bhagavatparicārakavargakathanapūrvakarukmigarvaparihāravṛttāntavarṇanam
prahlāda uvāca
kṛtvā'bhiṣekaṃ tīrtheṣu yathāvaddatta dakṣiṇaḥ ||
pūjayecca tato devaṃ kṛṣṇākhyaṃ puruṣaṃ param
||1||कृत्वाऽभिषेकं तीर्थेषु यथावद्दत्त दक्षिणः ॥
पूजयेच्च ततो देवं कृष्णाख्यं पुरुषं परम्
ṛṣaya ūcuḥ
pūjāvidhiṃ tu kṛṣṇasya śrotukāmāḥ samāsataḥ ||
kathayā''caraṇopetaṃ yathāvaddaityasattama
||2||पूजाविधिं तु कृष्णस्य श्रोतुकामाः समासतः ॥
कथयाऽऽचरणोपेतं यथावद्दैत्यसत्तम
dvārapālāśca ke tatra kaḥ pūrvaṃ kaśca pṛṣṭhataḥ ||
purīyaṃ sarvato daitya tiṣṭhate kena pālitā
||3||द्वारपालाश्च के तत्र कः पूर्वं कश्च पृष्ठतः ॥
पुरीयं सर्वतो दैत्य तिष्ठते केन पालिता
ānupūrvyātsamāsena pūjanīyā yathāvidhi ||
kathayasva vidhijño'si kṛṣṇaikacaraṇapriyaḥ
||4||आनुपूर्व्यात्समासेन पूजनीया यथाविधि ॥
कथयस्व विधिज्ञोऽसि कृष्णैकचरणप्रियः
śrīprahlāda uvāca
śrūyatāṃ pūjanaṃ viprāḥ śrutapūrvaṃ vidhānataḥ ||
kalau kṛṣṇasya viprendrā yathāvadanupūrvaśaḥ
||5||श्रूयतां पूजनं विप्राः श्रुतपूर्वं विधानतः ॥
कलौ कृष्णस्य विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः
pūrvadvārasthitāndevāñchuṇudhvaṃ susamāhitāḥ ||
jayaṃtaḥ prathamaṃ pūjyaḥ sarvapāpaharaḥ śubhaḥ
||6||पूर्वद्वारस्थितान्देवाञ्छुणुध्वं सुसमाहिताः ॥
जयंतः प्रथमं पूज्यः सर्वपापहरः शुभः
sthāpito devarājena pūjārthaṃ keśavasya hi ||
tasyaivānucarānvakṣye tānnibodhata sattamāḥ
||7||स्थापितो देवराजेन पूजार्थं केशवस्य हि ॥
तस्यैवानुचरान्वक्ष्ये तान्निबोधत सत्तमाः
vajranābhaḥ sunābhaśca vajrabāhurmahā hanuḥ ||
vajradaṃṣṭro vajradhārī vajrahā vajralocanaḥ
||8||वज्रनाभः सुनाभश्च वज्रबाहुर्महा हनुः ॥
वज्रदंष्ट्रो वज्रधारी वज्रहा वज्रलोचनः
śvetamūrdhā śvetamālī jayantānucarāśca te ||
ete śastrodyatakarā rakṣante tamaharniśam
||9||श्वेतमूर्धा श्वेतमाली जयन्तानुचराश्च ते ॥
एते शस्त्रोद्यतकरा रक्षन्ते तमहर्निशम्
pūrvadvāre susaṃnaddhā jayantoddeśakāriṇaḥ ||
pūrvadvāre ca rakṣārthaṃ naranātho vināyakaḥ
||10||पूर्वद्वारे सुसंनद्धा जयन्तोद्देशकारिणः ॥
पूर्वद्वारे च रक्षार्थं नरनाथो विनायकः
taruṇārkaśca vai sūryo devyo vai sahamātaraḥ ||
īśvaraścāpi durvāsā nāgarājastu takṣakaḥ
||11||तरुणार्कश्च वै सूर्यो देव्यो वै सहमातरः ॥
ईश्वरश्चापि दुर्वासा नागराजस्तु तक्षकः
senānīḥ kārtikeyaśca rākṣasaśca mahāhanuḥ ||
