ukte brahmasutenetthamiṃdradyumno mahīpatiḥ
jaiminiruvāca
ukte brahmasutenetthamiṃdradyumno mahīpatiḥ ||
munestuvacanaṃ śrutvā prahṛṣṭenāṃtarātmanā ||
vicārya parayā buddhyā śramaṃ mene phalāvaham
||1||उक्ते ब्रह्मसुतेनेत्थमिंद्रद्युम्नो महीपतिः ॥
मुनेस्तुवचनं श्रुत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥
विचार्य परया बुद्ध्या श्रमं मेने फलावहम्
aho me paramaṃ bhāgyaṃ bahujanmāṃtarārjitam ||
vyavasāye mamodyuktaḥ sarvalokapitāmahaḥ
||2||अहो मे परमं भाग्यं बहुजन्मांतरार्जितम् ॥
व्यवसाये ममोद्युक्तः सर्वलोकपितामहः
jīvanmuktaṃ svatanujaṃ matsahāyamakārayat ||
sahāyo yādṛśaḥ puṃsāṃ bhavetkāryaṃ hi tādṛśam
||3||जीवन्मुक्तं स्वतनुजं मत्सहायमकारयत् ॥
सहायो यादृशः पुंसां भवेत्कार्यं हि तादृशम्
śrutaṃ sabhāsu sarvāsu iti vṛddhānuśāsanam ||
sa itthaṃ ciṃtayanrājā visṛjya ca sabhāsadaḥ
||4||श्रुतं सभासु सर्वासु इति वृद्धानुशासनम् ॥
स इत्थं चिंतयन्राजा विसृज्य च सभासदः
tato muniṃ kare dhṛtvā viveśāṃtaḥpure dvijāḥ ||
tamarcayitvā vidhivatpalyaṃke saha tena vai
||5||ततो मुनिं करे धृत्वा विवेशांतःपुरे द्विजाः ॥
तमर्चयित्वा विधिवत्पल्यंके सह तेन वै
niśāvaśeṣaṃ nṛpatirnināya saṃlapanmithaḥ ||
tataḥ prabhāte vimale nityaṃ karma samāpya vai
||6||निशावशेषं नृपतिर्निनाय संलपन्मिथः ॥
ततः प्रभाते विमले नित्यं कर्म समाप्य वै
pūjayitvā jagannāthaṃ saṃtatāra mahānadīm ||
oḍhradeśādhipenāgre gacchatādiṣṭapaddhatiḥ
||7||पूजयित्वा जगन्नाथं संततार महानदीम् ॥
ओढ्रदेशाधिपेनाग्रे गच्छतादिष्टपद्धतिः
ekāmra vanakaṃ kṣetramabhiyāto balānvitaḥ ||
sa gatvā kiṃcidadhvānaṃ prāpya gaṃdhavahābhidhām
||8||एकाम्र वनकं क्षेत्रमभियातो बलान्वितः ॥
स गत्वा किंचिदध्वानं प्राप्य गंधवहाभिधाम्
nadīṃ vegavatīṃ śītatoyāmākramya vegavān ||
pūrvāhnapūjāsamaye koṭiliṃgeśvarasya vai
||9||नदीं वेगवतीं शीततोयामाक्रम्य वेगवान् ॥
पूर्वाह्नपूजासमये कोटिलिंगेश्वरस्य वै
carcarīśaṃkhakāhālamṛdaṃgamurajadhvanim ||
vyaśnuvānaṃ mahāraṇyaṃ dūrācchuśrāva bhūpatiḥ
||10||चर्चरीशंखकाहालमृदंगमुरजध्वनिम् ॥
व्यश्नुवानं महारण्यं दूराच्छुश्राव भूपतिः
manyamāno bhagavato nīlācala nivāsinaḥ ||
uvāca nāradaṃ prīto dhvaniḥ kutra mahāmune
||11||मन्यमानो भगवतो नीलाचल निवासिनः ॥
उवाच नारदं प्रीतो ध्वनिः कुत्र महामुने
nīlādriśikharāvāsaḥ prāptaḥ kiṃ parameśvaraḥ ||
yadarcāsamaye hyeṣa śrūyate saṃkuladhvaniḥ
||12||नीलाद्रिशिखरावासः प्राप्तः किं परमेश्वरः ॥
यदर्चासमये ह्येष श्रूयते संकुलध्वनिः
utāhopyanyadevo vā nikaṭe varttate mune |
iti pṛṣṭastadā rājñā provāca munipuṃgavaḥ
||13||उताहोप्यन्यदेवो वा निकटे वर्त्तते मुने ।
इति पृष्टस्तदा राज्ञा प्रोवाच मुनिपुंगवः
rājansudurlabhaṃ kṣetraṃ gopitaṃ muravairiṇā ||
na tatrāstīti bhagavānkairapi jñāyate nṛbhiḥ
||14||राजन्सुदुर्लभं क्षेत्रं गोपितं मुरवैरिणा ॥
न तत्रास्तीति भगवान्कैरपि ज्ञायते नृभिः
tvaṃ hi bhāgyavatāṃ śreṣṭhastvadbhāgyātte purodhasā ||
dṛṣṭaḥ kathaṃcidbhagavānsaṃyateṃdriyavartmanā
||15||त्वं हि भाग्यवतां श्रेष्ठस्त्वद्भाग्यात्ते पुरोधसा ॥
दृष्टः कथंचिद्भगवान्संयतेंद्रियवर्त्मना
tvaṃ hi tāvadbalairyuktaḥ ṣaḍaṃgainṛpasattama ||
sāhase'tipravṛtto'si saṃśayo me mahīpate
||16||त्वं हि तावद्बलैर्युक्तः षडंगैनृपसत्तम ॥
साहसेऽतिप्रवृत्तोऽसि संशयो मे महीपते
saṃvarttate nīlagiriryojane tu tṛtīyake ||
idaṃ tvekāmrakavanaṃ kṣetraṃ gaurīpatervibhoḥ ||
