vedāṃtavijjñānaśīlo dvijo vākyaṃ mudā jagau
jaiminiruvāca
iti bruvāṇaṃ rājarṣiṃ kaścidṛgvedapāragaḥ ||
vedāṃtavijjñānaśīlo dvijo vākyaṃ mudā jagau
||1||इति ब्रुवाणं राजर्षिं कश्चिदृग्वेदपारगः ॥
वेदांतविज्ज्ञानशीलो द्विजो वाक्यं मुदा जगौ
aho tavāyaṃ khalu bhāgyarāśiryenāvirāsīdbhuvi dārumūrtiḥ ||
yasyātyupāstiṃ śrutirāha muktipradāmanātmajñavimohitānām
||2||अहो तवायं खलु भाग्यराशिर्येनाविरासीद्भुवि दारुमूर्तिः ॥
यस्यात्युपास्तिं श्रुतिराह मुक्तिप्रदामनात्मज्ञविमोहितानाम्
ya eṣa plavate dāruḥ siṃdhoḥ pāre hyapauruṣam ||
tamupāsya durārādhyaṃ muktiṃ yāṃti sudurlabhām
||3||य एष प्लवते दारुः सिंधोः पारे ह्यपौरुषम् ॥
तमुपास्य दुराराध्यं मुक्तिं यांति सुदुर्लभाम्
brahmajñānanidhiḥ sākṣānnāradaḥ pratyuvāca yat ||
na hi vedāṃtavacaso'parasmājjñānamasya vai
||4||ब्रह्मज्ञाननिधिः साक्षान्नारदः प्रत्युवाच यत् ॥
न हि वेदांतवचसोऽपरस्माज्ज्ञानमस्य वै
na hi pravṛttirviṣṇostu vinā vedaṃ pravartate ||
pareṣāṃ svasya vā sṛṣṭau śrutiprāmāṇyavānprabhuḥ
||5||न हि प्रवृत्तिर्विष्णोस्तु विना वेदं प्रवर्तते ॥
परेषां स्वस्य वा सृष्टौ श्रुतिप्रामाण्यवान्प्रभुः
vinā śrutiṃ pravarteccetkastatprāmāṇyamṛcchati ||
tasmācchrutiprasiddho'yamavatāro'tra bhūpate
||6||विना श्रुतिं प्रवर्तेच्चेत्कस्तत्प्रामाण्यमृच्छति ॥
तस्माच्छ्रुतिप्रसिद्धोऽयमवतारोऽत्र भूपते
vedāṃtavedyaṃ puruṣaṃ gītaṃ taṃ sāmagītiṣu ||
pratimāṃ na tu jānīhi niḥśreyasakaraṃ nṛṇām
||7||वेदांतवेद्यं पुरुषं गीतं तं सामगीतिषु ॥
प्रतिमां न तु जानीहि निःश्रेयसकरं नृणाम्
darśanādeva naḥ śāṃtaṃ sudṛḍhaṃ tama uttamam ||
saṃtyeva śrutayaḥ pūrvametadarcāprakāśikāḥ
||8||दर्शनादेव नः शांतं सुदृढं तम उत्तमम् ॥
संत्येव श्रुतयः पूर्वमेतदर्चाप्रकाशिकाः
etadarcā praśastā vai sadarthe viniyojitā ||
aho bhāratavarṣasthā manuṣyāḥ kṣīṇakalmaṣāḥ
||9||एतदर्चा प्रशस्ता वै सदर्थे विनियोजिता ॥
अहो भारतवर्षस्था मनुष्याः क्षीणकल्मषाः
apavargaprado yeṣāmāvirāsījjanārdanaḥ ||
tatrāpyayaṃ coḍhradeśaḥ sarveṣāmuttamottamaḥ
||10||अपवर्गप्रदो येषामाविरासीज्जनार्दनः ॥
तत्राप्ययं चोढ्रदेशः सर्वेषामुत्तमोत्तमः
yatrasthāścarmanetreṇa paśyaṃti brahmarūpiṇam ||
śrutismṛtīnāṃ gahanaḥ paṃthā karmabhirākulaḥ
||11||यत्रस्थाश्चर्मनेत्रेण पश्यंति ब्रह्मरूपिणम् ॥
श्रुतिस्मृतीनां गहनः पंथा कर्मभिराकुलः
yena yātā bhramaṃtīha ghaṭīyaṃtravadākulāḥ ||
