चाश्वानामुष्ट्राणां च तथैव च ॥
बकश्च निर्ययौ दैत्यो बहुसैन्यसमन्वितः
tathā dīrghanakho daityaḥ svenānīkena saṃvṛtaḥ ||
maṃtriputro mahāmāyo daityarāja kuśasya vai ||
niryayau vighaso daityaḥ praghasaśca mahābalaḥ
||26||तथा दीर्घनखो दैत्यः स्वेनानीकेन संवृतः ॥
मंत्रिपुत्रो महामायो दैत्यराज कुशस्य वै ॥
निर्ययौ विघसो दैत्यः प्रघसश्च महाबलः
ūrddhvabāhurvakraśirāḥ kañcukaśca śivolukaiḥ ||
brahmaghno yajñahā daityo rāhurbarbarakastathā
||27||ऊर्द्ध्वबाहुर्वक्रशिराः कञ्चुकश्च शिवोलुकैः ॥
ब्रह्मघ्नो यज्ञहा दैत्यो राहुर्बर्बरकस्तथा
sunāmā vasunāmā ca maṃtriṇau buddhisattamau ||
senāpatiścogradaṃṣṭastasya bhrātā mahāhanuḥ
||28||सुनामा वसुनामा च मंत्रिणौ बुद्धिसत्तमौ ॥
सेनापतिश्चोग्रदंष्टस्तस्य भ्राता महाहनुः
ete cānye ca bahavo daityāḥ krodhasamanvitāḥ ||
mahatā rathaghoṣeṇa niryayuryuddhakāṃkṣiṇaḥ
||29||एते चान्ये च बहवो दैत्याः क्रोधसमन्विताः ॥
महता रथघोषेण निर्ययुर्युद्धकांक्षिणः
snātvā śuklāṃbaradharaḥ śuklamālāvibhūṣitaḥ ||
kuśaḥ śaṃbhuṃ mahādevaṃ bhavānīpatimavyayam ||
ārcayamāsa bhūteśaṃ parameṇa samādhinā
||30||स्नात्वा शुक्लांबरधरः शुक्लमालाविभूषितः ॥
कुशः शंभुं महादेवं भवानीपतिमव्ययम् ॥
आर्चयमास भूतेशं परमेण समाधिना
paṃcāmṛtena saṃsnāpya tathā gandhairvi lipya ca ||
arcayāmāsa daityendro hyanekakusumotkaraiḥ
||31||पंचामृतेन संस्नाप्य तथा गन्धैर्वि लिप्य च ॥
अर्चयामास दैत्येन्द्रो ह्यनेककुसुमोत्करैः
gītavāditraśabdaiśca tathā maṃgalavācakaiḥ ||
pūjayitvā mahādevaṃ brāhmaṇānsvasti vācya ca
||32||गीतवादित्रशब्दैश्च तथा मंगलवाचकैः ॥
पूजयित्वा महादेवं ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च
bhūṣayitvā bhūṣaṇaiśca maṇivajravibhūṣaṇaiḥ ||
mukuṭenārkavarṇena jvaladbhāskararociṣā
||33||भूषयित्वा भूषणैश्च मणिवज्रविभूषणैः ॥
मुकुटेनार्कवर्णेन ज्वलद्भास्कररोचिषा
bhrājamāno daityarājo hāreṇā'tīva śobhitaḥ ||
saṃnahya ca mahābāhuḥ sārathiṃ samudaikṣata
||34||भ्राजमानो दैत्यराजो हारेणाऽतीव शोभितः ॥
संनह्य च महाबाहुः सारथिं समुदैक्षत
sunāmānaṃ vasuṃ caiva maṃtriṇau vākyamabravīt ||
kaścāyamasurānhaṃti kimarthaṃ jñāyatāmiti
||35||सुनामानं वसुं चैव मंत्रिणौ वाक्यमब्रवीत् ॥
कश्चायमसुरान्हंति किमर्थं ज्ञायतामिति
tasya tadvacanaṃ śrutvā rururvacanamabravīt ||
gatehni brāhmaṇaḥ snātuṃ gomatyāḥ saṃgame kila
||36||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रुरुर्वचनमब्रवीत् ॥
गतेह्नि ब्राह्मणः स्नातुं गोमत्याः संगमे किल
āgataḥ pratiṣiddhaḥ sandaityaistatra mahī pate ||
