pañcanadatīrthamāhātmyavarṇanam
śrīprahrāda uvāca
saṃtyanekāni tīrthāni bahvāścaryakarāṇi ca ||
prāpte kaliyuge ghore tāni pupluvirerṇave
||1||संत्यनेकानि तीर्थानि बह्वाश्चर्यकराणि च ॥
प्राप्ते कलियुगे घोरे तानि पुप्लुविरेर्णवे
uddeśato mayā viprāḥ kīrtyamānā nibodhata ||
saṃkṣepato vipravarā yathā teṣāṃ ca yāḥ kriyāḥ
||2||उद्देशतो मया विप्राः कीर्त्यमाना निबोधत ॥
संक्षेपतो विप्रवरा यथा तेषां च याः क्रियाः
saṃhṛtya ca bhuvo bhāraṃ sādhū nsaṃsthāpya satpathe ||
dvāravatyāmagātkṛṣṇo vṛṣṇisaṃghaiḥ samāvṛtaḥ
||3||संहृत्य च भुवो भारं साधू न्संस्थाप्य सत्पथे ॥
द्वारवत्यामगात्कृष्णो वृष्णिसंघैः समावृतः
darśanārthaṃ tadā brahmā daivataiḥ parivāritaḥ ||
varuṇo yamavitteśau sūryyācandramasau tathā
||4||दर्शनार्थं तदा ब्रह्मा दैवतैः परिवारितः ॥
वरुणो यमवित्तेशौ सूर्य्याचन्द्रमसौ तथा
āgatya saha kṛṣṇena kāryaṃ saṃsādhya cātmanaḥ ||
vedhāścakre tadā tīrthaṃ svanāmnā kīrtitaṃ bhuvi
||5||आगत्य सह कृष्णेन कार्यं संसाध्य चात्मनः ॥
वेधाश्चक्रे तदा तीर्थं स्वनाम्ना कीर्तितं भुवि
brahmakuṇḍamiti khyātaṃ sarvapāpaharaṃ śubham ||
tattīre sthāpayāmāsa sahasrakiraṇaṃ prabhum
||6||ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातं सर्वपापहरं शुभम् ॥
तत्तीरे स्थापयामास सहस्रकिरणं प्रभुम्
mūlaṃ surāṇāṃ hi kila brahmā lokapitāmahaḥ ||
tena saṃsthāpitaṃ yasmānmūla sthānamiti smṛtam
||7||मूलं सुराणां हि किल ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
तेन संस्थापितं यस्मान्मूल स्थानमिति स्मृतम्
brahmatīrthaṃ tu taddṛṣṭvā candraścakre tataḥ saraḥ ||
taḍāgaṃ candranāmnā vai sarvapāpapraṇāśanam
||8||ब्रह्मतीर्थं तु तद्दृष्ट्वा चन्द्रश्चक्रे ततः सरः ॥
तडागं चन्द्रनाम्ना वै सर्वपापप्रणाशनम्
taṃ dṛṣṭvā tejasā yuktaṃ saṃhṛṣṭāḥ surasattamāḥ ||
ūcuste lokasraṣṭāraṃ śṛṇuṣva vacanaṃ hi naḥ
||9||तं दृष्ट्वा तेजसा युक्तं संहृष्टाः सुरसत्तमाः ॥
ऊचुस्ते लोकस्रष्टारं शृणुष्व वचनं हि नः
yo'tra snānaṃ prakurute pitṝnsaṃtarpayiṣyati ||
pūjayiṣyati deveśaṃ mūlasthānaṃ surarṣabha
||10||योऽत्र स्नानं प्रकुरुते पितॄन्संतर्पयिष्यति ॥
पूजयिष्यति देवेशं मूलस्थानं सुरर्षभ
sarvapāpavinirmukto dhanadhānyasamanvitaḥ ||
saptamyāṃ māghamāsasya śuklapakṣe dvijarṣabhāḥ ||
yo'tra snānaṃ prakurute mānavo bhaktisaṃyutaḥ
||11||सर्वपापविनिर्मुक्तो धनधान्यसमन्वितः ॥
सप्तम्यां माघमासस्य शुक्लपक्षे द्विजर्षभाः ॥
योऽत्र स्नानं प्रकुरुते मानवो भक्तिसंयुतः
mūlasthānaṃ ca deveśa saṃsnāpya pravilepayet ||
pūjayiṣyati vastrādyaiḥ svaśaktyā bhūṣaṇaistathā