nirvyalīkapadaprāptihetureṣa sa cinmayaḥ
||12||येन याता भ्रमंतीह घटीयंत्रवदाकुलाः ॥
निर्व्यलीकपदप्राप्तिहेतुरेष स चिन्मयः
śrutyādibhirvinopāyaiḥ paramānaṃdamuktidaḥ ||
niraṃtaragatāyātaduḥsthitānāṃ durātmanām
||13||श्रुत्यादिभिर्विनोपायैः परमानंदमुक्तिदः ॥
निरंतरगतायातदुःस्थितानां दुरात्मनाम्
eṣa dāruvapurviṣṇuḥ sukhadātā subāṃdhavaḥ ||
śrutismṛtyuktaniyamā vartaṃte neha pārthiva
||14||एष दारुवपुर्विष्णुः सुखदाता सुबांधवः ॥
श्रुतिस्मृत्युक्तनियमा वर्तंते नेह पार्थिव
yathā tathā dṛṣṭipathamācāṃḍālādvimuktidaḥ ||
abhaktaścedamuṃ paśyedgatānugatiko naraḥ
||15||यथा तथा दृष्टिपथमाचांडालाद्विमुक्तिदः ॥
अभक्तश्चेदमुं पश्येद्गतानुगतिको नरः
aśvamedhasahasrāṇāṃ phalaṃ hyavikalaṃ labhet ||
bhajeccenniyamastho hi bhaktimāndṛḍhamānasaḥ
||16||अश्वमेधसहस्राणां फलं ह्यविकलं लभेत् ॥
भजेच्चेन्नियमस्थो हि भक्तिमान्दृढमानसः
asaṃśayaṃ sa sāyujyaṃ brahmaṇā labhate naraḥ ||
kva duḥkhāyāsabahulamanāyāsavinaśvaram
||17||असंशयं स सायुज्यं ब्रह्मणा लभते नरः ॥
क्व दुःखायासबहुलमनायासविनश्वरम्
acirasthaṃ kṣudraphalaṃ punarāvṛttilakṣaṇam ||
kvedaṃ dārumayaṃ brahma pāparāśidavānalam
||18||अचिरस्थं क्षुद्रफलं पुनरावृत्तिलक्षणम् ॥
क्वेदं दारुमयं ब्रह्म पापराशिदवानलम्
saccidānaṃdakaivalyamuktidaṃ darśanādapi ||
vedānuvacanādīni duṣkarāṇi durātmanām
||19||सच्चिदानंदकैवल्यमुक्तिदं दर्शनादपि ॥
वेदानुवचनादीनि दुष्कराणि दुरात्मनाम्
mahātmabhistairyatprāpyaṃ tadavyagramayaṃ dadet ||
anyakṣetreṣu bhagavānsudūro martyavāsinām
||20||महात्मभिस्तैर्यत्प्राप्यं तदव्यग्रमयं ददेत् ॥
अन्यक्षेत्रेषु भगवान्सुदूरो मर्त्यवासिनाम्
svakṣetre'sminnivasati nityaṃ muktiprado vibhuḥ ||
asmādatra mahābhāga tiṣṭha svabalapauruṣaḥ
||21||स्वक्षेत्रेऽस्मिन्निवसति नित्यं मुक्तिप्रदो विभुः ॥
अस्मादत्र महाभाग तिष्ठ स्वबलपौरुषः
vidvattamo'si bhaktaśca sāṃgopāṃgamamuṃ bhaja
||22||विद्वत्तमोऽसि भक्तश्च सांगोपांगममुं भज
jaiminiruvāca
dvijasya tadvacaḥ śrutvā nārado hṛṣṭamānasaḥ ||
sādhūktaṃ dvijavaryeṇa śrautamārgānusāriṇā
||23||द्विजस्य तद्वचः श्रुत्वा नारदो हृष्टमानसः ॥
साधूक्तं द्विजवर्येण श्रौतमार्गानुसारिणा
sṛṣṭyādau brahmaniśvāsairabhavadvedasaṃhatiḥ ||
tatropaniṣadartho'yaṃ sāṃprataṃ vyaktimāgataḥ
||24||सृष्ट्यादौ ब्रह्मनिश्वासैरभवद्वेदसंहतिः ॥
तत्रोपनिषदर्थोऽयं सांप्रतं व्यक्तिमागतः