nātidūre mahīpāla bhītaḥ sa śaraṇāgataḥ
||17||संवर्त्तते नीलगिरिर्योजने तु तृतीयके ॥
इदं त्वेकाम्रकवनं क्षेत्रं गौरीपतेर्विभोः ॥
नातिदूरे महीपाल भीतः स शरणागतः
iṃdradyumna uvāca
kathaṃ sa bhīto gaurīśaḥ kaṃ vā śaraṇamāgataḥ
||18||कथं स भीतो गौरीशः कं वा शरणमागतः
dadāha tripuraṃ ghoraṃ śareṇaikena yaḥ purā ||
atra me vismayo jātaḥ śrotumicchāmi durlabham
||19||ददाह त्रिपुरं घोरं शरेणैकेन यः पुरा ॥
अत्र मे विस्मयो जातः श्रोतुमिच्छामि दुर्लभम्
rakṣitā bhavabhītānāṃ bhavaḥ paramapāvanaḥ ||
kimarthaṃ bhayabhīto'sau kaḥ samartho'sya vai jaye
||20||रक्षिता भवभीतानां भवः परमपावनः ॥
किमर्थं भयभीतोऽसौ कः समर्थोऽस्य वै जये
nārada uvāca
atra te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ mahīpate ||
upayeme purā gaurīṃ tapasā vaśamāgataḥ
||21||अत्र ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं महीपते ॥
उपयेमे पुरा गौरीं तपसा वशमागतः
brahmacārī himagirau bhagavānnīlalohitaḥ ||
utsṛjya brahmacaryaṃ tu so'naṃgaśarapīḍitaḥ
||22||ब्रह्मचारी हिमगिरौ भगवान्नीललोहितः ॥
उत्सृज्य ब्रह्मचर्यं तु सोऽनंगशरपीडितः
tayā reme rucirayā yauvanonmattayā nṛpa ||
tatpiturviṣaye bhogānbubhuje devakāṃkṣitān
||23||तया रेमे रुचिरया यौवनोन्मत्तया नृप ॥
तत्पितुर्विषये भोगान्बुभुजे देवकांक्षितान्
kadācidatha niryātī svavāsabhavanātsatī ||
sāmapūrvaṃ kulastrībhirmātroktā sasmitaṃ vacaḥ
||24||कदाचिदथ निर्याती स्ववासभवनात्सती ॥
सामपूर्वं कुलस्त्रीभिर्मात्रोक्ता सस्मितं वचः
ārye mahattapastaptaṃ varārthaṃ gahane vane ||
niṣkulo nirguṇo vṛddho varaḥ prāpto varānane
||25||आर्ये महत्तपस्तप्तं वरार्थं गहने वने ॥
निष्कुलो निर्गुणो वृद्धो वरः प्राप्तो वरानने
divārātriṃ na tyajasi sannidhiṃ tādṛśasya vai ||
ko guṇaḥ kathyatāṃ vatse kiṃ vā patyuḥ prasādajam
||26||दिवारात्रिं न त्यजसि सन्निधिं तादृशस्य वै ॥
को गुणः कथ्यतां वत्से किं वा पत्युः प्रसादजम्
bhūṣaṇācchādanaṃ prāptaṃ mamaiva gṛhavāsinī ||
ciraṃ tiṣṭhasi bhadre tvaṃ pitṛbhogopalālitā
||27||भूषणाच्छादनं प्राप्तं ममैव गृहवासिनी ॥
चिरं तिष्ठसि भद्रे त्वं पितृभोगोपलालिता
trailokye yāstu kanyā vai pariṇītāḥ piturgṛhāt ||
prayātyalaṃkṛtābhartrā bhartṛveśmani śuśruma
||28||त्रैलोक्ये यास्तु कन्या वै परिणीताः पितुर्गृहात् ॥
प्रयात्यलंकृताभर्त्रा भर्तृवेश्मनि शुश्रुम
ahaṃ tu mānasī kanyā pitṛṇāṃ pitṛlokataḥ ||
āgatā tu mahābhāge pariṇītā himādriṇā
||29||अहं तु मानसी कन्या पितृणां पितृलोकतः ॥
आगता तु महाभागे परिणीता हिमाद्रिणा
itthamuktā mayā hāsyānna krodhāccalalocane ||
jāmāturagre no vācyaṃ sa hi viṣṇusamo mataḥ
||30||इत्थमुक्ता मया हास्यान्न क्रोधाच्चललोचने ॥
जामातुरग्रे नो वाच्यं स हि विष्णुसमो मतः
nārada uvāca
māturitthaṃ vacaḥ śrutvā bhartṛniṃdāprapīḍitā ||
kopaprasphuradoṣṭhī sā vācaṃ noce manāgapi
||31||मातुरित्थं वचः श्रुत्वा भर्तृनिंदाप्रपीडिता ॥
कोपप्रस्फुरदोष्ठी सा वाचं नोचे मनागपि
prayayāvaṃtikaṃ bharturnihnu(hru?)vānāṃ'bikāvacaḥ ||
jagāda paruṣaṃ vākyaṃ snehagarbhaṃ mitākṣaram
||32||प्रययावंतिकं भर्तुर्निह्नु(ह्रु?)वानांऽबिकावचः ॥
जगाद परुषं वाक्यं स्नेहगर्भं मिताक्षरम्
svāminna sāṃprataṃ caitadyadvāsaḥ śvaśurālaye ||
kṣaudrīyasāmapi gurostrailokyasya kathaṃ nu te
||33||स्वामिन्न सांप्रतं चैतद्यद्वासः श्वशुरालये ॥
क्षौद्रीयसामपि गुरोस्त्रैलोक्यस्य कथं नु ते