||12||मूलस्थानं च देवेश संस्नाप्य प्रविलेपयेत् ॥
पूजयिष्यति वस्त्राद्यैः स्वशक्त्या भूषणैस्तथा
puṣpadhūpādibhiścaiva naivedyena ca mānavaḥ ||
sarvānkāmānavāpnoti brahmalokaṃ sa gacchati
||13||पुष्पधूपादिभिश्चैव नैवेद्येन च मानवः ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं स गच्छति
sāvitrīṃ ca tato dṛṣṭvā brahmaṇā sthāpitāṃ ca vai ||
kṛtvā cāyatanaṃ divyaṃ svāṃ mūrtiṃ sanniveśya ca ||
nāma cakre tadā devyāḥ svayaṃ tasyāḥ pitāmahaḥ
||14||सावित्रीं च ततो दृष्ट्वा ब्रह्मणा स्थापितां च वै ॥
कृत्वा चायतनं दिव्यं स्वां मूर्तिं सन्निवेश्य च ॥
नाम चक्रे तदा देव्याः स्वयं तस्याः पितामहः
yaḥ paśyati svayaṃ bhaktyā kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā jagatpatim ||
sāvitrīṃ sa sukhī bhūtvā sarvānkāmānavāpnuyāt
||15||यः पश्यति स्वयं भक्त्या कृष्णं दृष्ट्वा जगत्पतिम् ॥
सावित्रीं स सुखी भूत्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात्
āyurārogyamaiśvaryyaṃ putrasantānameva ca ||
na daurbhāgyaṃ bhavettasya na dāridyaṃ na mūrkhatā ||
na ca vyādhibhayaṃ tasya yaḥ paśyati vidhiṃ naraḥ
||16||आयुरारोग्यमैश्वर्य्यं पुत्रसन्तानमेव च ॥
न दौर्भाग्यं भवेत्तस्य न दारिद्यं न मूर्खता ॥
न च व्याधिभयं तस्य यः पश्यति विधिं नरः
gatvā saṃsnāpayeddevīṃ kuṃkumena kusuṃbhakaiḥ ||
saṃchādya vastraiḥ saṃpūjya puṣpairnānāvidhai stathā
||17||गत्वा संस्नापयेद्देवीं कुंकुमेन कुसुंभकैः ॥
संछाद्य वस्त्रैः संपूज्य पुष्पैर्नानाविधै स्तथा
naivedyaphalatāṃbūlagrīvāsūtrakadīpakaiḥ ||
saṃpūjya parayā bhaktyā yātrāṃ ca saphalā labhet
||18||नैवेद्यफलतांबूलग्रीवासूत्रकदीपकैः ॥
संपूज्य परया भक्त्या यात्रां च सफला लभेत्
na vaidhavyaṃ na daurbhāgyaṃ na vaṃdhyā na mṛtaprajā ||
vidhirdṛṣṭo narairyaistu kule teṣāṃ prajāyate
||19||न वैधव्यं न दौर्भाग्यं न वंध्या न मृतप्रजा ॥
विधिर्दृष्टो नरैर्यैस्तु कुले तेषां प्रजायते
tasmātsarvaprayatnena vidhiṃ paśyetsubhāvataḥ ||
parituṣṭo bhavetkṛṣṇo yātrā ca saphalā bhavet
||20||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विधिं पश्येत्सुभावतः ॥
परितुष्टो भवेत्कृष्णो यात्रा च सफला भवेत्
prahlāda uvāca
brahmaṇā sthāpitaṃ dṛṣṭvā saraḥ paramaśobhanam ||
indraścakre mahābhāgaḥ saraḥ paramaśobhanam
||21||ब्रह्मणा स्थापितं दृष्ट्वा सरः परमशोभनम् ॥
इन्द्रश्चक्रे महाभागः सरः परमशोभनम्
sthāpayāmāsa deveśo liṃgamapratimaujasam ||
tasminsnātvā ca labhate yasmādindrapadaṃ naraḥ
||22||स्थापयामास देवेशो लिंगमप्रतिमौजसम् ॥
तस्मिन्स्नात्वा च लभते यस्मादिन्द्रपदं नरः
tasmādindrapadaṃ nāma suprasiddhaṃ dharātale ||
