pratiṣṭhite nārasiṃhe kṣetre tasminnarādhipaḥ
munaya ūcuḥ
pratiṣṭhite nārasiṃhe kṣetre tasminnarādhipaḥ ||
kiṃ cakāra mune brūhi paraṃ kautūhalaṃ tu tat
||1||प्रतिष्ठिते नारसिंहे क्षेत्रे तस्मिन्नराधिपः ॥
किं चकार मुने ब्रूहि परं कौतूहलं तु तत्
jaiminiruvāca
indrādīṃstridaśānsarvānnyamantrayata pūrvataḥ ||
tataḥ sa mantrayāmāsa ṛṣīnviprānsahasraśaḥ
||2||इन्द्रादींस्त्रिदशान्सर्वान्न्यमन्त्रयत पूर्वतः ॥
ततः स मन्त्रयामास ऋषीन्विप्रान्सहस्रशः
adhyetṝṃścaturo vedānsaṣaḍaṃgapadakramaiḥ ||
yajñavidyāsu kuśalānmīmāṃsāpariniṣṭhitān
||3||अध्येतॄंश्चतुरो वेदान्सषडंगपदक्रमैः ॥
यज्ञविद्यासु कुशलान्मीमांसापरिनिष्ठितान्
sabhāṣyakalpasūtraistu pariniṣṭhitakarmiṇaḥ ||
aṣṭādaśasu vidyāsu kuśalāndharmakovidān
||4||सभाष्यकल्पसूत्रैस्तु परिनिष्ठितकर्मिणः ॥
अष्टादशसु विद्यासु कुशलान्धर्मकोविदान्
sadācārāvadātāṃśca kulīnānsatyavādinaḥ ||
vaiṣṇavāṃśca viśeṣeṇa maṃtrayāmāsa sādaram
||5||सदाचारावदातांश्च कुलीनान्सत्यवादिनः ॥
वैष्णवांश्च विशेषेण मंत्रयामास सादरम्
trailokye ye ca rājānaḥ siddhāḥ saptarṣayo dvijāḥ ||
sacchūdrā vaṇijo dvīpapatayaśca nimaṃtritāḥ
||6||त्रैलोक्ये ये च राजानः सिद्धाः सप्तर्षयो द्विजाः ॥
सच्छूद्रा वणिजो द्वीपपतयश्च निमंत्रिताः
krośadvayamitā viprāḥ sabhāsīttasya bhūpateḥ ||
pāṣāṇaghaṭitā soccā sudhayā sānulepitā
||7||क्रोशद्वयमिता विप्राः सभासीत्तस्य भूपतेः ॥
पाषाणघटिता सोच्चा सुधया सानुलेपिता
kvacidratnamayī bhūmiḥ kvacitkāṃcananirmitā ||
sphāṭikī rājatī caiva yathāyogyaṃ kṛtasthalī
||8||क्वचिद्रत्नमयी भूमिः क्वचित्कांचननिर्मिता ॥
स्फाटिकी राजती चैव यथायोग्यं कृतस्थली
staṃbhai ratnamayaiḥ proccairdukūlapariveṣṭitaiḥ ||
cārucaṃdrātapāḍhyā tu gandhamālyaiḥ sacāmaraiḥ
||9||स्तंभै रत्नमयैः प्रोच्चैर्दुकूलपरिवेष्टितैः ॥
चारुचंद्रातपाढ्या तु गन्धमाल्यैः सचामरैः
muktādāmāṃtarasthaiśca cāruvātāyanā śubhā ||
kṛṣṇāgurusnehasiktā śrīkhaṇḍasalilokṣitā
||10||मुक्तादामांतरस्थैश्च चारुवातायना शुभा ॥
कृष्णागुरुस्नेहसिक्ता श्रीखण्डसलिलोक्षिता
sarvarttukusumākīrṇā prāṃtopavanasaṃvṛtā ||
vāpyaḥ sphaṭikasopānāḥ padmakadvāramaṃḍitāḥ
||11||सर्वर्त्तुकुसुमाकीर्णा प्रांतोपवनसंवृता ॥
वाप्यः स्फटिकसोपानाः पद्मकद्वारमंडिताः
cakravākaiḥ plavairhaṃsaiḥ sārasairmadhurasvanaiḥ ||
vyāptāṃtarāḥ svacchaśītasugaṃdhamadhurāṃbhasaḥ
||12||चक्रवाकैः प्लवैर्हंसैः सारसैर्मधुरस्वनैः ॥
व्याप्तांतराः स्वच्छशीतसुगंधमधुरांभसः
paritaḥ śataśastasyāḥ sukhāvataraṇā dvijāḥ ||
upacchāyāviracanāḥ śobhamānāḥ samaṃtataḥ
||13||परितः शतशस्तस्याः सुखावतरणा द्विजाः ॥
उपच्छायाविरचनाः शोभमानाः समंततः
yajñaśālā maruttasya yathāsīdbho dvijottamāḥ ||
tatheṃdradyumnabhūpasya racitā viśvakarmaṇā
||14||यज्ञशाला मरुत्तस्य यथासीद्भो द्विजोत्तमाः ॥
तथेंद्रद्युम्नभूपस्य रचिता विश्वकर्मणा
śubhe'hni śubhanakṣatre vāsayitvā sabhāsadaḥ ||
rājñaḥ siṃhāsanāsīnāndṛṣṭvāsīnānṛṣīnapi
||15||शुभेऽह्नि शुभनक्षत्रे वासयित्वा सभासदः ॥
राज्ञः सिंहासनासीनान्दृष्ट्वासीनानृषीनपि
sasiddhānbrahmarṣigaṇānbahumūlyakuthasthitān ||
devānkāṃcanapīṭhasthānyathāyogyamatha dvijān
||16||ससिद्धान्ब्रह्मर्षिगणान्बहुमूल्यकुथस्थितान् ॥
देवान्कांचनपीठस्थान्यथायोग्यमथ द्विजान्
varāsanasthānanyāṃśca yathādeśaṃ sukhasthitān ||
madhye nṛpāṇāṃ devānāmṛṣīṇāṃ ca śacīpatim
||17||वरासनस्थानन्यांश्च यथादेशं सुखस्थितान् ॥
मध्ये नृपाणां देवानामृषीणां च शचीपतिम्
sāmrājyalakṣaṇe svasya ratnasiṃhāsane sthitam ||
