tataḥ sa bhagavānmantramahimnā narakesarī
jaiminiruvāca
tataḥ sa bhagavānmantramahimnā narakesarī ||
indradyumnādibhiḥ sarvaidadṛśe'dbhutadarśanaḥ
||1||ततः स भगवान्मन्त्रमहिम्ना नरकेसरी ॥
इन्द्रद्युम्नादिभिः सर्वैददृशेऽद्भुतदर्शनः
lelihāno jagatsarvaṃ samaṃtājjvalajihvayā ||
kālāgnirudraṃ sakalaṃ grasaṃtamiva cotthitam
||2||लेलिहानो जगत्सर्वं समंताज्ज्वलजिह्वया ॥
कालाग्निरुद्रं सकलं ग्रसंतमिव चोत्थितम्
rodasīkaṃdaraṃ vyāpya tejasā tapatā bhṛśam ||
anekākṣimukhagrīvākarapādaśrutirvibhuḥ
||3||रोदसीकंदरं व्याप्य तेजसा तपता भृशम् ॥
अनेकाक्षिमुखग्रीवाकरपादश्रुतिर्विभुः
sarvāścaryamayo devaḥ kevalaṃ tejaso nidhiḥ ||
bhayatrastāḥ samudvignā neśāḥ stotumapi prabhum
||4||सर्वाश्चर्यमयो देवः केवलं तेजसो निधिः ॥
भयत्रस्ताः समुद्विग्ना नेशाः स्तोतुमपि प्रभुम्
taṃ tathāvidhamālokya nāradaḥ pitaraṃ tadā ||
papraccha bhagavannitthaṃ kathameṣa prakāśate
||5||तं तथाविधमालोक्य नारदः पितरं तदा ॥
पप्रच्छ भगवन्नित्थं कथमेष प्रकाशते
nārada uvāca
anugrahāyāvataratpratyutaiṣa bhayapradaḥ ||
sarve bhayātsthiratarāḥ pralayāśaṃkino'dhunā
||6||अनुग्रहायावतरत्प्रत्युतैष भयप्रदः ॥
सर्वे भयात्स्थिरतराः प्रलयाशंकिनोऽधुना
tvameva bhagavallīlāṃ jānāsi jagatāṃ pate
||7||त्वमेव भगवल्लीलां जानासि जगतां पते
tacchrutvā nāradavacaḥ padmayoniḥ smitānanaḥ ||
uvāca kautukaṃ vākyaṃ sarveṣāmupakārakam
||8||तच्छ्रुत्वा नारदवचः पद्मयोनिः स्मिताननः ॥
उवाच कौतुकं वाक्यं सर्वेषामुपकारकम्
brahmovāca
avatīrṇaṃ jagannāthaṃ dṛṣṭvā dāruvapurdharam
||9||अवतीर्णं जगन्नाथं दृष्ट्वा दारुवपुर्धरम्
avajñāsyaṃti vai lokāḥ sākṣādbrahmasvarūpiṇam ||
atattvavedino mūḍhā mahimānaṃ vidaṃtviti
||10||अवज्ञास्यंति वै लोकाः साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणम् ॥
अतत्त्ववेदिनो मूढा महिमानं विदंत्विति
maṃtrito mantrarājena yenāsau parameṣṭhinā ||
purābhimaṃtrito yena vidadāra mahāsuram
||11||मंत्रितो मन्त्रराजेन येनासौ परमेष्ठिना ॥
पुराभिमंत्रितो येन विददार महासुरम्
tādṛgrūpaṃ sudurdarśaṃ prāpyameti bhayapradam ||
mūrtireṣā parā kāṣṭhā viṣṇoramitatejasaḥ
||12||तादृग्रूपं सुदुर्दर्शं प्राप्यमेति भयप्रदम् ॥
मूर्तिरेषा परा काष्ठा विष्णोरमिततेजसः