indreṇa sthāpitaṃ liṃgaṃ yasmādbhāvanayā saha ||
prasiddhamiṃdranāmnā vā indreśvaramiti smṛtam
||23||तस्मादिन्द्रपदं नाम सुप्रसिद्धं धरातले ॥
इन्द्रेण स्थापितं लिंगं यस्माद्भावनया सह ॥
प्रसिद्धमिंद्रनाम्ना वा इन्द्रेश्वरमिति स्मृतम्
yasya prasiddhiratulā vṛddhiliṃgamiti dvijāḥ ||
yasya darśanamātreṇa mucyate sarvapātakaiḥ
||24||यस्य प्रसिद्धिरतुला वृद्धिलिंगमिति द्विजाः ॥
यस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः
pitṝṇāmakṣayā tṛptirjāyate dvijasattamāḥ ||
aṣṭamyāṃ ca caturddaśyāṃ snātvā cendrapade naraḥ
||25||पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते द्विजसत्तमाः ॥
अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां स्नात्वा चेन्द्रपदे नरः
indreśvaraṃ ca saṃpūjya yāti muktipadaṃ naraḥ ||
viśeṣatastu saṃpūjyo makarasthe divākare
||26||इन्द्रेश्वरं च संपूज्य याति मुक्तिपदं नरः ॥
विशेषतस्तु संपूज्यो मकरस्थे दिवाकरे
uttarāyaṇasaṃkrāṃtau liṃgapūraṇakena hi ||
śivarātrau viśeṣeṇa saṃpūjya umayā saha ||
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā paramaṃ lokamāpnuyāt
||27||उत्तरायणसंक्रांतौ लिंगपूरणकेन हि ॥
शिवरात्रौ विशेषेण संपूज्य उमया सह ॥
रात्रौ जागरणं कृत्वा परमं लोकमाप्नुयात्
prahlāda uvāca
brahmatīrthaṃ ca taddṛṣṭvā tathā śakrasarobhavam ||
darśayanviṣṇunā sārddhamekarūpatvamāpnuyāt
||28||ब्रह्मतीर्थं च तद्दृष्ट्वा तथा शक्रसरोभवम् ॥
दर्शयन्विष्णुना सार्द्धमेकरूपत्वमाप्नुयात्
saraścakāra deveśo bhagavānpārvatīpatiḥ ||
sumṛṣṭanirmalajalaṃ nalinīdalaśobhitam
||29||सरश्चकार देवेशो भगवान्पार्वतीपतिः ॥
सुमृष्टनिर्मलजलं नलिनीदलशोभितम्
utpalaiḥ sarvataśchannaṃ saraḥ sārasaśobhitam ||
tadagādhajalaṃ dṛṣṭvā svayameva pinākadhṛk ||
sabrahmaviṣṇunā sārddhaṃ snātastatra vṛṣadhvajaḥ
||30||उत्पलैः सर्वतश्छन्नं सरः सारसशोभितम् ॥
तदगाधजलं दृष्ट्वा स्वयमेव पिनाकधृक् ॥
सब्रह्मविष्णुना सार्द्धं स्नातस्तत्र वृषध्वजः
te devāstatsaro dṛṣṭvā brahmaviṣṇusurā'surāḥ ||
ūcuḥ sarve susaṃhṛṣṭā vīkṣaṃtaḥ pārvatīpatim
||31||ते देवास्तत्सरो दृष्ट्वा ब्रह्मविष्णुसुराऽसुराः ॥
ऊचुः सर्वे सुसंहृष्टा वीक्षंतः पार्वतीपतिम्
yasmātkṛtamidaṃ devā īśvareṇa mahatsaraḥ ||
mahādeva saronāma suprasiddhaṃ bhaviṣyati
||32||यस्मात्कृतमिदं देवा ईश्वरेण महत्सरः ॥
महादेव सरोनाम सुप्रसिद्धं भविष्यति
yo'tra snānaṃ prakurute pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ tathā ||
śrāddhaṃ pitṝṇāṃ bhaktyā ca sa gacchetparamāṃ gatim
||33||योऽत्र स्नानं प्रकुरुते पितॄणां तर्पणं तथा ॥
श्राद्धं पितॄणां भक्त्या च स गच्छेत्परमां गतिम्