tatra dīrghanakhonāma dānavaḥ supratiṣṭhitaḥ
||12||सेनानीः कार्तिकेयश्च राक्षसश्च महाहनुः ॥
तत्र दीर्घनखोनाम दानवः सुप्रतिष्ठितः
viśvāvasuśca gandharvo menakā ca varāpsarāḥ ||
sanatkumārasahito vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ
||13||विश्वावसुश्च गन्धर्वो मेनका च वराप्सराः ॥
सनत्कुमारसहितो वसिष्ठो भगवानृषिः
ete pūjyāḥ pūrvatastu nyagrodhaśca mahādrumaḥ ||
pūrvadvārasthitā hyeta āgneyāñchṛṇutātha me
||14||एते पूज्याः पूर्वतस्तु न्यग्रोधश्च महाद्रुमः ॥
पूर्वद्वारस्थिता ह्येत आग्नेयाञ्छृणुताथ मे
jvālāmukho'tha raktākṣaḥ smaśānanilayaḥ krathaḥ ||
māṃsādo rudhirāhāraḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇajaṭādharaḥ
||15||ज्वालामुखोऽथ रक्ताक्षः स्मशाननिलयः क्रथः ॥
मांसादो रुधिराहारः कृष्णः कृष्णजटाधरः
trāsano bhañjanaścaiva hyāgnyeyyāṃ diśi saṃsthitāḥ ||
diśaṃ rakṣaṃti saṃnaddhā dakṣiṇāṃ śṛṇutātha me
||16||त्रासनो भञ्जनश्चैव ह्याग्न्येय्यां दिशि संस्थिताः ॥
दिशं रक्षंति संनद्धा दक्षिणां शृणुताथ मे
daṇḍapāṇirmahānādaḥ pāśahastaḥ sulocanaḥ ||
anivartyakramaścaiva tathā duṃdubhinisvanaḥ
||17||दण्डपाणिर्महानादः पाशहस्तः सुलोचनः ॥
अनिवर्त्यक्रमश्चैव तथा दुंदुभिनिस्वनः
kharasvano ghargharavāktathā maunapriyaḥ sadā ||
mallikākṣaśca eteṣāṃ praṇato dvārapālakaḥ
||18||खरस्वनो घर्घरवाक्तथा मौनप्रियः सदा ॥
मल्लिकाक्षश्च एतेषां प्रणतो द्वारपालकः
dakṣiṇadvārarakṣārthaṃ dundubhiśca vināyakaḥ ||
mahiṣārkaśca vai sūryo bhūṣaṇaśca tatheśvaraḥ
||19||दक्षिणद्वाररक्षार्थं दुन्दुभिश्च विनायकः ॥
महिषार्कश्च वै सूर्यो भूषणश्च तथेश्वरः
caṇḍikā ca tathā devī hyūrddhvabāhuśca rākṣasaḥ ||
padmākṣaḥ kṣetrapālaśca nāgaścāśvatarastathā
||20||चण्डिका च तथा देवी ह्यूर्द्ध्वबाहुश्च राक्षसः ॥
पद्माक्षः क्षेत्रपालश्च नागश्चाश्वतरस्तथा
citrāṃgadaśca gandharva urvaśī ca varāpsarāḥ ||
yo rājā sarvavṛkṣāṇāṃ śālaścāpi mahādrumaḥ
||21||चित्रांगदश्च गन्धर्व उर्वशी च वराप्सराः ॥
यो राजा सर्ववृक्षाणां शालश्चापि महाद्रुमः
sanātana ṛṣiśreṣṭho hyagastyaśca mahātapāḥ ||
ete yāmyadiśi dvāraṃ rakṣanti susamāhitāḥ
||22||सनातन ऋषिश्रेष्ठो ह्यगस्त्यश्च महातपाः ॥
एते याम्यदिशि द्वारं रक्षन्ति सुसमाहिताः
gītakṛnnartako nagnaḥ kaṃbalī dahanapriyaḥ ||
hasano netrabhaṃgaśca bhrūvikāro vijṛṃbhakaḥ
||23||गीतकृन्नर्तको नग्नः कंबली दहनप्रियः ॥
हसनो नेत्रभंगश्च भ्रूविकारो विजृंभकः