divyairmālyaistathā gaṃdhairvāsobhirviṣṭarādibhiḥ
||18||साम्राज्यलक्षणे स्वस्य रत्नसिंहासने स्थितम् ॥
दिव्यैर्माल्यैस्तथा गंधैर्वासोभिर्विष्टरादिभिः
purodhasā samaṃ pūrvamarcayāmāsa ṛddhimat ||
vinīto dīnavattasya cakre pūjāṃ tathā nṛpaḥ
||19||पुरोधसा समं पूर्वमर्चयामास ऋद्धिमत् ॥
विनीतो दीनवत्तस्य चक्रे पूजां तथा नृपः
āścaryaṃ manyate'syāsau trailokyeśo'pi tadyathā ||
tataḥ siddhāndevamunīnacaryanniṃdravattadā
||20||आश्चर्यं मन्यतेऽस्यासौ त्रैलोक्येशोऽपि तद्यथा ॥
ततः सिद्धान्देवमुनीनचर्यन्निंद्रवत्तदा
vismayaṃ janayāmāsa kuverasyāpyadhiśriyaḥ ||
tato devānsamānarca prabhūtasvasvasaṃpadaḥ
||21||विस्मयं जनयामास कुवेरस्याप्यधिश्रियः ॥
ततो देवान्समानर्च प्रभूतस्वस्वसंपदः
upacārairmahīnāthaḥ samyagavyagramānasaḥ ||
rājñaḥ saṃpūjayāmāsa rājayogyaiḥ paricchadaiḥ
||22||उपचारैर्महीनाथः सम्यगव्यग्रमानसः ॥
राज्ञः संपूजयामास राजयोग्यैः परिच्छदैः
yathā te menire bhūpā bhavāmaḥ sāṃprataṃ vayam ||
satyaṃ rājyaṃ kramātprāptaṃ nedṛśaśca paricchadaḥ
||23||यथा ते मेनिरे भूपा भवामः सांप्रतं वयम् ॥
सत्यं राज्यं क्रमात्प्राप्तं नेदृशश्च परिच्छदः
ānarca vaiṣṇavānbhūya upacāraiḥ samānayan ||
śāṃtā api yathā citraṃ menire viṣayāgamam
||24||आनर्च वैष्णवान्भूय उपचारैः समानयन् ॥
शांता अपि यथा चित्रं मेनिरे विषयागमम्
tato viprānbāhujātānvaiśyānmunipuraḥsaram ||
samyakprapūjayāmāsa sattvodrikto mahīpatiḥ
||25||ततो विप्रान्बाहुजातान्वैश्यान्मुनिपुरःसरम् ॥
सम्यक्प्रपूजयामास सत्त्वोद्रिक्तो महीपतिः
anyāṃśca sacivadvārā pūjayitvā sasaṃbhramaḥ ||
dṛṣṭaḥ sa vinayānnamraḥ kṛtāṃjalipuṭastathā
||26||अन्यांश्च सचिवद्वारा पूजयित्वा ससंभ्रमः ॥
दृष्टः स विनयान्नम्रः कृतांजलिपुटस्तथा
maheṃdramuccairāhedaṃ nāradena purodhasā
||27||महेंद्रमुच्चैराहेदं नारदेन पुरोधसा
indradyumna uvāca
tava prasādāddeveśa icchāmīdaṃ prasīda me ||
kratunā hayamedhena prayakṣye yajñapūruṣam
||28||तव प्रसादाद्देवेश इच्छामीदं प्रसीद मे ॥
क्रतुना हयमेधेन प्रयक्ष्ये यज्ञपूरुषम्
anujānīhi māṃ deva kratūnāmīśvaro bhavān ||
tvadājñāpālakāḥ sarve trailokye nivasaṃti ye
||29||अनुजानीहि मां देव क्रतूनामीश्वरो भवान् ॥
त्वदाज्ञापालकाः सर्वे त्रैलोक्ये निवसंति ये
yāvatkratusahasrasya saṃsthā ca bhavati prabho ||
tāvattvaṃ tridaśaiḥ sārddhaṃ sadomadhyagato vasa
||30||यावत्क्रतुसहस्रस्य संस्था च भवति प्रभो ॥
तावत्त्वं त्रिदशैः सार्द्धं सदोमध्यगतो वस
yaṣṭumicchāmi deveśa nāhaṃ tvatpadalipsayā ||
sarveṣāṃ vetsi deveśa manovṛttiṃ sadā prabho
||31||यष्टुमिच्छामि देवेश नाहं त्वत्पदलिप्सया ॥
सर्वेषां वेत्सि देवेश मनोवृत्तिं सदा प्रभो
yuṣmākaṃ pūrvadṛṣṭo'tra vapuṣmānmādhavaḥ prabhuḥ ||
upāsanāyāṃ so'yaṃ yo vālukābhistirodadhe
||32||युष्माकं पूर्वदृष्टोऽत्र वपुष्मान्माधवः प्रभुः ॥
उपासनायां सोऽयं यो वालुकाभिस्तिरोदधे
tasya bhūyaḥ prakāśārthaṃ vājimedhasahasrakam ||
kariṣye vacanādiṃdra caturāsyasya śāsanāt ||
punaḥ prakāśite tasmiñchreyo vo'pi bhaviṣyati
||33||तस्य भूयः प्रकाशार्थं वाजिमेधसहस्रकम् ॥
करिष्ये वचनादिंद्र चतुरास्यस्य शासनात् ॥
पुनः प्रकाशिते तस्मिञ्छ्रेयो वोऽपि भविष्यति
iti vijñāpite rājñā maheṃdrapramukhāḥ surāḥ ||
antarddhānotaraṃ yā ca śrutā pūrvaṃ sarasvatī
||34||इति विज्ञापिते राज्ञा महेंद्रप्रमुखाः सुराः ॥
अन्तर्द्धानोतरं या च श्रुता पूर्वं सरस्वती
aśarīrāṃ smaraṃtastāmidaṃ procuḥ praharṣitāḥ ||
indradyumna mahātmāsi satyaṃ satyavato bhuvi