suprasannā bhaviṣyanti sarve devā na saṃśayaḥ ||
darśanātpāpanirmukto mahādevasarasya ca
||34||सुप्रसन्ना भविष्यन्ति सर्वे देवा न संशयः ॥
दर्शनात्पापनिर्मुक्तो महादेवसरस्य च
maheśasya ca taddṛṣṭvā saraḥ paramaśobhanam ||
cakāra pārvatī tatra saraścāpratimaṃ tathā
||35||महेशस्य च तद्दृष्ट्वा सरः परमशोभनम् ॥
चकार पार्वती तत्र सरश्चाप्रतिमं तथा
gaurīsara iti khyātaṃ sarvapāpapraṇāśanam ||
tatra snātvā naro bhaktyā na durgatimavāpnuyāt
||36||गौरीसर इति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या न दुर्गतिमवाप्नुयात्
na daurbhāgyaṃ striyaścaiva na vaidhavyaṃ kadācana ||
snātvā gaurītīrthavare sarvānkāmānavāpnuyāt
||37||न दौर्भाग्यं स्त्रियश्चैव न वैधव्यं कदाचन ॥
स्नात्वा गौरीतीर्थवरे सर्वान्कामानवाप्नुयात्
varuṇaśca tato dṛṣṭvā puṇyānyāyatanāni ca ||
cakāra ca saro divyaṃ viṣṇubhaktisamanvitaḥ
||38||वरुणश्च ततो दृष्ट्वा पुण्यान्यायतनानि च ॥
चकार च सरो दिव्यं विष्णुभक्तिसमन्वितः
nāmnā varuṇapadaṃ tacca pāpakṣayakaraṃ bhuvi ||
nabhasye paurṇamāsyāṃ ca saṃtarpya pitṛdevatāḥ
||39||नाम्ना वरुणपदं तच्च पापक्षयकरं भुवि ॥
नभस्ये पौर्णमास्यां च संतर्प्य पितृदेवताः
śrāddhaṃ kṛtvā vidhānena pitṝṇāṃ śraddhayānvitaḥ ||
uttamaṃ lokamāpnoti yatra gatvā na śocati
||40||श्राद्धं कृत्वा विधानेन पितॄणां श्रद्धयान्वितः ॥
उत्तमं लोकमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति
pradadyādudakumbhāṃśca dadhyodanasamanvitān ||
gāśca vāsāṃsi ratnāni viṣṇurme prīyatāmiti
||41||प्रदद्यादुदकुम्भांश्च दध्योदनसमन्वितान् ॥
गाश्च वासांसि रत्नानि विष्णुर्मे प्रीयतामिति
saro dṛṣṭvā jaleśasya saraścakre dhaneśvaraḥ ||
yakṣādhipasaronāma suprasiddhaṃ dharātale
||42||सरो दृष्ट्वा जलेशस्य सरश्चक्रे धनेश्वरः ॥
यक्षाधिपसरोनाम सुप्रसिद्धं धरातले
tathā tatra naro bhaktyā saṃpūjya pitṛdevatāḥ ||
sarvānkāmānavāpnoti dadyādvastradvijātaye
||43||तथा तत्र नरो भक्त्या संपूज्य पितृदेवताः ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति दद्याद्वस्त्रद्विजातये
prahlāda uvāca
viṣṇuṃ varapradaṃ śrutvā bhrātṝṇāṃ brahmanaṃdanāḥ ||
maṃdākinī vasiṣṭhena samānītā dharātale
||44||विष्णुं वरप्रदं श्रुत्वा भ्रातॄणां ब्रह्मनंदनाः ॥
मंदाकिनी वसिष्ठेन समानीता धरातले
ambarīṣādayaḥ sarva ājagmuḥ kṛṣṇapālitām ||
dvāravatyāṃ ca te dṛṣṭvā gomatīṃ sāgaraṃgamām
||45||अम्बरीषादयः सर्व आजग्मुः कृष्णपालिताम् ॥
द्वारवत्यां च ते दृष्ट्वा गोमतीं सागरंगमाम्
tīrthāni devatānāṃ ca puṇyānyāyatanāni ca ||
tīrthaṃ paṃcanadaṃ cakruḥ prajānāṃ patayastathā