muśalī prabhureteṣāṃ saṃnaddho vartate dvijāḥ ||
rakṣanti nairṛtīmāśāṃ paścimāṃ śṛṇutāparān
||24||मुशली प्रभुरेतेषां संनद्धो वर्तते द्विजाः ॥
रक्षन्ति नैर्ऋतीमाशां पश्चिमां शृणुतापरान्
svastikaḥ śaṃkhamūrddhā ca nīlavāsāḥ śubhānanaḥ ||
pāśahastaḥ śūlahasta ekapādaikalocanaḥ
||25||स्वस्तिकः शंखमूर्द्धा च नीलवासाः शुभाननः ॥
पाशहस्तः शूलहस्त एकपादैकलोचनः
paścimāyāṃ diśi tathā puṣpadanto vināyakaḥ ||
uddhavārkaśca vai sūryaḥ śivaḥ satrājiteśvaraḥ
||26||पश्चिमायां दिशि तथा पुष्पदन्तो विनायकः ॥
उद्धवार्कश्च वै सूर्यः शिवः सत्राजितेश्वरः
tuṃbarurnāmagandharvo ghṛtācī ca varāpsarāḥ ||
mahodaraśca nāgendro rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ
||27||तुंबरुर्नामगन्धर्वो घृताची च वराप्सराः ॥
महोदरश्च नागेन्द्रो राक्षसश्च घटोत्कचः
daityaḥ pañcajanonāma ṛṣiḥ kaśyapa eva ca ||
devī kapālinīnāma aśvatthastu mahādrumaḥ
||28||दैत्यः पञ्चजनोनाम ऋषिः कश्यप एव च ॥
देवी कपालिनीनाम अश्वत्थस्तु महाद्रुमः
kapilaḥ kṣetrapālaśca pratīcīṃ pānti vai diśam ||
namaskāryāstathā pūjyā vāyavyo śṛṇutāparān
||29||कपिलः क्षेत्रपालश्च प्रतीचीं पान्ति वै दिशम् ॥
नमस्कार्यास्तथा पूज्या वायव्यो शृणुतापरान्
bhaṃjano bhairavaścaiva kāliko'tha ghaṭodaraḥ ||
jhaṃjhakāmardanaḥ piṃgo ruruḥ sarvabhujovraṇī
||30||भंजनो भैरवश्चैव कालिकोऽथ घटोदरः ॥
झंझकामर्दनः पिंगो रुरुः सर्वभुजोव्रणी
supārśvaḥ prabhureteṣāṃ saṃnaddhaḥ pālayandiśam ||
udīcyāṃ diśi viprendrāḥ śyāmalaśca gaṇādhipaḥ
||31||सुपार्श्वः प्रभुरेतेषां संनद्धः पालयन्दिशम् ॥
उदीच्यां दिशि विप्रेन्द्राः श्यामलश्च गणाधिपः
manvantako virūpākṣo golakaḥ śveta saṃplutaḥ ||
unmattaḥ prabhureteṣāmudīcyāṃ pālayandiśam
||32||मन्वन्तको विरूपाक्षो गोलकः श्वेत संप्लुतः ॥
उन्मत्तः प्रभुरेतेषामुदीच्यां पालयन्दिशम्
mūlasthānaśca vai sūryya indreśaśca maheśvaraḥ ||
devī kaṇṭheśvarīnāma kṣetrapālaśca khañjanaḥ
||33||मूलस्थानश्च वै सूर्य्य इन्द्रेशश्च महेश्वरः ॥
देवी कण्ठेश्वरीनाम क्षेत्रपालश्च खञ्जनः
vāsukirnāgarājaśca kūrmapṛṣṭhaśca dānavaḥ ||
sanakaśca ṛṣiśreṣṭho golako rākṣasastathā
||34||वासुकिर्नागराजश्च कूर्मपृष्ठश्च दानवः ॥
सनकश्च ऋषिश्रेष्ठो गोलको राक्षसस्तथा
nāradonāma gandharvo raṃbhā caiva varāpsarāḥ ||
ete pūjyāḥ prayatnena plakṣonāma mahādrumaḥ
||35||नारदोनाम गन्धर्वो रंभा चैव वराप्सराः ॥