tena viṣṇuḥ samānītaḥ saṃkarṣaṇasamanvitaḥ
||37||आगतः प्रतिषिद्धः सन्दैत्यैस्तत्र मही पते ॥
तेन विष्णुः समानीतः संकर्षणसमन्वितः
so'smānhaṃti mahārāja brahmaṇyo jagadīśvaraḥ ||
tena te bahavo daityā hatāḥ kecitpalāyitāḥ
||38||सोऽस्मान्हंति महाराज ब्रह्मण्यो जगदीश्वरः ॥
तेन ते बहवो दैत्या हताः केचित्पलायिताः
sunāmovāca
snātvā gacchatu vipro'sau vāsudevasamanvitaḥ ||
rājanvṛthā vigraheṇa kiṃ kāryaṃ kathayasva naḥ
||39||स्नात्वा गच्छतु विप्रोऽसौ वासुदेवसमन्वितः ॥
राजन्वृथा विग्रहेण किं कार्यं कथयस्व नः
tasya tadvacanaṃ śrutvā kuśaḥ krodhasamanvitaḥ ||
kathaṃ golakahaṃtāraṃ na haniṣyāmi keśavam
||40||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशः क्रोधसमन्वितः ॥
कथं गोलकहंतारं न हनिष्यामि केशवम्
etāvaduktvā sa kruddho yayau daityapatistadā ||
tato vāditra śabdaiśca bherīśabdaiḥ samanvitaḥ
||41||एतावदुक्त्वा स क्रुद्धो ययौ दैत्यपतिस्तदा ॥
ततो वादित्र शब्दैश्च भेरीशब्दैः समन्वितः
dadarśa tatra deveśaṃ sahasraśirasaṃ prabhum ||
tathā viṣṇuṃ cakrapāṇiṃ durvāsasamakalmaṣam
||42||ददर्श तत्र देवेशं सहस्रशिरसं प्रभुम् ॥
तथा विष्णुं चक्रपाणिं दुर्वाससमकल्मषम्
īśvarāṃśaṃ ca taṃ dṛṣṭvā na hantavyo'yamīśvaraḥ ||
viṣṇumuddiśya tānsarvānprerayāmāsa dānavān
||43||ईश्वरांशं च तं दृष्ट्वा न हन्तव्योऽयमीश्वरः ॥
विष्णुमुद्दिश्य तान्सर्वान्प्रेरयामास दानवान्
nāgaiḥ parvatasaṃkāśai rathairjaladasannibhaiḥ ||
aśvairmahājavaiścaiva parivavruḥ samaṃtataḥ
||44||नागैः पर्वतसंकाशै रथैर्जलदसन्निभैः ॥
अश्वैर्महाजवैश्चैव परिवव्रुः समंततः
tato yuddhaṃ samabhavaddevayordānavaiḥ saha ||
ācchāditau tau dadṛśurdaityairdevagaṇāstadā
||45||ततो युद्धं समभवद्देवयोर्दानवैः सह ॥
आच्छादितौ तौ ददृशुर्दैत्यैर्देवगणास्तदा
tato gṛhītvā muśalaṃ halaṃ ca balavānhalī ||
jaghāna daityapravarānkālānalayamopamān
||46||ततो गृहीत्वा मुशलं हलं च बलवान्हली ॥
जघान दैत्यप्रवरान्कालानलयमोपमान्
te hanyamānā daiteyā balena balaśālinā ||
sarvato vidrutā bhagnāḥ kuśameva yayustadā
||47||ते हन्यमाना दैतेया बलेन बलशालिना ॥
सर्वतो विद्रुता भग्नाः कुशमेव ययुस्तदा
bakaśca yajñakopaśca brahmaghno vedadūṣakaḥ ||
mahāmakhaghno jaṃbhaśca rāhurvakraśirāstathā
||48||बकश्च यज्ञकोपश्च ब्रह्मघ्नो वेददूषकः ॥
महामखघ्नो जंभश्च राहुर्वक्रशिरास्तथा
ete cānye ca bahavaḥ pravarā dānavottamāḥ ||
krodhasaṃraktanayanā bibhiduste janārddanam
||49||एते चान्ये च बहवः प्रवरा दानवोत्तमाः ॥
क्रोधसंरक्तनयना बिभिदुस्ते जनार्द्दनम्
tataḥ krodhasamāyuktau saṃkarṣaṇajanārdanau ||