vettyetadarthaṃ bhagavānpadmayoniḥ prajāpatiḥ ||
ajñāsiṣaṃ ca bhūpāla sāṃprataṃ tanmukhādaham
||25||वेत्त्येतदर्थं भगवान्पद्मयोनिः प्रजापतिः ॥
अज्ञासिषं च भूपाल सांप्रतं तन्मुखादहम्
tasyājñayā kṛtaṃ sarvaṃ yathābhilaṣitaṃ tava ||
enamārādhya tiṣṭhātra yāmyahaṃ brahmaṇoṃ'tikam
||26||तस्याज्ञया कृतं सर्वं यथाभिलषितं तव ॥
एनमाराध्य तिष्ठात्र याम्यहं ब्रह्मणोंऽतिकम्
kṛtaṃ nivedayiṣyāmi prakāśaṃ ca muradviṣaḥ ||
prāsādaṃ kuru bhūpāla dhanena mahatā tathā
||27||कृतं निवेदयिष्यामि प्रकाशं च मुरद्विषः ॥
प्रासादं कुरु भूपाल धनेन महता तथा
prāsāde narasiṃhaṃ tu pratiṣṭhāpya vimucyase
||28||प्रासादे नरसिंहं तु प्रतिष्ठाप्य विमुच्यसे
jaiminiruvāca
tacchrutvā sa tu bhūmīṃdraḥ pratyuvāca muniṃ tadā ||
maharṣe'haṃ tvayā sārddhaṃ yiyāsurbrahmaṇoṃ'tikam
||29||तच्छ्रुत्वा स तु भूमींद्रः प्रत्युवाच मुनिं तदा ॥
महर्षेऽहं त्वया सार्द्धं यियासुर्ब्रह्मणोंऽतिकम्
yatprasādājjagannāthaścake'yaṃ locanātithiḥ ||
nivedya taṃ ca prāsādaṃ pratiṣṭhārthaṃ muradviṣaḥ
||30||यत्प्रसादाज्जगन्नाथश्चकेऽयं लोचनातिथिः ॥
निवेद्य तं च प्रासादं प्रतिष्ठार्थं मुरद्विषः
vijñāpayiṣye sānnidhye prāsādasthāpanotsavam ||
yathā svayaṃ samāgamya brahmalokātpitāmahaḥ
||31||विज्ञापयिष्ये सान्निध्ये प्रासादस्थापनोत्सवम् ॥
यथा स्वयं समागम्य ब्रह्मलोकात्पितामहः
mahotsavaṃ bhagavataḥ prāsāde'tra kariṣyati ||
tanmune māmapi vidheḥ saṃnidhiṃ prāpayasva ca
||32||महोत्सवं भगवतः प्रासादेऽत्र करिष्यति ॥
तन्मुने मामपि विधेः संनिधिं प्रापयस्व च
garbhapratiṣṭhāṃ prāsāde samāpyeha sthito mune ||
paścādāvāṃ gamiṣyāvaḥ kaṃcitkālaṃ pratīkṣa me
||33||गर्भप्रतिष्ठां प्रासादे समाप्येह स्थितो मुने ॥
पश्चादावां गमिष्यावः कंचित्कालं प्रतीक्ष मे
tataḥ sa nṛpatiḥ sarvāñchilpaśāstraviśāradān ||
pāṣāṇakhaṃḍaghaṭanākarmaṇyekaikayogataḥ
||34||ततः स नृपतिः सर्वाञ्छिल्पशास्त्रविशारदान् ॥
पाषाणखंडघटनाकर्मण्येकैकयोगतः
satkārairdānamānaiśca yojayāmāsa sādaram ||
dine dine sughaṭitaḥ prāsādo vavṛdhe dvijāḥ
||35||सत्कारैर्दानमानैश्च योजयामास सादरम् ॥
दिने दिने सुघटितः प्रासादो ववृधे द्विजाः
paritaḥ pūryamāṇastu śuklapakṣe yathā śaśī ||
evaṃ saṃvardhyamāno'pi prāsādaḥ parivarddhitaḥ
||36||परितः पूर्यमाणस्तु शुक्लपक्षे यथा शशी ॥
एवं संवर्ध्यमानोऽपि प्रासादः परिवर्द्धितः
mahocchrayatvādalpena na kālenābhilakṣyate ||