yāmabhyarcya gatiṃ yāṃti punarāvṛttidurlabhām ||
nṛsiṃhābhimukhaḥ stotramidamāha mudānvitaḥ
||13||यामभ्यर्च्य गतिं यांति पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ॥
नृसिंहाभिमुखः स्तोत्रमिदमाह मुदान्वितः
namo'stu te devavaraikasiṃha namo'stu pāpaughagajaikasiṃha ||
namo'stu duḥkhārṇavapārasiṃha namo'stu tejomaya divyasiṃha
||14||नमोऽस्तु ते देववरैकसिंह नमोऽस्तु पापौघगजैकसिंह ॥
नमोऽस्तु दुःखार्णवपारसिंह नमोऽस्तु तेजोमय दिव्यसिंह
namo'stu sarvākṛticitrasiṃha namo'stu te kleśavimuktisiṃha ||
namo'stu te divyavapurnṛsiṃha namo'stu te vīravaraikasiṃha
||15||नमोऽस्तु सर्वाकृतिचित्रसिंह नमोऽस्तु ते क्लेशविमुक्तिसिंह ॥
नमोऽस्तु ते दिव्यवपुर्नृसिंह नमोऽस्तु ते वीरवरैकसिंह
namo'stu te daityavidārasiṃha namo'stu deveṣvadhi devasiṃha ||
namo'stu vedāṃtavanaikasiṃha namo'stu te yogiguhaikasiṃha
||16||नमोऽस्तु ते दैत्यविदारसिंह नमोऽस्तु देवेष्वधि देवसिंह ॥
नमोऽस्तु वेदांतवनैकसिंह नमोऽस्तु ते योगिगुहैकसिंह
namo'stu te siṃha vṛṣaikasiṃha namo'stu nīlācalaśṛṃgasiṃha
||17||नमोऽस्तु ते सिंह वृषैकसिंह नमोऽस्तु नीलाचलशृंगसिंह
jaiminiruvāca
stutvetthaṃ divyasiṃhaṃ tamiṃdradyumnaṃ prajāpatiḥ ||
siṃhayaṃtraṃ samālekhya tasyopari niveśya ca
||18||स्तुत्वेत्थं दिव्यसिंहं तमिंद्रद्युम्नं प्रजापतिः ॥
सिंहयंत्रं समालेख्य तस्योपरि निवेश्य च
dīkṣayitvā mantrarājaṃ sākṣādātharvaṇoditam ||
āhurvaiṣṇavanirvāṇaṃ yaṃ vedāṃtaparāyaṇāḥ
||19||दीक्षयित्वा मन्त्रराजं साक्षादाथर्वणोदितम् ॥
आहुर्वैष्णवनिर्वाणं यं वेदांतपरायणाः
yatra vedāśca catvāraḥ sākṣānnityaṃ pratiṣṭhitāḥ ||
yamadhītya mahāmantraṃ manuḥ svāyaṃbhuvaḥ purā
||20||यत्र वेदाश्च चत्वारः साक्षान्नित्यं प्रतिष्ठिताः ॥
यमधीत्य महामन्त्रं मनुः स्वायंभुवः पुरा
sṛṣṭiṃ cakāra bhagavānprāptamasmāccaturmukhāt ||
aṇimādiguṇā yasya phalaṃ syādānuṣaṃgikam
||21||सृष्टिं चकार भगवान्प्राप्तमस्माच्चतुर्मुखात् ॥
अणिमादिगुणा यस्य फलं स्यादानुषंगिकम्
eka eva mahāmantraḥ puruṣārthacatuṣṭayam ||
prāptuṃ kāraṇabhūto hi kiṃ punaḥ kṣudrakāmanām
||22||एक एव महामन्त्रः पुरुषार्थचतुष्टयम् ॥
प्राप्तुं कारणभूतो हि किं पुनः क्षुद्रकामनाम्
eka eva mahāmaṃtraḥ sarvakratuphalapradaḥ ||