एते पूज्याः प्रयत्नेन प्लक्षोनाम महाद्रुमः
yakṣeśaḥ savitānāma śyāmaḥ pūjyaḥ prayatnataḥ ||
aiśānyāṃ diśi viprendrāḥ sthitā ye tānvadāmyaham
||36||यक्षेशः सवितानाम श्यामः पूज्यः प्रयत्नतः ॥
ऐशान्यां दिशि विप्रेन्द्राः स्थिता ये तान्वदाम्यहम्
durdharo bhairavārāvaḥ kiṃkiṇīko mahābalaḥ ||
karālo vikaṭo mūlo balibhukto balipriyaḥ
||37||दुर्धरो भैरवारावः किंकिणीको महाबलः ॥
करालो विकटो मूलो बलिभुक्तो बलिप्रियः
eteṣāṃ kṣetrapālānāṃ sastrīṇāṃ ca dvijottamāḥ ||
netā prabhu(ma?)śca svāmī ca jayantaḥ pālakastathā
||38||एतेषां क्षेत्रपालानां सस्त्रीणां च द्विजोत्तमाः ॥
नेता प्रभु(म?)श्च स्वामी च जयन्तः पालकस्तथा
nigṛhṇātyanugṛhṇāti rakṣitā puravāsinām ||
jayantādeśamādāya te duṣṭānghātayanti ca
||39||निगृह्णात्यनुगृह्णाति रक्षिता पुरवासिनाम् ॥
जयन्तादेशमादाय ते दुष्टान्घातयन्ति च
nāgasthalasthitaḥ svāmī jayantaḥ pālakaḥ sadā ||
nāgarājaiḥ parivṛtaḥ pūjanīyaḥ prayatnataḥ
||40||नागस्थलस्थितः स्वामी जयन्तः पालकः सदा ॥
नागराजैः परिवृतः पूजनीयः प्रयत्नतः
māṃsapriyamukhāścaita aiśānīṃ pāṃti vai diśam ||
sahasraśīrṣako devaḥ śeṣo nāgasthalasthitaḥ ||
ananto vāsukiścaiva takṣakaḥ padma eva ca
||41||मांसप्रियमुखाश्चैत ऐशानीं पांति वै दिशम् ॥
सहस्रशीर्षको देवः शेषो नागस्थलस्थितः ॥
अनन्तो वासुकिश्चैव तक्षकः पद्म एव च
śaṃkhaḥ kaṃbalakaścaiva nāgaścāśvatarastathā ||
muktakaḥ kāliyaścaiva janako'thāparājitaḥ
||42||शंखः कंबलकश्चैव नागश्चाश्वतरस्तथा ॥
मुक्तकः कालियश्चैव जनकोऽथापराजितः
karkoṭakamukhā nāgāste ca santi sahasraśaḥ ||
te pūjyā gaṃdhapuṣpaiśca balibhirdhūpadīpakaiḥ
||43||कर्कोटकमुखा नागास्ते च सन्ति सहस्रशः ॥
ते पूज्या गंधपुष्पैश्च बलिभिर्धूपदीपकैः
pāyasena ca māṃsena hyannādyaiḥ surayā tathā ||
tataḥ saṃpūjya devaśaṃ jayaṃtaṃ rakṣiṇāṃ varam
||44||पायसेन च मांसेन ह्यन्नाद्यैः सुरया तथा ॥
ततः संपूज्य देवशं जयंतं रक्षिणां वरम्
gaṃdha puṣpopahāraiśca dhūpavastrādibhūṣaṇaiḥ ||
tato gaccheddvijaśreṣṭhāḥ kṛṣṇaṃ devakinandanam ||
saṃpūjyaḥ prathamaṃ tatra gaṇeśo rukmisaṃjñakaḥ
||45||गंध पुष्पोपहारैश्च धूपवस्त्रादिभूषणैः ॥
ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठाः कृष्णं देवकिनन्दनम् ॥
संपूज्यः प्रथमं तत्र गणेशो रुक्मिसंज्ञकः
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ sa rukmidaityendro yo duṣṭo gaṇatāṃ gataḥ ||
