ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dakṣiṇāyanamuttamam
jaiminiruvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dakṣiṇāyanamuttamam ||
saṃkrāṃteḥ pūrvakāle yāḥ kalā vai viṃśatirmatāḥ
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि दक्षिणायनमुत्तमम् ॥
संक्रांतेः पूर्वकाले याः कला वै विंशतिर्मताः
ayanaṃ puṇyakālo'yaṃ puṇyakarmasu karmiṇām ||
paṃcāmṛtaistatra devaṃ snāpayetsvāpavaddvijāḥ
||2||अयनं पुण्यकालोऽयं पुण्यकर्मसु कर्मिणाम् ॥
पंचामृतैस्तत्र देवं स्नापयेत्स्वापवद्द्विजाः
sarvāṃgaṃ lepayedasyāgurukarpūracaṃdanaiḥ ||
sugandha mālyālaṃkāraiścāruvastraiśca dīpakaiḥ
||3||सर्वांगं लेपयेदस्यागुरुकर्पूरचंदनैः ॥
सुगन्ध माल्यालंकारैश्चारुवस्त्रैश्च दीपकैः
nānābhakṣyopahāraiśca pūjayetparameśvaram ||
karpūrālatikāmuccairmukhābhyāśe harerdadet
||4||नानाभक्ष्योपहारैश्च पूजयेत्परमेश्वरम् ॥
कर्पूरालतिकामुच्चैर्मुखाभ्याशे हरेर्ददेत्
dūrvāṃkurākṣatairnīrājanenātha pravandayet ||
māṃgalyagītanṛttādyairnārī huluhulāṃ vadet
||5||दूर्वांकुराक्षतैर्नीराजनेनाथ प्रवन्दयेत् ॥
मांगल्यगीतनृत्ताद्यैर्नारी हुलुहुलां वदेत्
pūjitaṃ pūjyamānaṃ ca yaḥ paśyetpuruṣottamam ||
pūjāśataguṇaṃ puṇyaṃ tasmai dadyājjanārdanaḥ
||6||पूजितं पूज्यमानं च यः पश्येत्पुरुषोत्तमम् ॥
पूजाशतगुणं पुण्यं तस्मै दद्याज्जनार्दनः
ayane dakṣiṇe tasminnarcyamānaṃ śriyaḥ patim ||
vihāya sarvapāpāni viṣṇulokaṃ vrajaṃti te
||7||अयने दक्षिणे तस्मिन्नर्च्यमानं श्रियः पतिम् ॥
विहाय सर्वपापानि विष्णुलोकं व्रजंति ते
svalpā vā mahatī yātrā sarvā muktipradā hareḥ ||
tasmiṃstasmindine dṛṣṭo bhagavānmuktido dhruvam
||8||स्वल्पा वा महती यात्रा सर्वा मुक्तिप्रदा हरेः ॥
तस्मिंस्तस्मिन्दिने दृष्टो भगवान्मुक्तिदो ध्रुवम्
viśvāsahetormūrkhāṇāṃ yātrā hyetāḥ kṛpāvatā ||
viṣṇunā kathitā viprāḥ pāpināṃ kilbiṣāpahāḥ
||9||विश्वासहेतोर्मूर्खाणां यात्रा ह्येताः कृपावता ॥
विष्णुना कथिता विप्राः पापिनां किल्बिषापहाः
āyāsajanitaṃ puṇyaṃ manyante ye narādhamāḥ ||
lakṣmīpaterbhojanāya saṃskāryo'tra mahānasaḥ
||10||आयासजनितं पुण्यं मन्यन्ते ये नराधमाः ॥
लक्ष्मीपतेर्भोजनाय संस्कार्योऽत्र महानसः
vaiṣṇavāgniṃ samādhāya nirupya carumuttamam ||
vaiśvadevaṃ prakurvīta bhagavatpākasādhanam
||11||वैष्णवाग्निं समाधाय निरुप्य चरुमुत्तमम् ॥
वैश्वदेवं प्रकुर्वीत भगवत्पाकसाधनम्
brahmaṇe vāstupataye prajānāṃ pataye tathā ||
viṣṇave viśvakartre ca śucyagnau juhuyācchuciḥ
||12||ब्रह्मणे वास्तुपतये प्रजानां पतये तथा ॥