||35||अशरीरां स्मरंतस्तामिदं प्रोचुः प्रहर्षिताः ॥
इन्द्रद्युम्न महात्मासि सत्यं सत्यवतो भुवि
tacceṣṭitaṃ purāsmābhiranvabhāvi bhaviṣyakam ||
sahāyāste bhaviṣyāmaḥ kārye trailokyapāvane
||36||तच्चेष्टितं पुरास्माभिरन्वभावि भविष्यकम् ॥
सहायास्ते भविष्यामः कार्ये त्रैलोक्यपावने
sraṣṭā sa jagatāṃ yatra udyuktaḥ svayameva hi ||
atraivovāca bhagavānasmākamapi bhūtale
||37||स्रष्टा स जगतां यत्र उद्युक्तः स्वयमेव हि ॥
अत्रैवोवाच भगवानस्माकमपि भूतले
praviśaṃstadanukrośavaśādbhūyaḥ prakāśanam ||
kariṣye dāravaṃ dehamityetatpariniṣṭhitam
||38||प्रविशंस्तदनुक्रोशवशाद्भूयः प्रकाशनम् ॥
करिष्ये दारवं देहमित्येतत्परिनिष्ठितम्
nātrāsmākaṃ vyalīkaṃ tu neṃdrasya ca mahīpate ||
asmaddiṣṭasamudyogastava naḥ prītikārakaḥ
||39||नात्रास्माकं व्यलीकं तु नेंद्रस्य च महीपते ॥
अस्मद्दिष्टसमुद्योगस्तव नः प्रीतिकारकः
sukhaṃ yajasva rājeṃdra vaikuṃṭhaṃ bhaktavatsalam ||
kratunā hayamedhena sahasraparivartinā
||40||सुखं यजस्व राजेंद्र वैकुंठं भक्तवत्सलम् ॥
क्रतुना हयमेधेन सहस्रपरिवर्तिना
durārādhyo hi bhagavānasmākaṃ bhaktavatsalaḥ ||
vayamapyatra devatvaṃ tyaktvā bhakti parāyaṇāḥ
||41||दुराराध्यो हि भगवानस्माकं भक्तवत्सलः ॥
वयमप्यत्र देवत्वं त्यक्त्वा भक्ति परायणाः
ārādhayāmaḥ kṣetresminvinītā nararūpiṇaḥ ||
priyaṃ hi mānuṣe loke karma siddhyati vai kṛtam
||42||आराधयामः क्षेत्रेस्मिन्विनीता नररूपिणः ॥
प्रियं हि मानुषे लोके कर्म सिद्ध्यति वै कृतम्
jaiminiruvāca
ityukte tridaśaiḥ seṃdraiḥ parituṣṭāṃtarātmanā ||
āraṃbhārthaṃ krato rājā bhagavaṃtamapūjayat
||43||इत्युक्ते त्रिदशैः सेंद्रैः परितुष्टांतरात्मना ॥
आरंभार्थं क्रतो राजा भगवंतमपूजयत्
upacārasahasraistu yathāvatpratipāditaiḥ ||
tataḥ pitṛgaṇānrājā nirūpya śraddhayānvitaḥ
||44||उपचारसहस्रैस्तु यथावत्प्रतिपादितैः ॥
ततः पितृगणान्राजा निरूप्य श्रद्धयान्वितः
sadogṛhagatānviprānyājñikānsamalaṃkṛtān ||
kṛtveṣṭadevaṃ purato vaikuṃṭhaṃ sāgnihotrakam
||45||सदोगृहगतान्विप्रान्याज्ञिकान्समलंकृतान् ॥
कृत्वेष्टदेवं पुरतो वैकुंठं साग्निहोत्रकम्
ākāṃkṣankalpitaṃ lagnaṃ saṃvṛtte svastivācane ||
upasthitaḥ sapatnīkaḥ śuddhamāṃgalyaveṣadhṛk
||46||आकांक्षन्कल्पितं लग्नं संवृत्ते स्वस्तिवाचने ॥
उपस्थितः सपत्नीकः शुद्धमांगल्यवेषधृक्
svasti vācya dvijāñchuddhānpuṇyāhaṃ vṛddhikarma ca ||
tataḥ saṃbhṛtasaṃbhāro varayāmāsa ṛtvijaḥ
||47||स्वस्ति वाच्य द्विजाञ्छुद्धान्पुण्याहं वृद्धिकर्म च ॥
ततः संभृतसंभारो वरयामास ऋत्विजः
vṛtāste tu sapatnīkaṃ dīkṣayaṃto nṛpottamam ||
vihṛtya dīkṣaṇāyeṣṭānnyayajansabhyacoditāḥ
||48||वृतास्ते तु सपत्नीकं दीक्षयंतो नृपोत्तमम् ॥
विहृत्य दीक्षणायेष्टान्न्ययजन्सभ्यचोदिताः
praṇīya taṃ prajvalaṃtaṃ vedyāmāhavanīyakam ||
trailokyamaṃgalakaraṃ kiṃ sākṣādvaiṣṇavaṃ mahaḥ
||49||प्रणीय तं प्रज्वलंतं वेद्यामाहवनीयकम् ॥
त्रैलोक्यमंगलकरं किं साक्षाद्वैष्णवं महः
suprokṣitaṃ cābhimaṃtrya anujñāpya digīśvarān ||
mumucuste hayaṃ mukhyamaṃgeṣu śubhalakṣaṇam
||50||सुप्रोक्षितं चाभिमंत्र्य अनुज्ञाप्य दिगीश्वरान् ॥
मुमुचुस्ते हयं मुख्यमंगेषु शुभलक्षणम्
tataḥ sa dīkṣito rājā vāgyato rauravīṃ tvacam ||
adhiṣṭhāya sadomadhye mṛtyuṃjaya iva sthitaḥ
||51||ततः स दीक्षितो राजा वाग्यतो रौरवीं त्वचम् ॥
अधिष्ठाय सदोमध्ये मृत्युंजय इव स्थितः
nimaṃtritānāṃ muktyarthaṃ cakṣuṣā saṃdideśa vai ||
surāṇāṃ ratnapātrāṇi mahārghāṇi nṛpājñayā