tadāvayornātra yogyā vasatirme priyā vibho ||
na saṃti kiṃ te vāsāya yogyā vai bhūmayaḥ prabhoḥ
||34||तदावयोर्नात्र योग्या वसतिर्मे प्रिया विभो ॥
न संति किं ते वासाय योग्या वै भूमयः प्रभोः
ityuktaḥ śivayā so'tha bhagavānvṛṣabhadhvajaḥ ||
tayā sārddhaṃ vṛṣārūḍho madhyadeśaṃ yayau tvaran
||35||इत्युक्तः शिवया सोऽथ भगवान्वृषभध्वजः ॥
तया सार्द्धं वृषारूढो मध्यदेशं ययौ त्वरन्
vilaṃghya sarva tīrthāni prayāgaṃ pāvanaṃ mahat ||
pūrvasāgaragāminyā gaṃgāyā uttare taṭe
||36||विलंघ्य सर्व तीर्थानि प्रयागं पावनं महत् ॥
पूर्वसागरगामिन्या गंगाया उत्तरे तटे
vārāṇasīṃ nāma purīṃ gauryā vāsāya nirmame ||
paṃcakrośamitāṃ ramyāṃ varaprāsādaśobhitām
||37||वाराणसीं नाम पुरीं गौर्या वासाय निर्ममे ॥
पंचक्रोशमितां रम्यां वरप्रासादशोभिताम्
aṭṭālakaśatairyuktāmasaṃkhyopavanairyutām ||
nānātīrthasamāyuktāṃ nānājanasamākulām
||38||अट्टालकशतैर्युक्तामसंख्योपवनैर्युताम् ॥
नानातीर्थसमायुक्तां नानाजनसमाकुलाम्
ājñayā dhūrjaṭeḥ śubhrāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā ||
pāvanaiḥ śītalairgaṃgātaraṃgaiḥ kṣapitāṃhasām
||39||आज्ञया धूर्जटेः शुभ्रां निर्मितां विश्वकर्मणा ॥
पावनैः शीतलैर्गंगातरंगैः क्षपितांहसाम्
tatra madhye pure svarṇaprākārāṭṭālaśobhite ||
ratnastaṃbhaiḥ sughaṭite sarvāśāparipūrake
||40||तत्र मध्ये पुरे स्वर्णप्राकाराट्टालशोभिते ॥
रत्नस्तंभैः सुघटिते सर्वाशापरिपूरके
tayā reme paśupatiḥ śriyeva madhusūdanaḥ ||
sā purī viśvanāthena kadācinnaiva mucyate
||41||तया रेमे पशुपतिः श्रियेव मधुसूदनः ॥
सा पुरी विश्वनाथेन कदाचिन्नैव मुच्यते
avimukteti sā khyātā nṛṇāṃ muktipradāyinī ||
purāsīnmanujādhīśa sevitā bhavabhīrubhiḥ
||42||अविमुक्तेति सा ख्याता नृणां मुक्तिप्रदायिनी ॥
पुरासीन्मनुजाधीश सेविता भवभीरुभिः
tatroṣitā tadā gaurī tena bhartrā svalaṃkṛtā ||
mātaraṃ pitaraṃ cāpi na sasmāra mahīpate
||43||तत्रोषिता तदा गौरी तेन भर्त्रा स्वलंकृता ॥
मातरं पितरं चापि न सस्मार महीपते
evaṃ bahuyuge'tīte kailāsādriṃ sa jagmivān ||
ātmanaḥ koṭiliṃgāni tatra saṃsthāpya vai prabhuḥ
||44||एवं बहुयुगेऽतीते कैलासाद्रिं स जग्मिवान् ॥
आत्मनः कोटिलिंगानि तत्र संस्थाप्य वै प्रभुः
rājānaḥ pālayāmāsustāṃ purīṃ bahuśo nṛpa ||
tatrāsītkāśirājākhyaḥ purā dvāparake yuge
||45||राजानः पालयामासुस्तां पुरीं बहुशो नृप ॥
तत्रासीत्काशिराजाख्यः पुरा द्वापरके युगे
śaṃbhuṃ saṃtoṣayāmāsa tapasogreṇa vai prabhum ||
jarāsandhapurogāṇāṃ rājñāṃ jetāramacyutam
||46||शंभुं संतोषयामास तपसोग्रेण वै प्रभुम् ॥
जरासन्धपुरोगाणां राज्ञां जेतारमच्युतम्
saṃgrāme prabhaviṣyāmītyabhisaṃdhāya pārthivaḥ ||
prādāttasmai varaṃ so'pi pinākī pāritoṣitaḥ
||47||संग्रामे प्रभविष्यामीत्यभिसंधाय पार्थिवः ॥
प्रादात्तस्मै वरं सोऽपि पिनाकी पारितोषितः
jetāsi kaṃsahaṃtāraṃ saṃgrāme tvamariṃdama ||
tavārthe pramathaiḥ sārddhamahaṃ yotsye vṛṣe sthitaḥ
||48||जेतासि कंसहंतारं संग्रामे त्वमरिंदम ॥
तवार्थे प्रमथैः सार्द्धमहं योत्स्ये वृषे स्थितः
śaṃbhoriti varaṃ labdhvā pramattaḥ sa narādhipaḥ ||
śaṃkhacakradharaṃ saṃkhye harimāhvata vīryavān
||49||शंभोरिति वरं लब्ध्वा प्रमत्तः स नराधिपः ॥
शंखचक्रधरं संख्ये हरिमाह्वत वीर्यवान्
antaryāmī sa bhagavāñjñātvā vṛttāṃtamīdṛśam ||
cakraṃ prasthāpayāmāsa kāśirājasya sūdane
||50||अन्तर्यामी स भगवाञ्ज्ञात्वा वृत्तांतमीदृशम् ॥
चक्रं प्रस्थापयामास काशिराजस्य सूदने