विष्णवे विश्वकर्त्रे च शुच्यग्नौ जुहुयाच्छुचिः
rājñā niyukta ācāryaḥ śrautasmārtakriyāparaḥ ||
dvārapālapracaṃḍābhyāmaiśānyāṃ kṣetrapāline
||13||राज्ञा नियुक्त आचार्यः श्रौतस्मार्तक्रियापरः ॥
द्वारपालप्रचंडाभ्यामैशान्यां क्षेत्रपालिने
dakṣiṇe ca virūpāya khagānāṃ pataye tathā ||
durgāsarasvatībhyāṃ ca nairṛtyāṃ vinivedayet
||14||दक्षिणे च विरूपाय खगानां पतये तथा ॥
दुर्गासरस्वतीभ्यां च नैर्ऋत्यां विनिवेदयेत्
mahālakṣmīmaheṃdrābhyāṃ prācyāṃ diśi baliḥ smṛtaḥ ||
viṣṇu pāriṣadebhyo'tha paśūnāṃ pataye tathā
||15||महालक्ष्मीमहेंद्राभ्यां प्राच्यां दिशि बलिः स्मृतः ॥
विष्णु पारिषदेभ्योऽथ पशूनां पतये तथा
udīcyāṃ balidānaṃ tu nāradāyātha paścime ||
āgneyyāmagnaye dadyādvāyavyāṃ viśvasākṣiṇe
||16||उदीच्यां बलिदानं तु नारदायाथ पश्चिमे ॥
आग्नेय्यामग्नये दद्याद्वायव्यां विश्वसाक्षिणे
pañcaśvasanarūpebhyo viśvakartre'tha madhyataḥ ||
ādyaṃtayorjalaṃ dadyātpratyekaṃ balikarmaṇi
||37||पञ्चश्वसनरूपेभ्यो विश्वकर्त्रेऽथ मध्यतः ॥
आद्यंतयोर्जलं दद्यात्प्रत्येकं बलिकर्मणि
dattvā valiṃ tadagnau tu kārayetpākamuttamam ||
saṃdhyātraye bhagavataḥ pūjāyai carukāraṇāt
||18||दत्त्वा वलिं तदग्नौ तु कारयेत्पाकमुत्तमम् ॥
संध्यात्रये भगवतः पूजायै चरुकारणात्
carusaṃskārakāṃgāni bhakṣyabhojyādikāni vai ||
na dīptānyojayettatra loke traivarṇiko nṛpaḥ
||19||चरुसंस्कारकांगानि भक्ष्यभोज्यादिकानि वै ॥
न दीप्तान्योजयेत्तत्र लोके त्रैवर्णिको नृपः
āryānpavitrāñchūdrānvā varṇāṃśca parisevakān ||
laukikavyavahāro'yaṃ pacati śrīḥ svayaṃ dhruvam
||20||आर्यान्पवित्राञ्छूद्रान्वा वर्णांश्च परिसेवकान् ॥
लौकिकव्यवहारोऽयं पचति श्रीः स्वयं ध्रुवम्
bhuṃkte nārāyaṇo nityaṃ tayā pakvaṃ śarīravān ||
amṛtaṃ taddhi naivedyaṃ pāpaghnaṃ mūrdhni dhāraṇāt
||21||भुंक्ते नारायणो नित्यं तया पक्वं शरीरवान् ॥
अमृतं तद्धि नैवेद्यं पापघ्नं मूर्ध्नि धारणात्
bhakṣaṇānmadyapānādimahāduritanāśanam ||
āghrāṇānmānasaṃ pāpaṃ darśanāddṛṣṭijaṃ tathā
||22||भक्षणान्मद्यपानादिमहादुरितनाशनम् ॥
आघ्राणान्मानसं पापं दर्शनाद्दृष्टिजं तथा
āsvādāttu kṛtaṃ pāpaṃ śrāvaṇaṃ ca vyapohati ||
sparśanāttvakkṛtaṃ pāpaṃ mithyābhāṣaṇajaṃ tathā
||23||आस्वादात्तु कृतं पापं श्रावणं च व्यपोहति ॥
स्पर्शनात्त्वक्कृतं पापं मिथ्याभाषणजं तथा
gātralepāddahetpāpaṃ śārīraṃ vai na saṃśayaḥ
||24||गात्रलेपाद्दहेत्पापं शारीरं वै न संशयः
mahāpavitraṃ hi harerniveditaṃ niyojayedyaḥ pitṛdevakarmasu ||
tṛpyaṃti tasmai pitaraḥ surāstathā prayāṃti lokaṃ madhusūdanasya te