||52||निमंत्रितानां मुक्त्यर्थं चक्षुषा संदिदेश वै ॥
सुराणां रत्नपात्राणि महार्घाणि नृपाज्ञया
sacivaḥ kārayāmāsa bhojanāya samṛddhimat ||
śuddhasauvarṇapātrāṇi munīnāṃ ca mahīkṣitām
||53||सचिवः कारयामास भोजनाय समृद्धिमत् ॥
शुद्धसौवर्णपात्राणि मुनीनां च महीक्षिताम्
dvijānāṃ bhojanārthāya navāni pratyahaṃ dvijāḥ ||
kṣatriyāṇāṃ viśāṃ viprā rājatāni śubhāni ca
||54||द्विजानां भोजनार्थाय नवानि प्रत्यहं द्विजाः ॥
क्षत्रियाणां विशां विप्रा राजतानि शुभानि च
kāṃsyanirmalapātrāṇi śūdrāṇāṃ bhojanāya vai ||
ahanyahani pātrāṇi bhojanāṃte dvijottamāḥ
||55||कांस्यनिर्मलपात्राणि शूद्राणां भोजनाय वै ॥
अहन्यहनि पात्राणि भोजनांते द्विजोत्तमाः
ākareṣu prapātyaṃte procchiṣṭadalavajjanaiḥ ||
tatra yajñotsave ye vai bhojanāya nimaṃtritāḥ
||56||आकरेषु प्रपात्यंते प्रोच्छिष्टदलवज्जनैः ॥
तत्र यज्ञोत्सवे ये वै भोजनाय निमंत्रिताः
teṣāṃ putrāśca pautrāśca prapautrāścaiva saṃtatiḥ ||
nityaṃ paṃcarasānnāni bahumānapuraḥsaram
||57||तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च प्रपौत्राश्चैव संततिः ॥
नित्यं पंचरसान्नानि बहुमानपुरःसरम्
ādṛtairbhojitā rājña iṃdradyumnasya śāsanāt ||
kuṭuṃbavatsthitāstatra saṃsthā yāvanmahākratoḥ
||58||आदृतैर्भोजिता राज्ञ इंद्रद्युम्नस्य शासनात् ॥
कुटुंबवत्स्थितास्तत्र संस्था यावन्महाक्रतोः
yaddeśīyā janāsteṣāmadhiṣṭhātā ca tānnṛpaḥ ||
nṛpāṇāmanusaṃdhātā iṃdradyumnaprayācitaḥ
||59||यद्देशीया जनास्तेषामधिष्ठाता च तान्नृपः ॥
नृपाणामनुसंधाता इंद्रद्युम्नप्रयाचितः
nāradaḥ samadarśī tu paropakṛtilolupaḥ ||
iṃdrādīnāṃ sureṃdrāṇāṃ devarṣīṇāṃ nṛpottamaḥ
||60||नारदः समदर्शी तु परोपकृतिलोलुपः ॥
इंद्रादीनां सुरेंद्राणां देवर्षीणां नृपोत्तमः
svayaṃ narapatiścaryāṃ cakāra kratupūrttaye ||
ṣaḍvidhānyannapānāni saṃskṛtāni dvidhā naraiḥ
||61||स्वयं नरपतिश्चर्यां चकार क्रतुपूर्त्तये ॥
षड्विधान्यन्नपानानि संस्कृतानि द्विधा नरैः
devānāṃ bhojane tatra maṃtrataṃtraviśāradaiḥ ||
martyānāṃ nala vidyāyāṃ kuśalaiḥ saṃskṛtāni vai
||62||देवानां भोजने तत्र मंत्रतंत्रविशारदैः ॥
मर्त्यानां नल विद्यायां कुशलैः संस्कृतानि वै
kṣutpipāsānabhijñā hi sudhāhārā divaukasaḥ ||
teṣāmapi apūrvatvādāścaryaṃ taddhi bhojanam
||63||क्षुत्पिपासानभिज्ञा हि सुधाहारा दिवौकसः ॥
तेषामपि अपूर्वत्वादाश्चर्यं तद्धि भोजनम्
narāṇāṃ durlabhaṃ martya iṃdradyumnagṛhe'śanam ||
indradyumnasya ceṃdrasya viśeṣo martyavāsitā
||64||नराणां दुर्लभं मर्त्य इंद्रद्युम्नगृहेऽशनम् ॥
इन्द्रद्युम्नस्य चेंद्रस्य विशेषो मर्त्यवासिता
atyadbhutakaraṃ hyetatpratyahaṃ ca navaṃ navam ||
saṃmānanādarāvṛddhirbhojyasya dvijasattamāḥ
||65||अत्यद्भुतकरं ह्येतत्प्रत्यहं च नवं नवम् ॥
संमाननादरावृद्धिर्भोज्यस्य द्विजसत्तमाः
anyonyasparddhayaivātra pravarddhate parasparam ||
sugaṃdhasumanomālyakastūryādipralepanam
||66||अन्योन्यस्पर्द्धयैवात्र प्रवर्द्धते परस्परम् ॥
सुगंधसुमनोमाल्यकस्तूर्यादिप्रलेपनम्
citrasūkṣmadukūlāni sopadhānāsanāni ca ||
ratnapalyaṃkikā śayyā ratnadaṃḍaprakīrṇakam
||67||चित्रसूक्ष्मदुकूलानि सोपधानासनानि च ॥
रत्नपल्यंकिका शय्या रत्नदंडप्रकीर्णकम्
jātīlavaṃgakarpūrairnāgavallīdalāni ca ||
manoharāṇi gītāni nṛtyāni vividhāni ca
||68||जातीलवंगकर्पूरैर्नागवल्लीदलानि च ॥
मनोहराणि गीतानि नृत्यानि विविधानि च
bharatasya muneḥ śikṣāpaṃḍitai racitāni ca ||
svasvavaṃśayaśo'bhijñāḥ śataśaḥ sūtamāgadhāḥ
||69||भरतस्य मुनेः शिक्षापंडितै रचितानि च ॥