cakralāṃgalaghātena jaghnaturdānavottamān
||50||ततः क्रोधसमायुक्तौ संकर्षणजनार्दनौ ॥
चक्रलांगलघातेन जघ्नतुर्दानवोत्तमान्
cakreṇa ca śiraḥ kāyāccicchedāśu bakasya vai ||
cūrṇayāmāsa muśalī yajñahaṃtārameva ca
||51||चक्रेण च शिरः कायाच्चिच्छेदाशु बकस्य वै ॥
चूर्णयामास मुशली यज्ञहंतारमेव च
rāhuṃ jaghāna cakreṇa tathānyānmuśalena ca ||
te hatā hanyamānāśca bhagnā jagmurdiśo daśa
||52||राहुं जघान चक्रेण तथान्यान्मुशलेन च ॥
ते हता हन्यमानाश्च भग्ना जग्मुर्दिशो दश
kuśaḥ svāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vidrutāṃ nihatāṃ tathā ||
krodhasaṃraktanayanaḥ prāha yāhīti sārathim
||53||कुशः स्वां वाहिनीं दृष्ट्वा विद्रुतां निहतां तथा ॥
क्रोधसंरक्तनयनः प्राह याहीति सारथिम्
sa tayoraṃtikaṃ gatvā nāma viśrāvya cātmanaḥ ||
uvāca kastvaṃ daiteyānmama haṃsi gadādhara
||54||स तयोरंतिकं गत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ॥
उवाच कस्त्वं दैतेयान्मम हंसि गदाधर
śrīvāsudeva uvāca
yasmādvimuktidaṃ puṇyaṃ gomatyudadhisaṃgamam ||
ruddhaṃ durātmabhiḥ pāpaistasmātte nihatā mayā
||55||यस्माद्विमुक्तिदं पुण्यं गोमत्युदधिसंगमम् ॥
रुद्धं दुरात्मभिः पापैस्तस्मात्ते निहता मया
kuśa uvāca
māṃ na jānāsi cātrasthaṃ kathaṃ jīvanprayāsyasi ||
yudhyasva tvaṃ sthiro bhūtvā tatastyakṣyasi jīvitam
||56||मां न जानासि चात्रस्थं कथं जीवन्प्रयास्यसि ॥
युध्यस्व त्वं स्थिरो भूत्वा ततस्त्यक्ष्यसि जीवितम्
ityuktvā paṃcaviṃśatyā tāḍayāmāsa keśavam ||
anaṃtaṃ cāṣṭabhirbāṇairhatvā''treyaṃ nirīkṣya tam ||
īśvarāṃśaṃ ca taṃ dṛṣṭvā prāha yāhīti mā ciram
||57||इत्युक्त्वा पंचविंशत्या ताडयामास केशवम् ॥
अनंतं चाष्टभिर्बाणैर्हत्वाऽऽत्रेयं निरीक्ष्य तम् ॥
ईश्वरांशं च तं दृष्ट्वा प्राह याहीति मा चिरम्
sa bāṇairbhinnasarvāṃgaḥ śārṅgaṃ hi dhanuṣāṃ varam ||
vikṛṣya ghātayāmāsa caturbhiścaturo hayān
||58||स बाणैर्भिन्नसर्वांगः शार्ङ्गं हि धनुषां वरम् ॥
विकृष्य घातयामास चतुर्भिश्चतुरो हयान्
sārathestu śiraḥ kāyādarddhacaṃdreṇa pattriṇā ||
ciccheda dhanurekena dhvajamekena cicchide
||59||सारथेस्तु शिरः कायादर्द्धचंद्रेण पत्त्रिणा ॥
चिच्छेद धनुरेकेन ध्वजमेकेन चिच्छिदे
sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ ||
pragṛhya ca mahākhaṅgamuvāca vacanaṃ tadā
||60||स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ॥
प्रगृह्य च महाखङ्गमुवाच वचनं तदा
yadi tvāṃ pātayiṣyāmi kīrtirme hyatulā bhavet ||
pātito'haṃ tvayā vīra yāsyāmi paramāṃ gatim
||61||यदि त्वां पातयिष्यामि कीर्तिर्मे ह्यतुला भवेत् ॥
