ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yātrāmakṣayamokṣadām
jaiminiruvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yātrāmakṣayamokṣadām ||
anāyāsena mūḍhānāṃ vāsanābaddhacetasām
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि यात्रामक्षयमोक्षदाम् ॥
अनायासेन मूढानां वासनाबद्धचेतसाम्
vaiśākhasyāmale pakṣe dvitīyārātrimadhyataḥ ||
maṇḍapaṃ ca catuṣkoṇaṃ sudhāliptaṃ savedikam
||2||वैशाखस्यामले पक्षे द्वितीयारात्रिमध्यतः ॥
मण्डपं च चतुष्कोणं सुधालिप्तं सवेदिकम्
sudhautavāsasā kuryātpratisīrāsamaṃ tataḥ ||
sādhusopānasaṃyuktaṃ cārucaṃdrātapānvitam
||3||सुधौतवाससा कुर्यात्प्रतिसीरासमं ततः ॥
साधुसोपानसंयुक्तं चारुचंद्रातपान्वितम्
tanmadhye vinyasennūnaṃ sādhu bhadrāsanottamam ||
tasminnicolasaṃchanne vinyasetsvarṇabhājanam
||4||तन्मध्ये विन्यसेन्नूनं साधु भद्रासनोत्तमम् ॥
तस्मिन्निचोलसंछन्ने विन्यसेत्स्वर्णभाजनम्
tasya paścimabhāge vai svāsīno brāhmaṇaḥ śuciḥ ||
pātrāṃtare tu gṛhṇīyāccaṃdanaṃ pacaviṃśatim
||5||तस्य पश्चिमभागे वै स्वासीनो ब्राह्मणः शुचिः ॥
पात्रांतरे तु गृह्णीयाच्चंदनं पचविंशतिम्
supiṣṭaṃ kṛṣṇasnehasya gṛhṇīyācca palādhikam ||
agurvarddhaṃ kuṃkumaṃ syātkuṃkumārddhaṃ ca sihlakam
||6||सुपिष्टं कृष्णस्नेहस्य गृह्णीयाच्च पलाधिकम् ॥
अगुर्वर्द्धं कुंकुमं स्यात्कुंकुमार्द्धं च सिह्लकम्
kastūrikākarpurayoḥ pramāṇaṃ sihlasaṃmitam ||
sarvamekatra saṃpiṣyātpāṭalodbhavavāriṇā
||7||कस्तूरिकाकर्पुरयोः प्रमाणं सिह्लसंमितम् ॥
सर्वमेकत्र संपिष्यात्पाटलोद्भववारिणा
paladvayaṃ tato dadyādagurusnehamuttamam ||
ekatra loḍitāṃ kṛtvā pūrvapātre nidhāpayet
||8||पलद्वयं ततो दद्यादगुरुस्नेहमुत्तमम् ॥
एकत्र लोडितां कृत्वा पूर्वपात्रे निधापयेत्
ācchādya ketakīpatrairveṣṭayeccīnavāsasā ||
gandhaste somamaṃtreṇa rakṣedgaruḍamudrayā
||9||आच्छाद्य केतकीपत्रैर्वेष्टयेच्चीनवाससा ॥
गन्धस्ते सोममंत्रेण रक्षेद्गरुडमुद्रया
evaṃ tu maṇḍape tasminsādhivāsaṃ nidhāpayet ||
aruṇodayakāle'tha nayetkṛṣṇasya sannidhim
||10||एवं तु मण्डपे तस्मिन्साधिवासं निधापयेत् ॥
अरुणोदयकालेऽथ नयेत्कृष्णस्य सन्निधिम्
śaṃkhacāmarachatrādyairbhrāmayitvā surālayam ||
devāgre sthāpayitvā ca pūjayetpuruṣottamam
||11||शंखचामरछत्राद्यैर्भ्रामयित्वा सुरालयम् ॥
देवाग्रे स्थापयित्वा च पूजयेत्पुरुषोत्तमम्
uddhāṭayettato vastre divyadṛṣṭyāvalokayet ||
prokṣitaṃ maṃtrarājena saṃkuryāttāḍanādibhiḥ
||12||उद्धाटयेत्ततो वस्त्रे दिव्यदृष्ट्यावलोकयेत् ॥
प्रोक्षितं मंत्रराजेन संकुर्यात्ताडनादिभिः