स्वस्ववंशयशोऽभिज्ञाः शतशः सूतमागधाः
etānyanyāni vastūni durlabhānyapi yāni vai ||
tridaśāścāpi martyāścānvabhujyaṃta susādaram
||70||एतान्यन्यानि वस्तूनि दुर्लभान्यपि यानि वै ॥
त्रिदशाश्चापि मर्त्याश्चान्वभुज्यंत सुसादरम्
ekato'nyatra citrāṇi na ca hīnāni kutracit ||
pātālavāsināṃ cāpi bhojanaṃ vai sudhādhikam
||71||एकतोऽन्यत्र चित्राणि न च हीनानि कुत्रचित् ॥
पातालवासिनां चापि भोजनं वै सुधाधिकम्
yadbhuktvā nānuvāñchanti pātālagamanaṃ hi te ||
purāṇi yāni pātāle ratnaughālokitāni ca
||72||यद्भुक्त्वा नानुवाञ्छन्ति पातालगमनं हि ते ॥
पुराणि यानि पाताले रत्नौघालोकितानि च
vinā sūryaprakāśena tādṛśānyeva bhūpatiḥ ||
dadau teṣāṃ nivāsāya yeṣu pātālabuddhayaḥ
||73||विना सूर्यप्रकाशेन तादृशान्येव भूपतिः ॥
ददौ तेषां निवासाय येषु पातालबुद्धयः
sukhāsīnāśca krīḍaṃto bhuṃjānā śerate mudā ||
devānāmapi nānyatra bhūmisparśanamasti vai
||74||सुखासीनाश्च क्रीडंतो भुंजाना शेरते मुदा ॥
देवानामपि नान्यत्र भूमिस्पर्शनमस्ति वै
indradyumnapure tatra svargādapi manohare ||
yadṛcchayā sukhakrīḍāsaktā no tatyajurbhuvam
||75||इन्द्रद्युम्नपुरे तत्र स्वर्गादपि मनोहरे ॥
यदृच्छया सुखक्रीडासक्ता नो तत्यजुर्भुवम्
abhilāṣopajātaṃ tu sukhaṃ svarge vadaṃti hi ||
anicchayāpi bho viprāḥ sukhaṃ sarvatra tatra vai
||76||अभिलाषोपजातं तु सुखं स्वर्गे वदंति हि ॥
अनिच्छयापि भो विप्राः सुखं सर्वत्र तत्र वै
ādṛtya yatnānmanyaṃte bhojyaṃ te sādaraṃ narāḥ ||
na yācitaḥ kopi janaḥ kuto vā syātparāṅmukhaḥ
||77||आदृत्य यत्नान्मन्यंते भोज्यं ते सादरं नराः ॥
न याचितः कोपि जनः कुतो वा स्यात्पराङ्मुखः
rājādhirājaveśmāni janānāṃ svagṛhaiḥ samam ||
tadāsītsvagṛhe teṣāṃ na sadā sarvasaṃbhavaḥ
||78||राजाधिराजवेश्मानि जनानां स्वगृहैः समम् ॥
तदासीत्स्वगृहे तेषां न सदा सर्वसंभवः
tatra yatkāmanātītaṃ tadvastu sulabhaṃ bahu ||
itthaṃ pravartite yajñe yajñeśaprītaye mudā
||79||तत्र यत्कामनातीतं तद्वस्तु सुलभं बहु ॥
इत्थं प्रवर्तिते यज्ञे यज्ञेशप्रीतये मुदा
pṛthivī hṛtasarvasvā vājimedhesya bhūpateḥ ||
yā pūrvaṃ sābhavadbhūyaḥ svarṇavṛṣṭisubhūṣitā
||80||पृथिवी हृतसर्वस्वा वाजिमेधेस्य भूपतेः ॥
या पूर्वं साभवद्भूयः स्वर्णवृष्टिसुभूषिता
itthaṃ pravṛtte lokānāṃ tatra trailokyavāsinām ||
dānasaṃmānabhojyānāṃ vidhau vidhivato'nvaham
||81||इत्थं प्रवृत्ते लोकानां तत्र त्रैलोक्यवासिनाम् ॥
दानसंमानभोज्यानां विधौ विधिवतोऽन्वहम्
aśvamedhaṃ prati janā jagurgāthāḥ parasparam ||
nedṛgyāgasya saṃbhāro vidheḥ śāstrapracoditaḥ
||82||अश्वमेधं प्रति जना जगुर्गाथाः परस्परम् ॥
नेदृग्यागस्य संभारो विधेः शास्त्रप्रचोदितः
iṃdradyumnasya rājarṣerna bhūto na bhaviṣyati ||
na yācitāro'dātāro mitho yatra nimaṃtritāḥ
||83||इंद्रद्युम्नस्य राजर्षेर्न भूतो न भविष्यति ॥
न याचितारोऽदातारो मिथो यत्र निमंत्रिताः
na kāmabhaṃgo yatrāsīddevānāmapi bho dvijāḥ ||
īdṛksamṛddhiḥ kraturāṭ pravṛtto bhūpatestadā
||84||न कामभंगो यत्रासीद्देवानामपि भो द्विजाः ॥
ईदृक्समृद्धिः क्रतुराट् प्रवृत्तो भूपतेस्तदा
adhiśraddhaḥ susaṃpannaḥ pūrvasmādaparo'bhavat ||
smṛtikārāḥ kalpakārāstathā śāstrapraṇetṛkāḥ
||85||अधिश्रद्धः सुसंपन्नः पूर्वस्मादपरोऽभवत् ॥
स्मृतिकाराः कल्पकारास्तथा शास्त्रप्रणेतृकाः
yajñānuṣṭhānakuśalāḥ sadācārāvataṃsakāḥ ||
agnyādhānādyavabhṛthapracāramanupūrvaśaḥ
||86||यज्ञानुष्ठानकुशलाः सदाचारावतंसकाः ॥
अग्न्याधानाद्यवभृथप्रचारमनुपूर्वशः
kratuḥ sadasyānumate nṛpateḥ prītaye dvijāḥ ||