पातितोऽहं त्वया वीर यास्यामि परमां गतिम्
tiṣṭhatiṣṭha hare sthāne śaraṇaṃ me sadāśivaḥ ||
dhāvaṃtamatisaṃkruddhaṃ khaṅgahastaṃ nirīkṣya tam ||
cakreṇa śitadhāreṇa śiraściccheda līlayā
||62||तिष्ठतिष्ठ हरे स्थाने शरणं मे सदाशिवः ॥
धावंतमतिसंक्रुद्धं खङ्गहस्तं निरीक्ष्य तम् ॥
चक्रेण शितधारेण शिरश्चिच्छेद लीलया
taṃ chinnaśirasaṃ bhūmau patitaṃ vīkṣya dānavam ||
athovāha rathenājau daityaḥ khaṃjanakastathā
||63||तं छिन्नशिरसं भूमौ पतितं वीक्ष्य दानवम् ॥
अथोवाह रथेनाजौ दैत्यः खंजनकस्तथा
apayāte kuśe daitye viṣṇuḥ saṃkarṣaṇastadā ||
durvāsasā ca sahitaḥ saṃnyavartata harṣitaḥ
||64||अपयाते कुशे दैत्ये विष्णुः संकर्षणस्तदा ॥
दुर्वाससा च सहितः संन्यवर्तत हर्षितः
śivālaye tu patitaṃ kuśaṃ nikṣipya dānavaḥ ||
snānagandhārcanairdhūpairgītavādyairatoṣayat
||65||शिवालये तु पतितं कुशं निक्षिप्य दानवः ॥
स्नानगन्धार्चनैर्धूपैर्गीतवाद्यैरतोषयत्
avāpa jīvitaṃ sadyaḥ prasādācchaṃkarasya ca ||
utthitaḥ sa tadā daityo bruvañchivaśiveti ca
||66||अवाप जीवितं सद्यः प्रसादाच्छंकरस्य च ॥
उत्थितः स तदा दैत्यो ब्रुवञ्छिवशिवेति च
taṃ punarjovitaṃ dṛṣṭvā daityaṃ daityagaṇastadā ||
uvāca sumanā vākyaṃ varddhasva suciraṃ vibho
||67||तं पुनर्जोवितं दृष्ट्वा दैत्यं दैत्यगणस्तदा ॥
उवाच सुमना वाक्यं वर्द्धस्व सुचिरं विभो
snāpayitvā yadi punarbrāhmaṇaṃ vinivarttate ||
yatheṣṭaṃ gacchatu tadā kiṃ vṛthā vigraheṇa te
||68||स्नापयित्वा यदि पुनर्ब्राह्मणं विनिवर्त्तते ॥
यथेष्टं गच्छतु तदा किं वृथा विग्रहेण ते
tasya tadvacanaṃ śrutvā kuśo vacanamabravīt ||
gaccha preṣaya tau śīghraṃ vipratrāṇakarāvubhau
||69||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशो वचनमब्रवीत् ॥
गच्छ प्रेषय तौ शीघ्रं विप्रत्राणकरावुभौ
sa ca rājñā samādiṣṭa sumanā munisattamāḥ ||
uvāca viṣṇumānamya namaskṛtya halāyudham
||70||स च राज्ञा समादिष्ट सुमना मुनिसत्तमाः ॥
उवाच विष्णुमानम्य नमस्कृत्य हलायुधम्
kuśena preṣitaścāsmi samīpe te janārdana ||
kiṃ tavāpakṛtaṃ nātha yena daityāñjighāṃsasi
||71||कुशेन प्रेषितश्चास्मि समीपे ते जनार्दन ॥
किं तवापकृतं नाथ येन दैत्याञ्जिघांससि
durvāsasaṃ snāpayitvā gaccha mukto'si mānada ||
amaratvaṃ mahādevātprāptaṃ viddhi kuśena hi
||72||दुर्वाससं स्नापयित्वा गच्छ मुक्तोऽसि मानद ॥
अमरत्वं महादेवात्प्राप्तं विद्धि कुशेन हि
śrīviṣṇuruvāca
muktitīrthamidaṃ ruddhaṃ bhavadbhiḥ pāpakarmabhiḥ ||
tasmāddhaniṣye sarvāṃśca dānavānnātra saṃśayaḥ
||73||मुक्तितीर्थमिदं रुद्धं भवद्भिः पापकर्मभिः ॥