||46||तीर्थानि देवतानां च पुण्यान्यायतनानि च ॥
तीर्थं पंचनदं चक्रुः प्रजानां पतयस्तथा
paṃca nadyaḥ samāhūtāstatrā''jagmuḥ surānvitāḥ ||
marīcaye gomatī ca lakṣmaṇā cātraye tathā
||47||पंच नद्यः समाहूतास्तत्राऽऽजग्मुः सुरान्विताः ॥
मरीचये गोमती च लक्ष्मणा चात्रये तथा
caṃdrabhāgā cāṃgirase pulahāya kuśāvatī ||
pāvanārthaṃ jāṃbavatī jagāma kratave tathā
||48||चंद्रभागा चांगिरसे पुलहाय कुशावती ॥
पावनार्थं जांबवती जगाम क्रतवे तथा
tāsu snātvā mahābhāgā brahmaputrā yaśasvinaḥ ||
nāma tasya tadā cakruḥ paṃcanadyaśca tāpasāḥ
||49||तासु स्नात्वा महाभागा ब्रह्मपुत्रा यशस्विनः ॥
नाम तस्य तदा चक्रुः पंचनद्यश्च तापसाः
tasmātpaṃcanadaṃ tīrthaṃ sarvapāpapraṇāśanam ||
snātavyaṃ tatra manujaiḥ svargamokṣārthibhistadā
||50||तस्मात्पंचनदं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
स्नातव्यं तत्र मनुजैः स्वर्गमोक्षार्थिभिस्तदा
tatra gatvā suniyato gṛhītvārghyaṃ phalena hi ||
maṃtreṇānena vai viprā dadyādarghyaṃ vidhānataḥ
||51||तत्र गत्वा सुनियतो गृहीत्वार्घ्यं फलेन हि ॥
मंत्रेणानेन वै विप्रा दद्यादर्घ्यं विधानतः
brahmaputraiḥ samānītāḥ paṃcaitāḥ saritāṃ varāḥ ||
gṛhṇaṃtvarghyamimaṃ devyaḥ sarvapāpapraśāṃtaye
||52||ब्रह्मपुत्रैः समानीताः पंचैताः सरितां वराः ॥
गृह्णंत्वर्घ्यमिमं देव्यः सर्वपापप्रशांतये
ityarghyamantraḥ ||
snānaṃ kṛtvā vidhānena pitṝnsaṃtarppayennaraḥ ||
śrāddhaṃ kuryyādvidhānena śradbhayā parayā yutaḥ
||53||इत्यर्घ्यमन्त्रः ॥
स्नानं कृत्वा विधानेन पितॄन्संतर्प्पयेन्नरः ॥
श्राद्धं कुर्य्याद्विधानेन श्रद्भया परया युतः
paṃcaratnaṃ tato deyaṃ saptadhānyaṃ dvijātaye ||
dīnāṃdhakṛpaṇānāṃ ca dānaṃ dadyātsvaśaktitaḥ
||54||पंचरत्नं ततो देयं सप्तधान्यं द्विजातये ॥
दीनांधकृपणानां च दानं दद्यात्स्वशक्तितः
sarvānkāmānavāpnoti viṣṇulokaṃ sa gacchati ||
putrapautrasamāyuktaḥ paraṃ sukhamavāpnuyāt
||55||सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोकं स गच्छति ॥
पुत्रपौत्रसमायुक्तः परं सुखमवाप्नुयात्
pretayoniṃ gatā ye ca ye ca kīṭatvamāgatāḥ ||
sarve te muktimāyāṃti pitarastrikulodbhavāḥ
||56||प्रेतयोनिं गता ये च ये च कीटत्वमागताः ॥
सर्वे ते मुक्तिमायांति पितरस्त्रिकुलोद्भवाः
śrutvā'dhyāyamimaṃ puṇyaṃ śivaloke ca modate ||
sarvapāpa vinirmuktaḥ sa yāti paramaṃ padam
||57||श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं शिवलोके च मोदते ॥
सर्वपाप विनिर्मुक्तः स याति परमं पदम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe caturthe dvārakāmāhātmye pañcanadatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||