pāṣāṇasaṃkhyā śakyā vā kathaṃcidghaṭanākramāt
||37||महोच्छ्रयत्वादल्पेन न कालेनाभिलक्ष्यते ॥
पाषाणसंख्या शक्या वा कथंचिद्घटनाक्रमात्
vittavyayastu koṭīnāṃ na saṃkhyātuṃ ca śakyate ||
yāvanto bhārate varṣe lokāḥ samayavartinaḥ
||38||वित्तव्ययस्तु कोटीनां न संख्यातुं च शक्यते ॥
यावन्तो भारते वर्षे लोकाः समयवर्तिनः
indradyumnasya nṛpaterniyuktāste mahībhṛtaḥ ||
ekaikaśo niyuktā ye parasparasamanvitāḥ
||39||इन्द्रद्युम्नस्य नृपतेर्नियुक्तास्ते महीभृतः ॥
एकैकशो नियुक्ता ये परस्परसमन्विताः
te'pi cānyairniyuktāste sarve tatra pravartitāḥ ||
ajasraṃ tanniyuktānāṃ yo harṣottho mahāravaḥ
||40||तेऽपि चान्यैर्नियुक्तास्ते सर्वे तत्र प्रवर्तिताः ॥
अजस्रं तन्नियुक्तानां यो हर्षोत्थो महारवः
ākāśamaśnuvāno'sau diśāṃ bhāgānapūrayat ||
nṛpateḥ śraddhayā bhaktyā sāttvikena prasāditā
||41||आकाशमश्नुवानोऽसौ दिशां भागानपूरयत् ॥
नृपतेः श्रद्धया भक्त्या सात्त्विकेन प्रसादिता
śrīḥ samṛddhābhavadviprāḥ kīrtyā saha mahīpateḥ ||
kvacitkāṃcanavinyastanānāratnamahojjvalaḥ
||42||श्रीः समृद्धाभवद्विप्राः कीर्त्या सह महीपतेः ॥
क्वचित्कांचनविन्यस्तनानारत्नमहोज्ज्वलः
kvacitsphaṭikabhāgāṃtaśāradābhranibhacchaviḥ ||
kvacinnīlāśmaghaṭitā bhittiḥ kālābhramedurā
||43||क्वचित्स्फटिकभागांतशारदाभ्रनिभच्छविः ॥
क्वचिन्नीलाश्मघटिता भित्तिः कालाभ्रमेदुरा
evaṃ sughaṭite viṣṇoḥ prāsāde sumanohare ||
garbhapratiṣṭhāṃ vidhivatkṛtvā sa nṛpasattamaḥ
||44||एवं सुघटिते विष्णोः प्रासादे सुमनोहरे ॥
गर्भप्रतिष्ठां विधिवत्कृत्वा स नृपसत्तमः
vajrapātādibhaṃgādivāraṇārthaṃ yathocitam ||
śilpaśāstreṣu maṇyādi vinyasya pauruṣāhṛtam
||45||वज्रपातादिभंगादिवारणार्थं यथोचितम् ॥
शिल्पशास्त्रेषु मण्यादि विन्यस्य पौरुषाहृतम्
punaḥ prāsādaghaṭanāsaṃbhārocitameva vai ||
bahumūlyaṃ vastujātaṃ yatnāttatra nyaveśayat
||46||पुनः प्रासादघटनासंभारोचितमेव वै ॥
बहुमूल्यं वस्तुजातं यत्नात्तत्र न्यवेशयत्
tato viracyamāne'sminprāsāde kīrtivarddhane ||
manasāpi na saṃbhāvye triṣu lokeṣu bhūbhujām
||47||ततो विरच्यमानेऽस्मिन्प्रासादे कीर्तिवर्द्धने ॥
मनसापि न संभाव्ये त्रिषु लोकेषु भूभुजाम्
devānāmapi no lakṣye dvijāḥ kalpāṃtavāsinām ||
prāsāda īdṛśo bhūmau kvacicca ghaṭito na hi
||48||देवानामपि नो लक्ष्ये द्विजाः कल्पांतवासिनाम् ॥
प्रासाद ईदृशो भूमौ क्वचिच्च घटितो न हि
svarge vā itthamādityā ālapaṃti parasparam ||