sarvatīrthapradaḥ sarvadānavrataphalapradaḥ
||23||एक एव महामंत्रः सर्वक्रतुफलप्रदः ॥
सर्वतीर्थप्रदः सर्वदानव्रतफलप्रदः
yathāyaṃ sarvapāpaughatūlarāśerdavānalaḥ ||
divyasiṃhākṛtirdevo maṃtrarājñastathā hyayam
||24||यथायं सर्वपापौघतूलराशेर्दवानलः ॥
दिव्यसिंहाकृतिर्देवो मंत्रराज्ञस्तथा ह्ययम्
enamabhyasya yatayo bhavaroga tyajaṃti hi ||
yasya grahaṇamātreṇa grahāpasmārarākṣasāḥ
||25||एनमभ्यस्य यतयो भवरोग त्यजंति हि ॥
यस्य ग्रहणमात्रेण ग्रहापस्मारराक्षसाः
ḍākinyo bhūtavetālapiśācā uragā grahāḥ ||
dūrādeva palāyaṃte neśate vīkṣituṃ ca tam
||26||डाकिन्यो भूतवेतालपिशाचा उरगा ग्रहाः ॥
दूरादेव पलायंते नेशते वीक्षितुं च तम्
maṃtrarājaṃ tato labdhvā indradyumnaścaturmukhāt ||
nṛsiṃhaṃ śātavapuṣaṃ lakṣmīsaṃśritavakṣasam
||27||मंत्रराजं ततो लब्ध्वा इन्द्रद्युम्नश्चतुर्मुखात् ॥
नृसिंहं शातवपुषं लक्ष्मीसंश्रितवक्षसम्
cakraṃ pinākaṃ dadhataṃ caṃdrasūryāgnicakṣuṣam ||
jānuprasāritakarasarojadvaṃdvamunnasam
||28||चक्रं पिनाकं दधतं चंद्रसूर्याग्निचक्षुषम् ॥
जानुप्रसारितकरसरोजद्वंद्वमुन्नसम्
yogapaṭṭāsanārūḍhadvātriṃśaddalapadmake ||
maṃtravarṇamaye madhye karṇikāpraṇavojjvale
||29||योगपट्टासनारूढद्वात्रिंशद्दलपद्मके ॥
मंत्रवर्णमये मध्ये कर्णिकाप्रणवोज्ज्वले
sukhāsīnaṃ sāṭṭahāsaṃ vīkṣaṃtaṃ śrīmukhāṃbujam ||
saṭāmaṃḍitavaktrābjaṃ divyaratnojjvalākṛti
||30||सुखासीनं साट्टहासं वीक्षंतं श्रीमुखांबुजम् ॥
सटामंडितवक्त्राब्जं दिव्यरत्नोज्ज्वलाकृति
phaṇāsahasraṃ vistārya paścācchatrākṛtiṃ vibhoḥ ||
dadarśa balabhadraṃ taṃ halalāṃgaladhāriṇam
||31||फणासहस्रं विस्तार्य पश्चाच्छत्राकृतिं विभोः ॥
ददर्श बलभद्रं तं हललांगलधारिणम्
prajaharṣa nṛpo dṛṣṭvā tādṛśaṃ puruṣottamam ||
vismayāviṣṭacetāśca papraccha kamalāsanam
||32||प्रजहर्ष नृपो दृष्ट्वा तादृशं पुरुषोत्तमम् ॥
विस्मयाविष्टचेताश्च पप्रच्छ कमलासनम्
bhagavaṃścitrametadvai caritaṃ madhughātinaḥ ||
vijñātuṃ kathamasmābhiḥ śakyaḥ syāllokabhāvana
||33||भगवंश्चित्रमेतद्वै चरितं मधुघातिनः ॥
विज्ञातुं कथमस्माभिः शक्यः स्याल्लोकभावन
yajñāṃte tādṛśaṃ rūpaṃ babhāra dārunirmitam ||
rathasthaṃ bhagavāneva prāsādāṃtarnyaveśayat
||34||यज्ञांते तादृशं रूपं बभार दारुनिर्मितम् ॥