tadugradarśanaṃ cakraṃ sahasrādityavarcasam ||
kāśirājaśiraśchittvā tadbalaṃ tāṃ purīṃ tataḥ
||51||तदुग्रदर्शनं चक्रं सहस्रादित्यवर्चसम् ॥
काशिराजशिरश्छित्त्वा तद्बलं तां पुरीं ततः
dadāha kupitaṃ rājanviṣṇorāśayavīryavit ||
taddṛṣṭvā sumahatkarma kruddhaḥ paśupatistadā
||52||ददाह कुपितं राजन्विष्णोराशयवीर्यवित् ॥
तद्दृष्ट्वा सुमहत्कर्म क्रुद्धः पशुपतिस्तदा
gaṇairvṛto vṛṣārūḍhaḥ pinākī tadupādravat ||
tataḥ sudarśanaṃ cakraṃ dṛṣṭvā taṃ prathamaṃ puraḥ
||53||गणैर्वृतो वृषारूढः पिनाकी तदुपाद्रवत् ॥
ततः सुदर्शनं चक्रं दृष्ट्वा तं प्रथमं पुरः
śaṃbhuḥ pāśupatāstraṃ taccakārotpātasannibham ||
purā viṣṇorvaraṃ prāptaṃ śaṃbhunā bhaktitoṣitāt
||54||शंभुः पाशुपतास्त्रं तच्चकारोत्पातसन्निभम् ॥
पुरा विष्णोर्वरं प्राप्तं शंभुना भक्तितोषितात्
balenāpyāyayiṣyāmi tavāstraṃ saṃsmṛtastvayā ||
mayi cetpratikūlastvaṃ bhaviṣyati ca niṣprabham
||55||बलेनाप्याययिष्यामि तवास्त्रं संस्मृतस्त्वया ॥
मयि चेत्प्रतिकूलस्त्वं भविष्यति च निष्प्रभम्
ghore pāśupate cāsminnastre ca viphalīkṛte ||
vārāṇasyāṃ ca dagdhāyāṃ bhayatrasto vṛṣadhvajaḥ
||56||घोरे पाशुपते चास्मिन्नस्त्रे च विफलीकृते ॥
वाराणस्यां च दग्धायां भयत्रस्तो वृषध्वजः
tuṣṭāva jagatāmadimanādiṃ puruṣottamam
||57||तुष्टाव जगतामदिमनादिं पुरुषोत्तमम्
mahādeva uvāca
nārāyaṇa paraṃdhāma paramātmanparātpara ||
saccidānandavibhava nirañjana namo'stu te
||58||नारायण परंधाम परमात्मन्परात्पर ॥
सच्चिदानन्दविभव निरञ्जन नमोऽस्तु ते
jagatkāraṇasṛṣṭyādi karmakṛdguṇabhedataḥ ||
māyayā nijayā gupta svaprakāśa namo'stu te
||59||जगत्कारणसृष्ट्यादि कर्मकृद्गुणभेदतः ॥
मायया निजया गुप्त स्वप्रकाश नमोऽस्तु ते
nāṃtarbahirbahiścāṃtardūrastho nikaṭāśrayaḥ ||
gururlaghuḥ sthiro'ṇīyānsthavīyāṃśca namo'stu te
||60||नांतर्बहिर्बहिश्चांतर्दूरस्थो निकटाश्रयः ॥
गुरुर्लघुः स्थिरोऽणीयान्स्थवीयांश्च नमोऽस्तु ते
koṭayaścaturāsyasya palārddhaṃ mama cātula ||
yadapāṃgavilāsotthaṃ tasmai kālātmane namaḥ
||61||कोटयश्चतुरास्यस्य पलार्द्धं मम चातुल ॥
यदपांगविलासोत्थं तस्मै कालात्मने नमः
ekaikaromākalitabrahmāṇḍagaṇasaṃvṛtam ||
mānātītaṃ vapuryasya tasmai viśvātmane namaḥ
||62||एकैकरोमाकलितब्रह्माण्डगणसंवृतम् ॥
मानातीतं वपुर्यस्य तस्मै विश्वात्मने नमः
svakālaparimāṇena vedhasaḥ pralayodbhavau ||
manvaṃtarādighaṭanākalanāya namo'stu te
||63||स्वकालपरिमाणेन वेधसः प्रलयोद्भवौ ॥
मन्वंतरादिघटनाकलनाय नमोऽस्तु ते
sṛṣṭo'haṃ tamasā nātha tvatprabhāvānabhijñakaḥ ||
tatkṣamasvāparādhaṃ me trāhi māṃ śaraṇāgatam
||64||सृष्टोऽहं तमसा नाथ त्वत्प्रभावानभिज्ञकः ॥
तत्क्षमस्वापराधं मे त्राहि मां शरणागतम्
stutimitthaṃ prakurvāṇe tasmiṃstripuradāhini ||
cakrarūpaṃ parityajya āvirāsīdadhokṣajaḥ
||65||स्तुतिमित्थं प्रकुर्वाणे तस्मिंस्त्रिपुरदाहिनि ॥
चक्ररूपं परित्यज्य आविरासीदधोक्षजः
prasannavadanaḥ śrīmāñchaṃkhacakragadādharaḥ ||
tārkṣyapadmāsanagato vanamālāvibhūṣaṇaḥ
||66||प्रसन्नवदनः श्रीमाञ्छंखचक्रगदाधरः ॥
तार्क्ष्यपद्मासनगतो वनमालाविभूषणः
hārakuṇḍalakeyūramukuṭādibhirujjvalaḥ ||
vāmotsaṃgagatāṃ lakṣmīṃ satyāṃ dakṣiṇapārśvagām
||67||हारकुण्डलकेयूरमुकुटादिभिरुज्ज्वलः ॥
वामोत्संगगतां लक्ष्मीं सत्यां दक्षिणपार्श्वगाम्
bibhrāṇaḥ kṛṣṇajīmūtakāṃtadehaṃ kṛpāmbudhiḥ ||
krodhāviṣṭa ivovāca bibhyataṃ girijāpatim
||68||बिभ्राणः कृष्णजीमूतकांतदेहं कृपाम्बुधिः ॥