aho subuddhirasyoccairyeyamīdṛkparīṇatā
||49||स्वर्गे वा इत्थमादित्या आलपंति परस्परम् ॥
अहो सुबुद्धिरस्योच्चैर्येयमीदृक्परीणता
śraddhayā bhagavatpādapadmayoḥ sābhilāṣiṇī ||
alaukikāni karmāṇi paśyaṃti hi racaṃtyapi
||50||श्रद्धया भगवत्पादपद्मयोः साभिलाषिणी ॥
अलौकिकानि कर्माणि पश्यंति हि रचंत्यपि
ke vātra bhūmau rājāno babhūvurnītiśālinaḥ ||
sārvabhaumāstu sāmrājyajetāraḥ sarvavidviṣām
||51||के वात्र भूमौ राजानो बभूवुर्नीतिशालिनः ॥
सार्वभौमास्तु साम्राज्यजेतारः सर्वविद्विषाम्
vittāni yaiḥ saṃcitāni subahūni ca koṭiśaḥ ||
aśvamedhasahasraṃ tu yatkṛtaṃ tridiveśituḥ
||52||वित्तानि यैः संचितानि सुबहूनि च कोटिशः ॥
अश्वमेधसहस्रं तु यत्कृतं त्रिदिवेशितुः
śakyaṃ vā syādbhūbhujāṃ tu nātaḥ pūrvamanuṣṭhitam ||
na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ vāpi vājimedhasahasrakam
||53||शक्यं वा स्याद्भूभुजां तु नातः पूर्वमनुष्ठितम् ॥
न दृष्टं न श्रुतं वापि वाजिमेधसहस्रकम्
mahīkṣitānuṣṭhitaṃ vai yatra trailokya vāsinaḥ ||
pṛthivyāmasya nṛpateḥ sahasthā bhogabhoginaḥ
||54||महीक्षितानुष्ठितं वै यत्र त्रैलोक्य वासिनः ॥
पृथिव्यामस्य नृपतेः सहस्था भोगभोगिनः
brahmaloka ivābhāti sabha yasya ca yajvinaḥ ||
mūrtimaṃtastrayo vedāścatuṣpādo vṛṣastathā
||55||ब्रह्मलोक इवाभाति सभ यस्य च यज्विनः ॥
मूर्तिमंतस्त्रयो वेदाश्चतुष्पादो वृषस्तथा
surāḥ saṃkalpakāmāstu yatrādbhutadhiyo'bhavan ||
ayaṃ prāsādavaryo vai buddherviṣayatāṃ gataḥ
||56||सुराः संकल्पकामास्तु यत्राद्भुतधियोऽभवन् ॥
अयं प्रासादवर्यो वै बुद्धेर्विषयतां गतः
mano'pi yatra bhavati na vā trailokyavāsinām ||
bhūpaterdurlabhaṃ kiṃ syātsahāyo yasya nāradaḥ
||57||मनोऽपि यत्र भवति न वा त्रैलोक्यवासिनाम् ॥
भूपतेर्दुर्लभं किं स्यात्सहायो यस्य नारदः
pitāmahaśca jagatāṃ sraṣṭā sarvāmareśvaraḥ ||
athavā viṣṇubhaktasya nātidūraṃ cikīrṣitam
||58||पितामहश्च जगतां स्रष्टा सर्वामरेश्वरः ॥
अथवा विष्णुभक्तस्य नातिदूरं चिकीर्षितम्
viṣṇostadbhaktalokasya nāṃtaraṃ vidyate dvijaḥ ||
tataḥ sa nāradaṃ prāha prāsādāṃte munīśvaram
||59||विष्णोस्तद्भक्तलोकस्य नांतरं विद्यते द्विजः ॥
ततः स नारदं प्राह प्रासादांते मुनीश्वरम्
sarvaṃ sapannamāsīnme yadaśakyaṃ surāsuraiḥ ||
sākṣādbhagavato viṣṇoradvaitopāsanārataḥ
||60||सर्वं सपन्नमासीन्मे यदशक्यं सुरासुरैः ॥
साक्षाद्भगवतो विष्णोरद्वैतोपासनारतः
bhagavadvapurābhāṣi prāsādastu ciraṃ mayi ||