na maṃtrāḥ svarato hīnā varṇato vāpi karhicit
||87||क्रतुः सदस्यानुमते नृपतेः प्रीतये द्विजाः ॥
न मंत्राः स्वरतो हीना वर्णतो वापि कर्हिचित्
ye vai vidhividhātāraste vai karmapracārakāḥ ||
prāyaścittanimittena prāyaścittanibaṃdhanāt
||88||ये वै विधिविधातारस्ते वै कर्मप्रचारकाः ॥
प्रायश्चित्तनिमित्तेन प्रायश्चित्तनिबंधनात्
karmopaghāto no tatra yoginaḥ karmayoginaḥ ||
yatra saptarṣayo divyāḥ sadasyāḥ kratusākṣiṇaḥ
||69||कर्मोपघातो नो तत्र योगिनः कर्मयोगिनः ॥
यत्र सप्तर्षयो दिव्याः सदस्याः क्रतुसाक्षिणः
pracārayaṃti karmāṇi guṇadoṣavibhāginaḥ ||
yājñavalkyādayaste'tra munayastvṛtvijo vṛtāḥ
||90||प्रचारयंति कर्माणि गुणदोषविभागिनः ॥
याज्ञवल्क्यादयस्तेऽत्र मुनयस्त्वृत्विजो वृताः
sadogatāste munayaḥ parasparakathāṃtare ||
vākovākyāni sūktāni guhyopaniṣadāni ca
||91||सदोगतास्ते मुनयः परस्परकथांतरे ॥
वाकोवाक्यानि सूक्तानि गुह्योपनिषदानि च
gāthāḥ paurāṇikīrviprā viṣṇubhaktipuraḥsarāḥ ||
caritāni hareḥ sarvakalmaṣaughaharāṇi ca
||92||गाथाः पौराणिकीर्विप्रा विष्णुभक्तिपुरःसराः ॥
चरितानि हरेः सर्वकल्मषौघहराणि च
tatra saṃvartayāmāsuste sabhāyāṃ mahīkṣitaḥ ||
tasya yajñe haviḥ prāśuḥ pratyakṣaṃ vahnimadhyagāḥ
||93||तत्र संवर्तयामासुस्ते सभायां महीक्षितः ॥
तस्य यज्ञे हविः प्राशुः प्रत्यक्षं वह्निमध्यगाः
muditāstridaśā viprā maheṃdrapramukhāmakhe ||
cirapravāsino devā nāsmaraṃtāmarāvatīm
||94||मुदितास्त्रिदशा विप्रा महेंद्रप्रमुखामखे ॥
चिरप्रवासिनो देवा नास्मरंतामरावतीम्
amṛtaṃ hi havisteṣāṃ kalpitaṃ brahmaṇā purā ||
tatprāśya muditā devā vīryavantaścirāyuṣaḥ
||95||अमृतं हि हविस्तेषां कल्पितं ब्रह्मणा पुरा ॥
तत्प्राश्य मुदिता देवा वीर्यवन्तश्चिरायुषः
yāgānuṣṭhānaviṣayādanyatra viṣayānbahūn ||
indradyumnena racitānsamastānupabhuṃjate
||96||यागानुष्ठानविषयादन्यत्र विषयान्बहून् ॥
इन्द्रद्युम्नेन रचितान्समस्तानुपभुंजते
tatra ye nāgarājānaḥ pātālatalavāsinaḥ ||
tato'dhikānmartyaloke viṣayānupabhuṃjate
||97||तत्र ये नागराजानः पातालतलवासिनः ॥
ततोऽधिकान्मर्त्यलोके विषयानुपभुंजते
pātālagamanaṃ te vai nehaṃte manasā dhuvam ||
itthaṃ pravartito yajñastrailokyaprītikārakaḥ
||98||पातालगमनं ते वै नेहंते मनसा धुवम् ॥
इत्थं प्रवर्तितो यज्ञस्त्रैलोक्यप्रीतिकारकः
indradyumnasya nṛpateḥ kṣetre'sminpuruṣottame ||
jagadīśaprasādāya pitāmahanideśataḥ
||99||इन्द्रद्युम्नस्य नृपतेः क्षेत्रेऽस्मिन्पुरुषोत्तमे ॥
जगदीशप्रसादाय पितामहनिदेशतः
ekonaṃ kramataḥ saṃsthāmavāpa pṛthivīpatiḥ ||
sahasraṃ hayamedhasya yathāvadvidhicoditam
||100||एकोनं क्रमतः संस्थामवाप पृथिवीपतिः ॥
सहस्रं हयमेधस्य यथावद्विधिचोदितम्
tataḥ sāhasrike yajñe vājimedhe mahīpatiḥ ||
dinedine divyagatirbabhūva nṛpatistadā
||1||ततः साहस्रिके यज्ञे वाजिमेधे महीपतिः ॥
दिनेदिने दिव्यगतिर्बभूव नृपतिस्तदा
sutyāyāḥ sapta divasādyā rātrirabhavatpurā ||
tasyāsturīyaprahare dadhyau sa viṣṇumavyayam
||2||सुत्यायाः सप्त दिवसाद्या रात्रिरभवत्पुरा ॥
तस्यास्तुरीयप्रहरे दध्यौ स विष्णुमव्ययम्
dhyāne tasmindadarśāsau mahābhāgyavaśānnṛpaḥ ||
pratyakṣamiva sa śvetadvīpaṃ sphaṭikanirmitam
||3||ध्याने तस्मिन्ददर्शासौ महाभाग्यवशान्नृपः ॥
प्रत्यक्षमिव स श्वेतद्वीपं स्फटिकनिर्मितम्
samaṃtātparivāryainaṃ tiṣṭhaṃtaṃ kṣīrasāgaram ||
mahākalpadrumaiḥ puṣpagaṃdhāmodidigaṃtaraiḥ
||4||समंतात्परिवार्यैनं तिष्ठंतं क्षीरसागरम् ॥
महाकल्पद्रुमैः पुष्पगंधामोदिदिगंतरैः
phalapallavavalkeṣu bahiraṃtaśca sarvaśaḥ ||