gaṃdhapuṣpākṣataiḥ pūjyaḥ śriyaḥ sūktena lepayet ||
śrīśasya sarvagātreṣu mṛdusparśaṃ śanaiḥ śanaiḥ
||13||गंधपुष्पाक्षतैः पूज्यः श्रियः सूक्तेन लेपयेत् ॥
श्रीशस्य सर्वगात्रेषु मृदुस्पर्शं शनैः शनैः
vaiṣṇavā jayaśabdaistaṃ varddhayaṃti tadā harim ||
nānāsūktopaniṣadairvidvāṃsastaṃ stuvaṃti vai
||14||वैष्णवा जयशब्दैस्तं वर्द्धयंति तदा हरिम् ॥
नानासूक्तोपनिषदैर्विद्वांसस्तं स्तुवंति वै
veṇuvīṇādikairnṛtyagītavādyairanekaśaḥ ||
vyajanaiścāmaraicchatrairanyairnānopahārakaiḥ
||15||वेणुवीणादिकैर्नृत्यगीतवाद्यैरनेकशः ॥
व्यजनैश्चामरैच्छत्रैरन्यैर्नानोपहारकैः
saṃtoṣayañjagannāthaṃ tṛtīyādau vilepayet ||
yasya ciṃtanamātreṇa tāpā naśyaṃti dehinām
||16||संतोषयञ्जगन्नाथं तृतीयादौ विलेपयेत् ॥
यस्य चिंतनमात्रेण तापा नश्यंति देहिनाम्
so'sau saṃdarśanāttāpānnṛṇāṃ haṃti tadā dvijāḥ ||
acintyo mahimā viṣṇorīdṛktādṛktayā sadā
||17||सोऽसौ संदर्शनात्तापान्नृणां हंति तदा द्विजाः ॥
अचिन्त्यो महिमा विष्णोरीदृक्तादृक्तया सदा
tataḥ sūkṣmāṃbarairmālyairbhakṣyabhojyādipānakaiḥ ||
dravyairnānāvidhairhṛdyairgavyairāvartitaiḥ śubhaiḥ
||18||ततः सूक्ष्मांबरैर्माल्यैर्भक्ष्यभोज्यादिपानकैः ॥
द्रव्यैर्नानाविधैर्हृद्यैर्गव्यैरावर्तितैः शुभैः
tataḥ saṃpūjayeddevaṃ tāṃbūlaiśca susaṃskṛtaiḥ ||
tasminkāle tu ye kṛṣṇaṃ bhaktyā paśyaṃti mānavāḥ
||19||ततः संपूजयेद्देवं तांबूलैश्च सुसंस्कृतैः ॥
तस्मिन्काले तु ये कृष्णं भक्त्या पश्यंति मानवाः
na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi ||
viṣṇoḥ svarūpamāsādya viṣṇuloke vasaṃti vai
||20||न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥
विष्णोः स्वरूपमासाद्य विष्णुलोके वसंति वै
purā kaliyuge viprā dakṣo nāma prajāpatiḥ ||
ādhyātmikādisaṃtāpaiḥ sudīnānvīkṣya mānavān
||21||पुरा कलियुगे विप्रा दक्षो नाम प्रजापतिः ॥
आध्यात्मिकादिसंतापैः सुदीनान्वीक्ष्य मानवान्
tatra gatvā kṛpāyukto mahimānaṃ cakāra vai ||
yathāvidhi mayā proktaṃ sa eva prathamaṃ dvijāḥ
||22||तत्र गत्वा कृपायुक्तो महिमानं चकार वै ॥
यथाविधि मया प्रोक्तं स एव प्रथमं द्विजाः
pralipya candanenāṃge mādhavāmalapakṣake ||
tṛtīyāyāṃ jagannāthaṃ stutimetāṃ mudā jagau
||23||प्रलिप्य चन्दनेनांगे माधवामलपक्षके ॥
तृतीयायां जगन्नाथं स्तुतिमेतां मुदा जगौ
dakṣa uvāca
devadeva jagannātha sahajānaṃdanirmala ||
saṃsārārṇavasaṃmagnāṃstrāhi naḥ parameśvara
||24||देवदेव जगन्नाथ सहजानंदनिर्मल ॥
संसारार्णवसंमग्नांस्त्राहि नः परमेश्वर
nānāvidhaiśca saṃtāpaiḥ saṃtaptānmānavānimān ||