ityuktvā pādayormūrdhnā praṇanāma sa nāradam
||61||भगवद्वपुराभाषि प्रासादस्तु चिरं मयि ॥
इत्युक्त्वा पादयोर्मूर्ध्ना प्रणनाम स नारदम्
nārado'pi tamutthāpya paripūjya nṛpottamam ||
tvatto na bhedo nṛpate mamāsti khalu tattvataḥ
||63||नारदोऽपि तमुत्थाप्य परिपूज्य नृपोत्तमम् ॥
त्वत्तो न भेदो नृपते ममास्ति खलु तत्त्वतः
yastu sākṣājjagannātha āvirbhūtaḥ kṛtena vā ||
avaśyamarcayasvainaṃ jīvanmukto'si sāṃpratam
||63||यस्तु साक्षाज्जगन्नाथ आविर्भूतः कृतेन वा ॥
अवश्यमर्चयस्वैनं जीवन्मुक्तोऽसि सांप्रतम्
tatpādapadme yādṛkte cetaḥ pra pravaṇatānvitam ||
bhaktyā hyananyayā puṃsaḥ kimataḥ paramasti vai
||64||तत्पादपद्मे यादृक्ते चेतः प्र प्रवणतान्वितम् ॥
भक्त्या ह्यनन्यया पुंसः किमतः परमस्ति वै
tīrthairmaṃtrairjapairdānaiḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ ||
vratairadhyayanairbhūpa tapobhiśca yadarjitum
||65||तीर्थैर्मंत्रैर्जपैर्दानैः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥
व्रतैरध्ययनैर्भूप तपोभिश्च यदर्जितुम्
na śakyaṃ tava rājendra bhaktyā tatkaramāgatam ||
ataḥ paraṃ na śocasva bhaktiyoge namo'stu te
||66||न शक्यं तव राजेन्द्र भक्त्या तत्करमागतम् ॥
अतः परं न शोचस्व भक्तियोगे नमोऽस्तु ते
prakarṣaṃ bahurājeṃdra sthitvā cāsmiṃściraṃ bhuvi ||
ārādhaya jagannāthamupacārairmahotsavaiḥ
||67||प्रकर्षं बहुराजेंद्र स्थित्वा चास्मिंश्चिरं भुवि ॥
आराधय जगन्नाथमुपचारैर्महोत्सवैः
pitāmahaṃ draṣṭukāmo gaṃtā cedaṃtikaṃ vibhoḥ ||
upadekṣyati so'pyasya yātrāstāstā mahotsavāḥ
||68||पितामहं द्रष्टुकामो गंता चेदंतिकं विभोः ॥
उपदेक्ष्यति सोऽप्यस्य यात्रास्तास्ता महोत्सवाः
svayaṃ ca bhagavāneva varaṃ tubhyaṃ pradāsyati ||
pratiṣṭhāpite prāsāde tasminkāle svayaṃbhuvā
||69||स्वयं च भगवानेव वरं तुभ्यं प्रदास्यति ॥
प्रतिष्ठापिते प्रासादे तस्मिन्काले स्वयंभुवा
ahamapyāgamiṣyāmi tadā saptarṣibhiḥ saha ||
tadāvāṃ tatra gacchāvo brahmalokamakalmaṣam
||70||अहमप्यागमिष्यामि तदा सप्तर्षिभिः सह ॥
तदावां तत्र गच्छावो ब्रह्मलोकमकल्मषम्
tvāṃ vinā bhuvi kaḥ śakto brahmalokagatiṃ prati ||
ityuktvā nārado bhūpaṃ samuttasthau nabhastalam
||70||त्वां विना भुवि कः शक्तो ब्रह्मलोकगतिं प्रति ॥
इत्युक्त्वा नारदो भूपं समुत्तस्थौ नभस्तलम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāda ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||