क्रोधाविष्ट इवोवाच बिभ्यतं गिरिजापतिम्
śrībhagavānuvāca
kālenaitāvatā śaṃbho durbuddhiḥ kathamāgatā ||
hetornṛpatikīṭasya mayā yoddhumupasthitaḥ
||69||कालेनैतावता शंभो दुर्बुद्धिः कथमागता ॥
हेतोर्नृपतिकीटस्य मया योद्धुमुपस्थितः
kati vā matprabhāvāste no jñātā dhūrjaṭe tvayā ||
satyaṃ pāśupataṃ te'straṃ durjayaṃ sasurāsuraiḥ
||70||कति वा मत्प्रभावास्ते नो ज्ञाता धूर्जटे त्वया ॥
सत्यं पाशुपतं तेऽस्त्रं दुर्जयं ससुरासुरैः
matkrodharūpaṃ taccakraṃ tvāmapi kṣamate na yat ||
māmavajñāya jagati bhramati tvāmṛte hi kaḥ
||71||मत्क्रोधरूपं तच्चक्रं त्वामपि क्षमते न यत् ॥
मामवज्ञाय जगति भ्रमति त्वामृते हि कः
tapobhirbahubhiḥ pūrvaṃ maccharīratayorjitaḥ ||
sāṃprataṃ cecciraṃ raṃtuṃ gauryā sārddhamihecchasi
||72||तपोभिर्बहुभिः पूर्वं मच्छरीरतयोर्जितः ॥
सांप्रतं चेच्चिरं रंतुं गौर्या सार्द्धमिहेच्छसि
purīṃ vārāṇasīṃ cemāṃ yadīcchasi cirasthitām ||
mannāmnā bhuvi vikhyātaṃ kṣetraṃ śrīpuruṣottamam
||73||पुरीं वाराणसीं चेमां यदीच्छसि चिरस्थिताम् ॥
मन्नाम्ना भुवि विख्यातं क्षेत्रं श्रीपुरुषोत्तमम्
dakṣiṇasyodadhestīre nīlācalavibhūṣitam ||
daśayojanavistīrṇaṃ yāvadvirajamaṇḍalam
||74||दक्षिणस्योदधेस्तीरे नीलाचलविभूषितम् ॥
दशयोजनविस्तीर्णं यावद्विरजमण्डलम्
kramaśaḥ pāvanaṃ kṣetraṃ yāvaccitrotpalā nadī ||
tataḥ prabhṛti yo deśo yāvatsyāddakṣiṇārṇavaḥ
||75||क्रमशः पावनं क्षेत्रं यावच्चित्रोत्पला नदी ॥
ततः प्रभृति यो देशो यावत्स्याद्दक्षिणार्णवः
padātpadācchreṣṭhatamo nīlādrirapavargadaḥ ||
caturdehasthito'haṃ vai yatra nīlamaṇīmayaḥ
||76||पदात्पदाच्छ्रेष्ठतमो नीलाद्रिरपवर्गदः ॥
चतुर्देहस्थितोऽहं वै यत्र नीलमणीमयः
tasyottarasyāṃ vikhyātaṃ vanamekāmrakāhvayam ||
pārvatyā tatra nivasa nirbhayastripurāṃtaka
||77||तस्योत्तरस्यां विख्यातं वनमेकाम्रकाह्वयम् ॥
पार्वत्या तत्र निवस निर्भयस्त्रिपुरांतक
sṛjatā sarvalokānāṃ mannideśātsvayaṃbhuvā ||
tatrāpi koṭiliṃgānāṃ rājā tvamabhiṣekṣyase
||78||सृजता सर्वलोकानां मन्निदेशात्स्वयंभुवा ॥
तत्रापि कोटिलिंगानां राजा त्वमभिषेक्ष्यसे
sarvatīrthamayaṃ cedaṃ tīrthaṃ yanmaṇikarṇikam ||
ihāhaṃkāramutsṛjya vraja tvaṃ saparicchadaḥ
||79||सर्वतीर्थमयं चेदं तीर्थं यन्मणिकर्णिकम् ॥
इहाहंकारमुत्सृज्य व्रज त्वं सपरिच्छदः
nārada uvāca
ityukto vāsudevena tryaṃbako natakandharaḥ ||
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā provāca madhusūdanam
||80||इत्युक्तो वासुदेवेन त्र्यंबको नतकन्धरः ॥
कृतांजलिपुटो भूत्वा प्रोवाच मधुसूदनम्
mahādeva uvāca
devadeva jagannātha praṇatārtihara prabho ||
tvadājñāpālanaṃ śreyaḥ kāraṇaṃ me jagatpate
||81||देवदेव जगन्नाथ प्रणतार्तिहर प्रभो ॥
त्वदाज्ञापालनं श्रेयः कारणं मे जगत्पते
yattu mūḍhatayā deva avalepaḥ kṛto mayā ||
tavaivānugrahastatra prabho cāṃcalyakāraṇam
||82||यत्तु मूढतया देव अवलेपः कृतो मया ॥
तवैवानुग्रहस्तत्र प्रभो चांचल्यकारणम्
yadādiśasi deveśa prayāṇaṃ puruṣottamam ||
tanmūrdhni kṛtvā yāsyāmi kṣetraṃ muktipradaṃ śivam
||83||यदादिशसि देवेश प्रयाणं पुरुषोत्तमम् ॥
तन्मूर्ध्नि कृत्वा यास्यामि क्षेत्रं मुक्तिप्रदं शिवम्
abhisaṃdhiṃ kuruṣvādya mamānugrahakāraṇam ||
puruṣottamaṃ mama kṣetraṃ tvameva paripālaya
||84||अभिसंधिं कुरुष्वाद्य ममानुग्रहकारणम् ॥
पुरुषोत्तमं मम क्षेत्रं त्वमेव परिपालय
yathā punarnedṛśaṃ tadvināśamupayāsyati ||
itthametatpurā kṣetraṃ mahādevena nirmitam