mamānukrośabuddhyā vai śubhadṛṣṭyā'mṛtena ca
||25||नानाविधैश्च संतापैः संतप्तान्मानवानिमान् ॥
ममानुक्रोशबुद्ध्या वै शुभदृष्ट्याऽमृतेन च
saṃtarpaya tṛṇāñchuṣkānkṛṣṇa me'gha namo'stute ||
kalikalmaṣasaṃmūḍhānuddhartuṃ jagatāṃ pate
||26||संतर्पय तृणाञ्छुष्कान्कृष्ण मेऽघ नमोऽस्तुते ॥
कलिकल्मषसंमूढानुद्धर्तुं जगतां पते
avatāro'yametasminnīlācalaguhāṃtare ||
cirakālaprarūḍhānāṃ dustyajānāṃ mahāṃhasām
||27||अवतारोऽयमेतस्मिन्नीलाचलगुहांतरे ॥
चिरकालप्ररूढानां दुस्त्यजानां महांहसाम्
rāśiṃ dagdhuṃ tvameveśo dīnānāthakṛpākara ||
tvaddarśanamahāyoge yamādyaṣṭāṃgavarjite
||28||राशिं दग्धुं त्वमेवेशो दीनानाथकृपाकर ॥
त्वद्दर्शनमहायोगे यमाद्यष्टांगवर्जिते
yeṣāṃ matiḥ samutpannā caturvargaikasādhane ||
na te śocaṃti duṣpāre bhavāraṇye mahābhaye
||29||येषां मतिः समुत्पन्ना चतुर्वर्गैकसाधने ॥
न ते शोचंति दुष्पारे भवारण्ये महाभये
karmānapekṣaṃ deveśa nātmajñānaṃ vimocakam ||
idaṃ te darśanaṃ nātha vinā karmāpi mocayet
||30||कर्मानपेक्षं देवेश नात्मज्ञानं विमोचकम् ॥
इदं ते दर्शनं नाथ विना कर्मापि मोचयेत्
jaya kṛṣṇa jayeśāna jayākṣara jayāvyaya ||
prasīdānugṛhāṇemāndīnānmūḍhānvicetasaḥ
||31||जय कृष्ण जयेशान जयाक्षर जयाव्यय ॥
प्रसीदानुगृहाणेमान्दीनान्मूढान्विचेतसः
iti stutvā daṃḍapātaṃ papāta caraṇāṃbuje ||
prasīdeśa prasīdeśa prasīdeśeti ghoṣayan
||32||इति स्तुत्वा दंडपातं पपात चरणांबुजे ॥
प्रसीदेश प्रसीदेश प्रसीदेशेति घोषयन्
tato jagāda bhagavānsusvareṇa prajāpatim ||
uttiṣṭha vatsa te dattaṃ durlabhaṃ yadvaraṃ tvayā
||33||ततो जगाद भगवान्सुस्वरेण प्रजापतिम् ॥
उत्तिष्ठ वत्स ते दत्तं दुर्लभं यद्वरं त्वया
kāṃkṣitaṃ matprasādena bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
madanugraho'lpapuṇyānāṃ durlabho viditastava
||34||कांक्षितं मत्प्रसादेन भविष्यति न संशयः ॥
मदनुग्रहोऽल्पपुण्यानां दुर्लभो विदितस्तव
madaṃgajāto'sti bhavānmāṃ tvaṃ prārthitavānasi ||
mamotsavena santoṣya tataste pradadāmyaham
||35||मदंगजातोऽस्ति भवान्मां त्वं प्रार्थितवानसि ॥
ममोत्सवेन सन्तोष्य ततस्ते प्रददाम्यहम्
imāmakṣayayātrāṃ ye bhaktyā paśyaṃti harṣitāḥ ||
tasminkāle yadicchaṃti manasā tadavāpnuyuḥ
||36||इमामक्षययात्रां ये भक्त्या पश्यंति हर्षिताः ॥
तस्मिन्काले यदिच्छंति मनसा तदवाप्नुयुः
yathā saṃtāpaharaṇaṃ candanenānulepanam ||
tathotsavo'yaṃ me dakṣa saṃtāpatrayanāśanaḥ
||37||यथा संतापहरणं चन्दनेनानुलेपनम् ॥
तथोत्सवोऽयं मे दक्ष संतापत्रयनाशनः
matpreritamatistvaṃ hi utsavaṃ kṛtavānasi ||