तस्माद्धनिष्ये सर्वांश्च दानवान्नात्र संशयः
durvāsasaśca ye darbhāstilāścaivākṣataiḥ saha ||
punastānānayadhvaṃ hi kṣiptā ye varuṇālaye
||74||दुर्वाससश्च ये दर्भास्तिलाश्चैवाक्षतैः सह ॥
पुनस्तानानयध्वं हि क्षिप्ता ये वरुणालये
savāhanaparīvārāḥ sajātikulabāṃdhavāḥ ||
puṇyatīrthamidaṃ hitvā praviśadhvaṃ dharātale
||75||सवाहनपरीवाराः सजातिकुलबांधवाः ॥
पुण्यतीर्थमिदं हित्वा प्रविशध्वं धरातले
sumanāstadvacaḥ śrutvā krodhasaṃraktalocanaḥ ||
yudhyadhvamiti taṃ coktvā naitadevaṃ bhaviṣyati
||76||सुमनास्तद्वचः श्रुत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः ॥
युध्यध्वमिति तं चोक्त्वा नैतदेवं भविष्यति
kuśāya kathayāmāsa yaduktaṃ śārṅgadhanvinā ||
kruddhastadvacanaṃ śrutvā maṃtriṇā samudīritam
||77||कुशाय कथयामास यदुक्तं शार्ङ्गधन्विना ॥
क्रुद्धस्तद्वचनं श्रुत्वा मंत्रिणा समुदीरितम्
rathamāruhya vegena yayau yoddhumariṃdamaḥ ||
saṃsmṛtya manasā devaṃ pinākiṃ vṛṣabhadhvajam
||78||रथमारुह्य वेगेन ययौ योद्धुमरिंदमः ॥
संस्मृत्य मनसा देवं पिनाकिं वृषभध्वजम्
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ sumahallomaharṣaṇam ||
anyeṣāṃ dānavānāṃ ca keśavasya kuśasya ca
||79||ततः प्रववृते युद्धं सुमहल्लोमहर्षणम् ॥
अन्येषां दानवानां च केशवस्य कुशस्य च
yajñaghno gadayā gurvyā saṃkarṣaṇamatāḍayat ||
saṃkarṣaṇahataḥ śīrṣṇi musalena papāta ha
||80||यज्ञघ्नो गदया गुर्व्या संकर्षणमताडयत् ॥
संकर्षणहतः शीर्ष्णि मुसलेन पपात ह
kañcukaṃ ca jaghānāśu cakreṇa bhagavānhariḥ ||
ulmukaścātha nihato brahmaghnaśca nipātitaḥ
||81||कञ्चुकं च जघानाशु चक्रेण भगवान्हरिः ॥
उल्मुकश्चाथ निहतो ब्रह्मघ्नश्च निपातितः
ete cānye ca bahavo ghātitāḥ keśavena hi ||
dānavānpatitāndṛṣṭvā kuśaḥ paramakopitaḥ
||82||एते चान्ये च बहवो घातिताः केशवेन हि ॥
दानवान्पतितान्दृष्ट्वा कुशः परमकोपितः
jaghāna yudhi saṃrabdhaḥ paramāstreṇa keśavam ||
bhagavānkrodhasaṃyuktaścakreṇa cāharacchiraḥ
||83||जघान युधि संरब्धः परमास्त्रेण केशवम् ॥
भगवान्क्रोधसंयुक्तश्चक्रेण चाहरच्छिरः
taṃ chinnaśirasaṃ bhūmau pātitaṃ vīkṣya keśavaḥ ||
ciccheda bāhū pādau ca khaṅgena tilaśastathā
||84||तं छिन्नशिरसं भूमौ पातितं वीक्ष्य केशवः ॥
चिच्छेद बाहू पादौ च खङ्गेन तिलशस्तथा
khaṃḍaśo ghātitaṃ dṛṣṭvā keśavena kuśaṃ tadā ||
saṃgṛhya te punardetyā ninyuḥ sarve śivālayam
||85||खंडशो घातितं दृष्ट्वा केशवेन कुशं तदा ॥
संगृह्य ते पुनर्देत्या निन्युः सर्वे शिवालयम्
prasādācchūlinaḥ sadyo jīvitaṃ prāpya dānavaḥ ||
utthitaḥ sahasā kruddhaḥ kva viṣṇuriti cābravīt