||85||यथा पुनर्नेदृशं तद्विनाशमुपयास्यति ॥
इत्थमेतत्पुरा क्षेत्रं महादेवेन निर्मितम्
balaśrīsahitaṃ devamarcayanpuruṣottamam ||
atra sākṣādumākāṃtaḥ sthāpitaḥ parameṣṭhinā
||86||बलश्रीसहितं देवमर्चयन्पुरुषोत्तमम् ॥
अत्र साक्षादुमाकांतः स्थापितः परमेष्ठिना
vayaṃ tatra vrajiṣyāmo drakṣyāmaḥ puranāśanam ||
sudṛḍhāṃtastamaḥstomabhāsvaṃtaṃ girijāpatim
||87||वयं तत्र व्रजिष्यामो द्रक्ष्यामः पुरनाशनम् ॥
सुदृढांतस्तमःस्तोमभास्वंतं गिरिजापतिम्
yadetacchāṃbhavaṃ kṣetraṃ tamaso nāśanaṃ param ||
rajaḥprakṣālanaṃ śreyaḥ khyātaṃ virajamaṇḍalam
||88||यदेतच्छांभवं क्षेत्रं तमसो नाशनं परम् ॥
रजःप्रक्षालनं श्रेयः ख्यातं विरजमण्डलम्
sattvodriktatayā khyātaṃ muktidaṃ puruṣottamam ||
yāvatyanyāni kṣetrāṇi muktidāni śrutāni te
||89||सत्त्वोद्रिक्ततया ख्यातं मुक्तिदं पुरुषोत्तमम् ॥
यावत्यन्यानि क्षेत्राणि मुक्तिदानि श्रुतानि ते
tāni sarvāṇi rājeṃdra dadate muktimatra vai ||
etatkṣetraṃ mahārāja duṣkṛtāvilacetasām
||90||तानि सर्वाणि राजेंद्र ददते मुक्तिमत्र वै ॥
एतत्क्षेत्रं महाराज दुष्कृताविलचेतसाम्
na viśvāsapathaṃ yāti rahasyaṃ cakrapāṇinaḥ
||91||न विश्वासपथं याति रहस्यं चक्रपाणिनः
jaiminiruvāca
nāradasya vacaḥ śrutvā prahṛṣṭahṛdayo nṛpaḥ ||
uvāca muniśārdūlaṃ vismayotphullalocanaḥ ||
sādhu me kathitaṃ brahmankṣetraṃ paramapāvanam
||92||नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रहृष्टहृदयो नृपः ॥
उवाच मुनिशार्दूलं विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥
साधु मे कथितं ब्रह्मन्क्षेत्रं परमपावनम्
yatromāpatirāste'sau pālakaḥ puruṣottamaḥ ||
avaśyaṃ tatra gacchāmaḥ panthā yadyapi vakrabhūḥ ||
uddiṣṭeṣṭapariprāptau yadidaṃ kāraṇaṃ mahat
||93||यत्रोमापतिरास्तेऽसौ पालकः पुरुषोत्तमः ॥
अवश्यं तत्र गच्छामः पन्था यद्यपि वक्रभूः ॥
उद्दिष्टेष्टपरिप्राप्तौ यदिदं कारणं महत्
jaiminiruvāca
tatastau munibhūpālau madhyāhnasamaye dvijāḥ ||
prāpatuḥ sabalau kṣetramekāmravanasaṃjñakam
||94||ततस्तौ मुनिभूपालौ मध्याह्नसमये द्विजाः ॥
प्रापतुः सबलौ क्षेत्रमेकाम्रवनसंज्ञकम्
biṃdutīrthe nṛpaḥ snātvā tīrasthaṃ puruṣottamam ||
saṃpūjya vidhivadyātaḥ koṭīśvaramahālayam
||95||बिंदुतीर्थे नृपः स्नात्वा तीरस्थं पुरुषोत्तमम् ॥
संपूज्य विधिवद्यातः कोटीश्वरमहालयम्
tadvāri samyagācāṃtastatprītyai subahūni saḥ ||
gajāśvadhanaratnāni vastrālaṃkaraṇāni ca
||96||तद्वारि सम्यगाचांतस्तत्प्रीत्यै सुबहूनि सः ॥
गजाश्वधनरत्नानि वस्त्रालंकरणानि च
dvijebhyaḥ pradadau rājā sāttvikaṃ dharmamāsthitaḥ ||
liṃgaṃ tribhuvaneśaṃ taṃ mahāsnānena pūjayan
||97||द्विजेभ्यः प्रददौ राजा सात्त्विकं धर्ममास्थितः ॥
लिंगं त्रिभुवनेशं तं महास्नानेन पूजयन्
atulāṃ prītimālebhe viṣṇoradvaitadarśanaḥ ||
stutvā praṇamya bhaktyāsau vīṇayā copagāyya ca
||98||अतुलां प्रीतिमालेभे विष्णोरद्वैतदर्शनः ॥
स्तुत्वा प्रणम्य भक्त्यासौ वीणया चोपगाय्य च
kṛtāṃjalipuṭo devaprasādanakṛtodyamaḥ ||
ananyamanasā tasthau ciṃtayanvṛṣabhadhvajam
||99||कृतांजलिपुटो देवप्रसादनकृतोद्यमः ॥
अनन्यमनसा तस्थौ चिंतयन्वृषभध्वजम्
tataḥ prasanno bhagavāṃstryaṃbakaḥ parameśvaraḥ ||
sākṣānnṛpamuvācedaṃ spaṣṭākṣarapadaṃ dvijāḥ
||100||ततः प्रसन्नो भगवांस्त्र्यंबकः परमेश्वरः ॥
साक्षान्नृपमुवाचेदं स्पष्टाक्षरपदं द्विजाः
koṭiliṃgeśa uvāca
indradyumna mahārāja vaiṣṇavastvādṛśo bhuvi ||
durlabhaḥ khalu te vāṃchā cirātsamyagbhaviṣyati