रथस्थं भगवानेव प्रासादांतर्न्यवेशयत्
māmāha pūrvaṃ vāṇī sā gaganāṃtaritā tadā ||
apauruṣeyataruṇā caturmūrtirbhaviṣyati
||35||मामाह पूर्वं वाणी सा गगनांतरिता तदा ॥
अपौरुषेयतरुणा चतुर्मूर्तिर्भविष्यति
idānīmeka evāsau dṛśyate supratiṣṭhitaḥ ||
māyā vā tattvamatha vā tattvato me vada prabho
||36||इदानीमेक एवासौ दृश्यते सुप्रतिष्ठितः ॥
माया वा तत्त्वमथ वा तत्त्वतो मे वद प्रभो
śravaṇe yadi māṃ vetsi bhājanaṃ bhavabhāvana ||
śrutvaitatpratyuvācātha saṃśayānaṃ nṛpottamam
||37||श्रवणे यदि मां वेत्सि भाजनं भवभावन ॥
श्रुत्वैतत्प्रत्युवाचाथ संशयानं नृपोत्तमम्
brahmovāca
ādyā mūrtirbhagavato nārasiṃhākṛtirnṛpa ||
nārāyaṇena prathitā madanugrahatastvayi
||38||आद्या मूर्तिर्भगवतो नारसिंहाकृतिर्नृप ॥
नारायणेन प्रथिता मदनुग्रहतस्त्वयि
dāravī mūrtireṣeti pratimābuddhiratra vai ||
mā bhūtte nṛpaśārdūla paraṃ brahmākṛtistviyam
||39||दारवी मूर्तिरेषेति प्रतिमाबुद्धिरत्र वै ॥
मा भूत्ते नृपशार्दूल परं ब्रह्माकृतिस्त्वियम्
khaṃḍanātsarvaduḥkhānāmakhaṃḍānaṃdadānataḥ ||
svabhāvāddārureṣo hi paraṃ brahmābhidhīyate
||40||खंडनात्सर्वदुःखानामखंडानंददानतः ॥
स्वभावाद्दारुरेषो हि परं ब्रह्माभिधीयते
itthaṃ dārumayo devaścaturvedānusārataḥ ||
sraṣṭā sa jagatāṃ tasmādātmānaṃ cāpi sṛṣṭavān
||41||इत्थं दारुमयो देवश्चतुर्वेदानुसारतः ॥
स्रष्टा स जगतां तस्मादात्मानं चापि सृष्टवान्
śabdabrahma paraṃbrahma nānayorbheda iṣyate ||
laye tu ekamevedaṃ sṛṣṭau bhedaḥ pravarttate
||42||शब्दब्रह्म परंब्रह्म नानयोर्भेद इष्यते ॥
लये तु एकमेवेदं सृष्टौ भेदः प्रवर्त्तते
anyonyāpekṣiṇau bhūpa śabdārthau hi parasparam ||
arthābhāvena śabdo'sti śabdābhāvena buddhyate
||43||अन्योन्यापेक्षिणौ भूप शब्दार्थौ हि परस्परम् ॥
अर्थाभावेन शब्दोऽस्ति शब्दाभावेन बुद्ध्यते
arthastasmāccaturvedāḥ śabdā hyarthāśca tādṛśāḥ ||
ṛgvedarūpī haladhṛksāmavedo nṛkesarī
||44||अर्थस्तस्माच्चतुर्वेदाः शब्दा ह्यर्थाश्च तादृशाः ॥
ऋग्वेदरूपी हलधृक्सामवेदो नृकेसरी
yajurmūrttistviyaṃ bhadrā cakramātharvaṇaṃ smṛtam ||
vedaścaturddhā bhedo'yamekarāśirabhedataḥ
||45||यजुर्मूर्त्तिस्त्वियं भद्रा चक्रमाथर्वणं स्मृतम् ॥
वेदश्चतुर्द्धा भेदोऽयमेकराशिरभेदतः
ataste saṃśayo mā bhūdekastu bahudhā vibhuḥ ||