śaṃkhacakrāṃkitaiḥ śubhraiḥ sarvālaṃkārabhūṣitaḥ
||5||फलपल्लववल्केषु बहिरंतश्च सर्वशः ॥
शंखचक्रांकितैः शुभ्रैः सर्वालंकारभूषितः
mahāmaṃjiṣṭhavarṇaiśca mūrtibhistairmuradviṣaḥ ||
tanmadhye ghaṭitaṃ divyamaṇibhirmaṃḍapottamam
||6||महामंजिष्ठवर्णैश्च मूर्तिभिस्तैर्मुरद्विषः ॥
तन्मध्ये घटितं दिव्यमणिभिर्मंडपोत्तमम्
madhyasthasūryavadbhāsiratnasiṃhāsanojjvalam ||
kṣīrābdhiśītakallolamaṃdavātamanoharam
||7||मध्यस्थसूर्यवद्भासिरत्नसिंहासनोज्ज्वलम् ॥
क्षीराब्धिशीतकल्लोलमंदवातमनोहरम्
tanmadhye dadṛśe devaṃ śaṃkhacakragadādharam ||
nīlajīmūtasaṃkāśaṃ vanamālāvibhūṣitam
||8||तन्मध्ये ददृशे देवं शंखचक्रगदाधरम् ॥
नीलजीमूतसंकाशं वनमालाविभूषितम्
sarvalāvaṇyabhavanaṃ sauṃdaryaśrīniketanam ||
nirbhartsayaṃtaṃ vapuṣā pinaddhaṃ divyabhūṣaṇam
||9||सर्वलावण्यभवनं सौंदर्यश्रीनिकेतनम् ॥
निर्भर्त्सयंतं वपुषा पिनद्धं दिव्यभूषणम्
dakṣapārśve sthitaṃ tatra anaṃtaṃ dharaṇīdharam ||
koṭicandrapratīkāśaṃ himādrisadṛśaprabham
||110||दक्षपार्श्वे स्थितं तत्र अनंतं धरणीधरम् ॥
कोटिचन्द्रप्रतीकाशं हिमाद्रिसदृशप्रभम्
phaṇāmukuṭavistāracchatrībhūtaṃ manoharam ||
maṇikuṃḍalayugmāṃkaṃ cārunīlanicolakam
||11||फणामुकुटविस्तारच्छत्रीभूतं मनोहरम् ॥
मणिकुंडलयुग्मांकं चारुनीलनिचोलकम्
halalāṃgalaśaṃkhārisphuradbāhucatuṣṭayam ||
hārakeyūravalaya mudrikābhiralaṃkṛtam
||12||हललांगलशंखारिस्फुरद्बाहुचतुष्टयम् ॥
हारकेयूरवलय मुद्रिकाभिरलंकृतम्
mekhalākaṭisūtrāḍhyaṃ divyaratnaprasādhanam ||
divyahālākṣībamūrtiṃ cāruhāsaṃ sunetrakam
||13||मेखलाकटिसूत्राढ्यं दिव्यरत्नप्रसाधनम् ॥
दिव्यहालाक्षीबमूर्तिं चारुहासं सुनेत्रकम्
dakṣapārśvasthitāṃ cāsya lakṣmīṃ tāṃ śubhalakṣaṇām ||
varābhayābjahastāṃ vai kuṃkumābhāṃ sulocanām
||14||दक्षपार्श्वस्थितां चास्य लक्ष्मीं तां शुभलक्षणाम् ॥
वराभयाब्जहस्तां वै कुंकुमाभां सुलोचनाम्
trailokyayuvatīvṛndadṛṣṭāṃtādbhutavigrahām ||
dadarśa padmāsanagāṃ lāvaṇyāṃbudhiputrikām
||15||त्रैलोक्ययुवतीवृन्ददृष्टांताद्भुतविग्रहाम् ॥
ददर्श पद्मासनगां लावण्यांबुधिपुत्रिकाम्
pitāmahaṃ ca dadṛśe purato'sya kṛtāṃjalim ||
vāmapārśvasthitaṃ cakraṃ nānāmaṇimayaṃ vibhoḥ
||16||पितामहं च ददृशे पुरतोऽस्य कृतांजलिम् ॥
वामपार्श्वस्थितं चक्रं नानामणिमयं विभोः
sanakādyairmunīṃdraistaṃ stūyamānaṃ jagadgurum ||
dṛṣṭvā svapne sa rājā vai prahṛṣṭo dvijasattamāḥ
||17||सनकाद्यैर्मुनींद्रैस्तं स्तूयमानं जगद्गुरुम् ॥
दृष्ट्वा स्वप्ने स राजा वै प्रहृष्टो द्विजसत्तमाः
adṛṣṭapūrvarūpaṃ taṃ jyotirmayamanaṃtakam ||
tuṣṭāva tatra dhyānastho harṣagadgadayā girā
||18||अदृष्टपूर्वरूपं तं ज्योतिर्मयमनंतकम् ॥
तुष्टाव तत्र ध्यानस्थो हर्षगद्गदया गिरा
indradyumna uvāca
namaste jagadādhāra jagadātmannamo'stu te ||
kaivalyatriguṇātīta guṇāṃjana namo'stu te
||19||नमस्ते जगदाधार जगदात्मन्नमोऽस्तु ते ॥
कैवल्यत्रिगुणातीत गुणांजन नमोऽस्तु ते
suśuddhanirmalajñānasvarūpāya namo'stu te ||
śabdabrahmābhidhānāya jagadrūpāya te namaḥ
||120||सुशुद्धनिर्मलज्ञानस्वरूपाय नमोऽस्तु ते ॥
शब्दब्रह्माभिधानाय जगद्रूपाय ते नमः
saṃsārapatitaśrāṃta duḥkhadhvaṃsa namo'stu te ||
durbhedyahṛdayagraṃthibhedakāya namo'stu te
||21||संसारपतितश्रांत दुःखध्वंस नमोऽस्तु ते ॥
दुर्भेद्यहृदयग्रंथिभेदकाय नमोऽस्तु ते
dvisaptabhuvanāgāramūlastaṃbhāya te namaḥ ||
brahmāṃḍakoṭighaṭanāśilpine cakriṇe namaḥ
||22||द्विसप्तभुवनागारमूलस्तंभाय ते नमः ॥
ब्रह्मांडकोटिघटनाशिल्पिने चक्रिणे नमः