||86||प्रसादाच्छूलिनः सद्यो जीवितं प्राप्य दानवः ॥
उत्थितः सहसा क्रुद्धः क्व विष्णुरिति चाब्रवीत्
gadāmudyamya saṃkruddho yoddhumāgājjanārddanam ||
tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā nihataṃ jīvitaṃ punaḥ
||87||गदामुद्यम्य संक्रुद्धो योद्धुमागाज्जनार्द्दनम् ॥
तमुद्यतगदं दृष्ट्वा निहतं जीवितं पुनः
durvāsasamathovāca kimidaṃ na mriyeta yat ||
mayā'sakṛcchiraśchinnaṃ khaṃḍaśastilaśaḥ kṛtam
||88||दुर्वाससमथोवाच किमिदं न म्रियेत यत् ॥
मयाऽसकृच्छिरश्छिन्नं खंडशस्तिलशः कृतम्
jīvatyayaṃ punaḥ kasmātkāraṇaṃ katha yasva naḥ ||
ityuktaściṃtayāmāsa dhyānena ṛṣisattamaḥ
||89||जीवत्ययं पुनः कस्मात्कारणं कथ यस्व नः ॥
इत्युक्तश्चिंतयामास ध्यानेन ऋषिसत्तमः
jñātvā tatkāraṇaṃ sarvamuvāca madhusūdanam ||
mahādevena tuṣṭena kuśo'yamamaraḥ kṛtaḥ
||90||ज्ञात्वा तत्कारणं सर्वमुवाच मधुसूदनम् ॥
महादेवेन तुष्टेन कुशोऽयममरः कृतः
khaṃḍaśaśca kṛtaścāpi na ca prāṇairviyujyate ||
tataḥ sa vismayāviṣṭo haṃtavyo'yaṃ mayā katham
||91||खंडशश्च कृतश्चापि न च प्राणैर्वियुज्यते ॥
ततः स विस्मयाविष्टो हंतव्योऽयं मया कथम्
upāyaṃ ca kariṣyāmi yenāyaṃ na bhave diti ||
tataḥ sa jīvitaṃ prāpya prasādācchaṃkarasya ca ||
carmakhaṅgamathādāya tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt
||92||उपायं च करिष्यामि येनायं न भवे दिति ॥
ततः स जीवितं प्राप्य प्रसादाच्छंकरस्य च ॥
चर्मखङ्गमथादाय तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्
tamāyāṃtaṃ tato dṛṣṭvā kuśaṃ śivaparigraham ||
jaghāna gadayā gurvyā gadāhastaṃ tadā kuśam
||93||तमायांतं ततो दृष्ट्वा कुशं शिवपरिग्रहम् ॥
जघान गदया गुर्व्या गदाहस्तं तदा कुशम्
sa bhinnamūrddhā nyapatatkeśavenābhitāḍitaḥ ||
bhūmau nipatitaṃ vegātparigṛhya kuśaṃ hariḥ
||94||स भिन्नमूर्द्धा न्यपतत्केशवेनाभिताडितः ॥
भूमौ निपतितं वेगात्परिगृह्य कुशं हरिः
garte nikṣipya taddehaṃ pūrayāmāsa vai punaḥ ||
liṃgaṃ saṃsthāpayāmāsa tasyopari janārddanaḥ
||95||गर्ते निक्षिप्य तद्देहं पूरयामास वै पुनः ॥
लिंगं संस्थापयामास तस्योपरि जनार्द्दनः
sa labdhasaṃjño danujaḥ śivaliṃgamapaśyata ||
ātmoparisthitaṃ tacca tadā cintāparo'bhavat
||96||स लब्धसंज्ञो दनुजः शिवलिंगमपश्यत ॥
आत्मोपरिस्थितं तच्च तदा चिन्तापरोऽभवत्
iti śrīskāndemahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe caturthe dvārakāmāhātmye cakratīrthe rākṣasakuśaviṣṇuyuddhe kuśarākṣasopari viṣṇunā śivaliṃgasthāpanavarṇanaṃnāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ || 20 ||