avatāreṣu cānyeṣu nyāyenaitena varttate
||46||अतस्ते संशयो मा भूदेकस्तु बहुधा विभुः ॥
अवतारेषु चान्येषु न्यायेनैतेन वर्त्तते
bhedābhedau tathā khyātau jagannāthasya te nṛpa ||
yena te manasastuṣṭistena bhaktyā samācara
||47||भेदाभेदौ तथा ख्यातौ जगन्नाथस्य ते नृप ॥
येन ते मनसस्तुष्टिस्तेन भक्त्या समाचर
sarvarūpamayo hyeṣa sarvamaṃtramayaḥ prabhuḥ ||
ārādhyate yathā yena tathā tasya phalapradaḥ
||48||सर्वरूपमयो ह्येष सर्वमंत्रमयः प्रभुः ॥
आराध्यते यथा येन तथा तस्य फलप्रदः
yathā suśuddhaṃ kanakaṃ svecchayā ghaṭitaṃ nṛpa ||
tattatsaṃjñāmavāpyeha tattatsaṃtoṣakārakam
||49||यथा सुशुद्धं कनकं स्वेच्छया घटितं नृप ॥
तत्तत्संज्ञामवाप्येह तत्तत्संतोषकारकम्
evaṃ mahimnā bhagavānatrāvirabhavannṛpa ||
yasya yāvāṃstu viśvāsastasya siddhistu tāvatī
||50||एवं महिम्ना भगवानत्राविरभवन्नृप ॥
यस्य यावांस्तु विश्वासस्तस्य सिद्धिस्तु तावती
karmaṇā manasā vācā viśuddhenāṃtarātmanā ||
samārādhaya goviṃdamatra dāruvapurddharam
||51||कर्मणा मनसा वाचा विशुद्धेनांतरात्मना ॥
समाराधय गोविंदमत्र दारुवपुर्द्धरम्
caturvargaphalāvāptyai yathābhilaṣitaṃ tava ||
anena maṃtrarājena viṣṇumenaṃ samarcaya
||52||चतुर्वर्गफलावाप्त्यै यथाभिलषितं तव ॥
अनेन मंत्रराजेन विष्णुमेनं समर्चय
nātaḥ parataro maṃtro na bhūto na bhaviṣyati ||
anenābhyarcito viṣṇuḥ prīto bhavati tatkṣaṇāt
||53||नातः परतरो मंत्रो न भूतो न भविष्यति ॥
अनेनाभ्यर्चितो विष्णुः प्रीतो भवति तत्क्षणात्
dadāti svapuraṃ cāpi bhagavānbhaktavatsalaḥ ||
yajñaistīrthairvratairdānaistapobhiścāpi tasya kim
||54||ददाति स्वपुरं चापि भगवान्भक्तवत्सलः ॥
यज्ञैस्तीर्थैर्व्रतैर्दानैस्तपोभिश्चापि तस्य किम्
nīlācalasthaṃ yo viṣṇuṃ dārumūrtimupāsti vai ||
tattvaṃ bravīmi te bhūpa śrutvaitadavadhāraya
||55||नीलाचलस्थं यो विष्णुं दारुमूर्तिमुपास्ति वै ॥
तत्त्वं ब्रवीमि ते भूप श्रुत्वैतदवधारय
nyagrodhamūle kūle'sya siṃdhornīlācale sthitam ||
dāruvyājāmṛtaṃ brahma dṛṣṭvā mucyenna saṃśaya
||56||न्यग्रोधमूले कूलेऽस्य सिंधोर्नीलाचले स्थितम् ॥
दारुव्याजामृतं ब्रह्म दृष्ट्वा मुच्येन्न संशय
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde'ṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28 ||