karuṇāmṛtapāthodhisudhādhāmne namo namaḥ ||
dīnoddhāraikaguhyāya kṛpāpāthodhaye namaḥ
||23||करुणामृतपाथोधिसुधाधाम्ने नमो नमः ॥
दीनोद्धारैकगुह्याय कृपापाथोधये नमः
prakāśakānāṃ sūryādijyotiṣāṃ jyotiṣe namaḥ ||
pratisvasvanadīptāya antaḥpāpāgnaye namaḥ
||24||प्रकाशकानां सूर्यादिज्योतिषां ज्योतिषे नमः ॥
प्रतिस्वस्वनदीप्ताय अन्तःपापाग्नये नमः
pāvakāya pavitrāya pavitrāṇāṃ namo namaḥ ||
gariṣṭhāya variṣṭhāya drāghiṣṭhāya namo namaḥ
||25||पावकाय पवित्राय पवित्राणां नमो नमः ॥
गरिष्ठाय वरिष्ठाय द्राघिष्ठाय नमो नमः
nediṣṭhāya daviṣṭhāya kṣodiṣṭhāya namo namaḥ ||
vareṇyāya supuṇyāya nārāyaṇa namo'stu te
||26||नेदिष्ठाय दविष्ठाय क्षोदिष्ठाय नमो नमः ॥
वरेण्याय सुपुण्याय नारायण नमोऽस्तु ते
paritrāhi jagannātha dīnabandho namo'stu te ||
nistīrṇo'haṃ bhavāṃbhodhiṃ prāpya tvāṃ taraṇiṃ sukhām
||27||परित्राहि जगन्नाथ दीनबन्धो नमोऽस्तु ते ॥
निस्तीर्णोऽहं भवांभोधिं प्राप्य त्वां तरणिं सुखाम्
tvayi dṛṣṭe ramānātha kleśā vyapagatā mama ||
cidānaṃdasvarūpaṃ tvāṃ prāptānāṃ duḥkhasaṃkṣayaḥ
||28||त्वयि दृष्टे रमानाथ क्लेशा व्यपगता मम ॥
चिदानंदस्वरूपं त्वां प्राप्तानां दुःखसंक्षयः
dhruvaṃ nātha samutpannaparamānaṃdahetukam ||
trāhi trāhi bhavāṃbhodhimagnaṃ māṃ dīnacetasam
||29||ध्रुवं नाथ समुत्पन्नपरमानंदहेतुकम् ॥
त्राहि त्राहि भवांभोधिमग्नं मां दीनचेतसम्
madhyāhnārkodite vyomni kutaḥ saṃtamasodayaḥ ||
dhyānasthitaḥ stuvannevaṃ praṇamya jagadīśvaram
||130||मध्याह्नार्कोदिते व्योम्नि कुतः संतमसोदयः ॥
ध्यानस्थितः स्तुवन्नेवं प्रणम्य जगदीश्वरम्
dhyānāvasāne sa punaḥ svayaṃ jāgradabudhyata ||
svapnāṃta indradyumno'pi sasmārātmānamātmanā
||31||ध्यानावसाने स पुनः स्वयं जाग्रदबुध्यत ॥
स्वप्नांत इन्द्रद्युम्नोऽपि सस्मारात्मानमात्मना
atyadbhutamidaṃ svapnaṃ dṛṣṭvā ca nṛpakuṃjaraḥ ||
mene kṛtārthamātmānaṃ hayamedhakratostathā
||32||अत्यद्भुतमिदं स्वप्नं दृष्ट्वा च नृपकुंजरः ॥
मेने कृतार्थमात्मानं हयमेधक्रतोस्तथा
sahasraṃ saphalaṃ caiva svabhāgyaṃ samupasthitam ||
na hi devarṣivacanaṃ vṛthā bhavati karhicit
||33||सहस्रं सफलं चैव स्वभाग्यं समुपस्थितम् ॥
न हि देवर्षिवचनं वृथा भवति कर्हिचित्
pratyakṣaṃ me kathaṃ nāthaḥ svayamatra bhaviṣyati ||
iti ciṃtākulo rātriśeṣaṃ nītvā viśāṃpatiḥ
||34||प्रत्यक्षं मे कथं नाथः स्वयमत्र भविष्यति ॥
इति चिंताकुलो रात्रिशेषं नीत्वा विशांपतिः
śaśaṃsa nāradasyāgre yathā svapno'nvabhūyata ||
sa cāpi nāradaḥ prāha śokaste vigato nṛpa
||35||शशंस नारदस्याग्रे यथा स्वप्नोऽन्वभूयत ॥
स चापि नारदः प्राह शोकस्ते विगतो नृप
aruṇodayakāle hi bhagavaṃtaṃ dadarśa yat ||
daśāhātphaladaḥ svapnastasminkāle nṛpottama
||36||अरुणोदयकाले हि भगवंतं ददर्श यत् ॥
दशाहात्फलदः स्वप्नस्तस्मिन्काले नृपोत्तम
kratvaṃte bhagavānatra pratyakṣaste bhaviṣyati ||
yadāha madgirā tvāṃ hi carācaragururvidhiḥ
||37||क्रत्वंते भगवानत्र प्रत्यक्षस्ते भविष्यति ॥
यदाह मद्गिरा त्वां हि चराचरगुरुर्विधिः
so'pi tvayā jagatsraṣṭā svapne'sminnavalokitaḥ ||
tadanuṣṭhīyatāṃ yajñaḥ parāgre na prakāśaya
||38||सोऽपि त्वया जगत्स्रष्टा स्वप्नेऽस्मिन्नवलोकितः ॥
तदनुष्ठीयतां यज्ञः पराग्रे न प्रकाशय
svapno'yaṃ nṛpaśārdūla durbodhācarito hareḥ ||
kiṃtu bhāgyavatastveva svapnastādṛkprajāyate
||139||स्वप्नोऽयं नृपशार्दूल दुर्बोधाचरितो हरेः ॥
किंतु भाग्यवतस्त्वेव स्वप्नस्तादृक्प्रजायते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||