sākṣādbhagavato dvāri pratyahaṃ pūjyate naraḥ
||46||कथं स रुक्मिदैत्येन्द्रो यो दुष्टो गणतां गतः ॥
साक्षाद्भगवतो द्वारि प्रत्यहं पूज्यते नरः
śrīprahlāda uvāca
kṛṣṇāya rukmiṇīṃ dātuṃ yadā bhīṣmaka udyataḥ ||
taddveṣātkrodhasaṃyukto rukmī caidyamamanyata
||47||कृष्णाय रुक्मिणीं दातुं यदा भीष्मक उद्यतः ॥
तद्द्वेषात्क्रोधसंयुक्तो रुक्मी चैद्यममन्यत
yadā jahāra bhagavānrukmiṇīmaṃbikālayāt ||
sarvānvidrāvya vai bhūpāñjarāsandhamukhānraṇe
||48||यदा जहार भगवान्रुक्मिणीमंबिकालयात् ॥
सर्वान्विद्राव्य वै भूपाञ्जरासन्धमुखान्रणे
tadā rukmī mahābāhurbhīṣmakasya suto balī ||
nāhatvā vinivartiṣye tamahaṃ yādavaṃ raṇe
||49||तदा रुक्मी महाबाहुर्भीष्मकस्य सुतो बली ॥
नाहत्वा विनिवर्तिष्ये तमहं यादवं रणे
pratijñāṃ sarvabhūpānāṃ śṛṇvatāṃ kṛtavāndvijāḥ ||
evamuktvā sa sannaddho yuddhāya paridhāvitaḥ
||50||प्रतिज्ञां सर्वभूपानां शृण्वतां कृतवान्द्विजाः ॥
एवमुक्त्वा स सन्नद्धो युद्धाय परिधावितः
akṣauhiṇyā dalenaivāyuddhyatkṛṣṇena bho dvijāḥ ||
sa yudhyamānaḥ kṛṣṇena vadhyamāno hataujasaḥ
||51||अक्षौहिण्या दलेनैवायुद्ध्यत्कृष्णेन भो द्विजाः ॥
स युध्यमानः कृष्णेन वध्यमानो हतौजसः
baddho bhagavatā tatra kṛtvā vairūpyameva ca ||
rāmeṇa baṃdhanānmukto maraṇāya matiṃ dadhau
||52||बद्धो भगवता तत्र कृत्वा वैरूप्यमेव च ॥
रामेण बंधनान्मुक्तो मरणाय मतिं दधौ
rukmiṇī bhrātaraṃ dṛṣṭvā maraṇe kṛtaniścayam ||
uvāca kṛṣṇaṃ vaidarbhī bhrātaraṃ hyānayasva me
||53||रुक्मिणी भ्रातरं दृष्ट्वा मरणे कृतनिश्चयम् ॥
उवाच कृष्णं वैदर्भी भ्रातरं ह्यानयस्व मे
tatastatpriyakāmārthamanumānya janārddanaḥ ||
cakāra pārṣadāṃ madhye pravaraṃ vighnanāśanam
||54||ततस्तत्प्रियकामार्थमनुमान्य जनार्द्दनः ॥
चकार पार्षदां मध्ये प्रवरं विघ्ननाशनम्
etasmātkāraṇādviprāḥ prathamaṃ pūjyate sadā ||
gaṃdhadhūpākṣatairvastrairmodakaistaṃ pratarpayet
||55||एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रथमं पूज्यते सदा ॥
गंधधूपाक्षतैर्वस्त्रैर्मोदकैस्तं प्रतर्पयेत्
tasmiṃstuṣṭe jagannāthastuṣṭo bhavati nānyathā
||56||तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथस्तुष्टो भवति नान्यथा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe caturthe dvārakāmāhātmye bhagavatparicārakavargakathanapūrvakarukmigarvaparihāravṛttāntavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||