||1||इन्द्रद्युम्न महाराज वैष्णवस्त्वादृशो भुवि ॥
दुर्लभः खलु ते वांछा चिरात्सम्यग्भविष्यति
ityuktvāṃtardadhe śaṃbhuḥ paśyatastu mahīkṣitaḥ ||
nāradaṃ punarāhedaṃ yadādiṣṭaṃ svayaṃbhuvā
||2||इत्युक्त्वांतर्दधे शंभुः पश्यतस्तु महीक्षितः ॥
नारदं पुनराहेदं यदादिष्टं स्वयंभुवा
tatkalpaya mahābhāga vājimedhapuraḥsaram ||
viṣṇoḥ kalevare tasminkṣetre śrīpuruṣottame
||3||तत्कल्पय महाभाग वाजिमेधपुरःसरम् ॥
विष्णोः कलेवरे तस्मिन्क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे
aṃtarvedī mahāpuṇyā viṣṇorhṛdayasaṃnibhā ||
tasyāḥ saṃrakṣaṇāyāhaṃ sthāpito viṣṇunāṣṭadhā
||4||अंतर्वेदी महापुण्या विष्णोर्हृदयसंनिभा ॥
तस्याः संरक्षणायाहं स्थापितो विष्णुनाष्टधा
śaṃkhākṛteragrabhāge nīlakaṇṭho'hamāsthitaḥ ||
durgayā saha vipreṃdra tatremaṃ bhūpatiṃ naya
||5||शंखाकृतेरग्रभागे नीलकण्ठोऽहमास्थितः ॥
दुर्गया सह विप्रेंद्र तत्रेमं भूपतिं नय
antarhitaḥ khalvidānīṃ nīlaratnatanurhariḥ ||
tatra śrīnarasiṃhasya kṣetraṃ kuru madājñayā
||6||अन्तर्हितः खल्विदानीं नीलरत्नतनुर्हरिः ॥
तत्र श्रीनरसिंहस्य क्षेत्रं कुरु मदाज्ञया
tatra naḥ sannidhau vājimedhena yajatāmayam ||
sahasreṇa nṛpaśreṣṭha tadante tarumadbhutam
||7||तत्र नः सन्निधौ वाजिमेधेन यजतामयम् ॥
सहस्रेण नृपश्रेष्ठ तदन्ते तरुमद्भुतम्
darśayainaṃ dvijaśreṣṭha brahmarūpamakalmaṣam ||
catasraḥ pratimāstena viśvakarmā ghaṭiṣyati
||8||दर्शयैनं द्विजश्रेष्ठ ब्रह्मरूपमकल्मषम् ॥
चतस्रः प्रतिमास्तेन विश्वकर्मा घटिष्यति
tāsāṃ pratiṣṭhitau brahmā svayamevāgamiṣyati ||
yathāyaṃ kṣīṇapāpaḥ syādvājimedhairyajanharim
||9||तासां प्रतिष्ठितौ ब्रह्मा स्वयमेवागमिष्यति ॥
यथायं क्षीणपापः स्याद्वाजिमेधैर्यजन्हरिम्
tiṣṭhatvabdasahasraṃ vai tadaṃte lokayiṣyati ||
samastajagadādhāraṃ sarvakalmaṣanāśanam
||110||तिष्ठत्वब्दसहस्रं वै तदंते लोकयिष्यति ॥
समस्तजगदाधारं सर्वकल्मषनाशनम्
dāravīṃ tanumāsthāya darśanādapavargadam ||
na tasya caritaṃ vetti brahmā'haṃ tvaṃ ca nārada
||11||दारवीं तनुमास्थाय दर्शनादपवर्गदम् ॥
न तस्य चरितं वेत्ति ब्रह्माऽहं त्वं च नारद
ājñānuṣṭhānato bhaktyā prasīdati sa kevalam ||
nārado'pi mahādevaṃ praṇipatya jagadgurum ||
uvāca prāṃjalirbhūtvā yadādiṣṭaṃ tvayā vibho
||12||आज्ञानुष्ठानतो भक्त्या प्रसीदति स केवलम् ॥
नारदोऽपि महादेवं प्रणिपत्य जगद्गुरुम् ॥
उवाच प्रांजलिर्भूत्वा यदादिष्टं त्वया विभो
pitāmaho'pi māmitthaṃ nirdideśāsya kalpanam ||
pitāmahaśca tvaṃ nātha no bhinnau paramātmanaḥ
||13||पितामहोऽपि मामित्थं निर्दिदेशास्य कल्पनम् ॥
पितामहश्च त्वं नाथ नो भिन्नौ परमात्मनः
nṛpaterasya bhāgyarddhirīdṛśī yatkṛte vibho|
agocaro'si manasastryāṇāmapyanugrahaḥ
||14||नृपतेरस्य भाग्यर्द्धिरीदृशी यत्कृते विभो।
अगोचरोऽसि मनसस्त्र्याणामप्यनुग्रहः
yatprasaṃgena taraṇaṃ bhavābdherapi duṣkṛtām ||
aciṃtyamahimā hyeṣa bhagavānbhūtabhāvanaḥ
||15||यत्प्रसंगेन तरणं भवाब्धेरपि दुष्कृताम् ॥
अचिंत्यमहिमा ह्येष भगवान्भूतभावनः
na buddhigocare bhaktiryāvatyā prīyate hyasau ||
ciraṃ yataṃtastiṣṭhaṃti vedānuvacanādibhiḥ ||
kṣudro'pi labhate muktimanāyāsena karmaṇā
||16||न बुद्धिगोचरे भक्तिर्यावत्या प्रीयते ह्यसौ ॥
चिरं यतंतस्तिष्ठंति वेदानुवचनादिभिः ॥
क्षुद्रोऽपि लभते मुक्तिमनायासेन कर्मणा
gavyopajīvyā gopyastu vanacāragṛhoṣitāḥ ||
araṇyajīvanāḥ prāpurmuktiṃ kāmopabhogataḥ