saṃkalpito'yaṃ manasā dīnoddhṛtyai mayā dhruvam
||38||मत्प्रेरितमतिस्त्वं हि उत्सवं कृतवानसि ॥
संकल्पितोऽयं मनसा दीनोद्धृत्यै मया ध्रुवम्
tvayābhikākṣitaṃ sarvaṃ dāsyāmyeva prajāpate ||
dvādaśaitā mahāyātrā guṇḍicādyāstu pāvanāḥ
||39||त्वयाभिकाक्षितं सर्वं दास्याम्येव प्रजापते ॥
द्वादशैता महायात्रा गुण्डिचाद्यास्तु पावनाः
ekaikā muktidā sarvā dharmakāmārthavarddhanāḥ
||40||एकैका मुक्तिदा सर्वा धर्मकामार्थवर्द्धनाः
tāsāmekatamāṃ vāpi yo bhaktyā cāvalokayet ||
ekayāpi bhavābdhiṃ sa tīrtvā viṣṇupadaṃ vrajet
||41||तासामेकतमां वापि यो भक्त्या चावलोकयेत् ॥
एकयापि भवाब्धिं स तीर्त्वा विष्णुपदं व्रजेत्
jaiminiruvāca
ityudīrya prajānāthaṃ bhagavānsa tirodadhe
||42||इत्युदीर्य प्रजानाथं भगवान्स तिरोदधे
dakṣaḥ prajāpatiḥ so'pi śraddadhānastadājñayā ||
saṃvatsaraṃ girau sthitvā saṃdadarśa mahotsavān
||43||दक्षः प्रजापतिः सोऽपि श्रद्दधानस्तदाज्ञया ॥
संवत्सरं गिरौ स्थित्वा संददर्श महोत्सवान्
sarvajño brāhmaṇo bhūtvā kauśikasya kulottame ||
lokānpravartayāmāsa yathāvidhi maheṣu saḥ
||44||सर्वज्ञो ब्राह्मणो भूत्वा कौशिकस्य कुलोत्तमे ॥
लोकान्प्रवर्तयामास यथाविधि महेषु सः
viśvāsāyālpabuddhīnāṃ yātrā vai parikīrtitāḥ ||
ayaṃ ca sākṣātparamabrahmarūpī jagadguruḥ ||
prasāditaḥ sureśena lokānugrahaṇāya vai
||45||विश्वासायाल्पबुद्धीनां यात्रा वै परिकीर्तिताः ॥
अयं च साक्षात्परमब्रह्मरूपी जगद्गुरुः ॥
प्रसादितः सुरेशेन लोकानुग्रहणाय वै
yathā tathā dṛṣṭipathaṃ yāto muktiprado dhuvam ||
sarvānkāmāndadātyeva nārīṇāṃ nātra saṃśayaḥ
||46||यथा तथा दृष्टिपथं यातो मुक्तिप्रदो धुवम् ॥
सर्वान्कामान्ददात्येव नारीणां नात्र संशयः
satyapratijño bhagavāṃstatrāste madhusūdanaḥ ||
śokaṃ tarati yaṃ dṛṣṭvā bhavapāthodhisaṃbhavam ||
kiṃ vrataiḥ kiṃ tapodānaiḥ kiṃ kṛcchraiḥ kratubhistathā
||47||सत्यप्रतिज्ञो भगवांस्तत्रास्ते मधुसूदनः ॥
शोकं तरति यं दृष्ट्वा भवपाथोधिसंभवम् ॥
किं व्रतैः किं तपोदानैः किं कृच्छ्रैः क्रतुभिस्तथा
kimaṣṭāṃgena yogena kiṃ sāṃkhyena pareṇa ca
||48||किमष्टांगेन योगेन किं सांख्येन परेण च
tīrtharājajale snātvā kṣetre śrīpuruṣottame ||
nyagrodhamūlavasatau vasantaṃ carmacakṣuṣā ||
dṛṣṭvā dārumayaṃ brahma dehabaṃdhātpramucyate
||49||तीर्थराजजले स्नात्वा क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे ॥
न्यग्रोधमूलवसतौ वसन्तं चर्मचक्षुषा ॥
दृष्ट्वा दारुमयं ब्रह्म देहबंधात्प्रमुच्यते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 46 ||