||17||गव्योपजीव्या गोप्यस्तु वनचारगृहोषिताः ॥
अरण्यजीवनाः प्रापुर्मुक्तिं कामोपभोगतः
druhanniraṃtaraṃ prāpa śiśupālaḥ sabhāṃtare ||
vyādhoḥ hṛdayamāvidhya gatiṃ prāpa sudurlabhām
||18||द्रुहन्निरंतरं प्राप शिशुपालः सभांतरे ॥
व्याधोः हृदयमाविध्य गतिं प्राप सुदुर्लभाम्
vastrākarṣaṃ gṛhaṃ nītvā kubjainaṃ bubhuje purā ||
yaṃ dhyānalayamāpannā labhaṃte na surastriyaḥ
||19||वस्त्राकर्षं गृहं नीत्वा कुब्जैनं बुभुजे पुरा ॥
यं ध्यानलयमापन्ना लभंते न सुरस्त्रियः
caṃḍālāya dadau muktiṃ dūrasthāyāpi no punaḥ ||
āsannāyātibhaktāya śrotriyāya purā vibhuḥ
||120||चंडालाय ददौ मुक्तिं दूरस्थायापि नो पुनः ॥
आसन्नायातिभक्ताय श्रोत्रियाय पुरा विभुः
māyābhirvaṃcayettvāṃ hi pitāmahamapi prabhuḥ ||
tiṣṭhaṃti duḥkhabahulāstapobhirdehabaṃdhanāḥ
||21||मायाभिर्वंचयेत्त्वां हि पितामहमपि प्रभुः ॥
तिष्ठंति दुःखबहुलास्तपोभिर्देहबंधनाः
gautamādyā brahmacaryaniṣṭhāḥ kalpāntavāsinaḥ ||
īdṛktādṛkparicchedagocaraṃ nāsya ceṣṭitam
||22||गौतमाद्या ब्रह्मचर्यनिष्ठाः कल्पान्तवासिनः ॥
ईदृक्तादृक्परिच्छेदगोचरं नास्य चेष्टितम्
vyavasāyena bahunā kālena mahatā tathā ||
nirṇetuṃ śakyate nāsya caritaṃ vā sumedhasaḥ
||23||व्यवसायेन बहुना कालेन महता तथा ॥
निर्णेतुं शक्यते नास्य चरितं वा सुमेधसः
upāyā bahavaḥ saṃti ye śāstrapariniṣṭhitāḥ ||
viduṣāṃ mocanāyeha bahuśastairyajaṃti vai
||24||उपाया बहवः संति ये शास्त्रपरिनिष्ठिताः ॥
विदुषां मोचनायेह बहुशस्तैर्यजंति वै
sarveṣāmuttamopāyo vasatiḥ puruṣottame ||
yā'vaśyaṃ svāmisāyujyaṃ prāpayetsusakhā yathā
||25||सर्वेषामुत्तमोपायो वसतिः पुरुषोत्तमे ॥
याऽवश्यं स्वामिसायुज्यं प्रापयेत्सुसखा यथा
tadenaṃ māyinaṃ prāptumupāyo nāṃtarīyakaḥ ||
svayaṃ nidhāya hariṇā yatra vāsaḥ surakṣitaḥ
||26||तदेनं मायिनं प्राप्तुमुपायो नांतरीयकः ॥
स्वयं निधाय हरिणा यत्र वासः सुरक्षितः
iṃdradyumnaprasaṃgena jāyate sārvalaukikaḥ ||
tadājñāpaya deveśa gṛhītvainaṃ balānvitam
||27||इंद्रद्युम्नप्रसंगेन जायते सार्वलौकिकः ॥
तदाज्ञापय देवेश गृहीत्वैनं बलान्वितम्
upatyakāyāṃ saṃsthāpya dīkṣayitvā mahākratau ||
āgamiṣyāmi pādābjasamīpaṃ te vṛṣadhvaja
||28||उपत्यकायां संस्थाप्य दीक्षयित्वा महाक्रतौ ॥
आगमिष्यामि पादाब्जसमीपं ते वृषध्वज
jaiminiruvāca
tathetyuktvā mahādevaḥ kṣaṇādaṃtardadhe muneḥ ||
so'pi rājño rathe tiṣṭhanprayayau kṣetramuttamam
||29||तथेत्युक्त्वा महादेवः क्षणादंतर्दधे मुनेः ॥
सोऽपि राज्ञो रथे तिष्ठन्प्रययौ क्षेत्रमुत्तमम्
dvitīye'hni kapoteśasthalīmāsedivānnṛpaḥ ||
dairghyāyāmasamāyuktāṃ jalāśayadrumākulām
||130||द्वितीयेऽह्नि कपोतेशस्थलीमासेदिवान्नृपः ॥
दैर्घ्यायामसमायुक्तां जलाशयद्रुमाकुलाम्
bilveśaḥ pūrvasīmāyāṃ samudrataṭamāsthitaḥ ||
senāniveśa yogyāṃ tāṃ matriṇā saṃniveditām
||31||बिल्वेशः पूर्वसीमायां समुद्रतटमास्थितः ॥
सेनानिवेश योग्यां तां मत्रिणा संनिवेदिताम्
yathāyogyaṃ yathāsthānaṃ sthāpayitvā nṛpottamaḥ ||
bilveśvarakapoteśaṃ namaskṛtya prapūjya ca
||32||यथायोग्यं यथास्थानं स्थापयित्वा नृपोत्तमः ॥
बिल्वेश्वरकपोतेशं नमस्कृत्य प्रपूज्य च
rathamāsthāya matimānsahito brahmasūnunā ||
manasā vacasā viṣṇuṃ nīlācalanivāsinam ||
ciṃtayankīrtayanviprā jagāma saṃnidhiṃ hareḥ
||133||रथमास्थाय मतिमान्सहितो ब्रह्मसूनुना ॥
मनसा वचसा विष्णुं नीलाचलनिवासिनम् ॥
चिंतयन्कीर्तयन्विप्रा जगाम संनिधिं हरेः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||