||25||महापवित्रं हि हरेर्निवेदितं नियोजयेद्यः पितृदेवकर्मसु ॥
तृप्यंति तस्मै पितरः सुरास्तथा प्रयांति लोकं मधुसूदनस्य ते
nātḥ pavitraṃ vastvasti havyakavyeṣu bho dvijāḥ ||
narāṇāṃ rūpamāsthāya tadaśnaṃti divaukasaḥ
||26||नात्ः पवित्रं वस्त्वस्ति हव्यकव्येषु भो द्विजाः ॥
नराणां रूपमास्थाय तदश्नंति दिवौकसः
abhimāno mahāṃstatra devadevasya cakriṇaḥ ||
śveto nāma mahārājaḥ purā tretāyuge'bhavat
||27||अभिमानो महांस्तत्र देवदेवस्य चक्रिणः ॥
श्वेतो नाम महाराजः पुरा त्रेतायुगेऽभवत्
vratastho'pi mahābhaktiṃ cakāra puruṣottame ||
indradyumnena racitabhogamātrānusārataḥ
||28||व्रतस्थोऽपि महाभक्तिं चकार पुरुषोत्तमे ॥
इन्द्रद्युम्नेन रचितभोगमात्रानुसारतः
bhogānprakalpayāmāsa pratyahaṃ śrīpatermudā ||
bhakṣyabhojyānyanekāni ṣaḍrasāṃśca susaṃskṛtān
||29||भोगान्प्रकल्पयामास प्रत्यहं श्रीपतेर्मुदा ॥
भक्ष्यभोज्यान्यनेकानि षड्रसांश्च सुसंस्कृतान्
mālyāni ca vicitrāṇi sugaṃdhamanulepanam ||
gītavāditranṛtyāni divyāni subahūni ca
||30||माल्यानि च विचित्राणि सुगंधमनुलेपनम् ॥
गीतवादित्रनृत्यानि दिव्यानि सुबहूनि च
rājopacārā bahuśo'vasare'vasare hareḥ ||
bahuvittavyayāyāsa bhaktibhāvanirūpakāḥ
||31||राजोपचारा बहुशोऽवसरेऽवसरे हरेः ॥
बहुवित्तव्ययायास भक्तिभावनिरूपकाः
tattadvaiṣṇavaśāstroktacitrabhogāḥ pṛthagvidhāḥ ||
kalpitāstena bhūpena vidvatpaṃkajabhānunā
||32||तत्तद्वैष्णवशास्त्रोक्तचित्रभोगाः पृथग्विधाः ॥
कल्पितास्तेन भूपेन विद्वत्पंकजभानुना
prātaḥ pūjanavelāyāṃ hariṃ draṣṭuṃ jagāma saḥ ||
kasmiṃściddivase rājā pūjyamānaṃ dadarśa tam
||33||प्रातः पूजनवेलायां हरिं द्रष्टुं जगाम सः ॥
कस्मिंश्चिद्दिवसे राजा पूज्यमानं ददर्श तम्
praṇamya devadevaṃ tu baddhāṃjalipuṭo mudā ||
prāsādadvāranikaṭe tasthivānṛpasattamaḥ
||34||प्रणम्य देवदेवं तु बद्धांजलिपुटो मुदा ॥
प्रासादद्वारनिकटे तस्थिवानृपसत्तमः
dṛṣṭvā svayaṃ viracitānupacārānanuttamān ||
upāyanasahasraṃ ca hareragre prakalpitam
||35||दृष्ट्वा स्वयं विरचितानुपचाराननुत्तमान् ॥
उपायनसहस्रं च हरेरग्रे प्रकल्पितम्
ciṃtayāmāsa manasā kiṃciddhyānāvalaṃbitaḥ ||
manuṣyakalpitaṃbhogaṃ grahīṣyati hariḥ kimu
||36||चिंतयामास मनसा किंचिद्ध्यानावलंबितः ॥
मनुष्यकल्पितंभोगं ग्रहीष्यति हरिः किमु
devairdivyopacārairyo śakyate nārcanāvidhau ||
mānasairupahārairyaṃ pūjayaṃti yatavratāḥ
||37||देवैर्दिव्योपचारैर्यो शक्यते नार्चनाविधौ ॥
मानसैरुपहारैर्यं पूजयंति यतव्रताः
bhāvaduṣṭo bahiryāgo na mude tasya niścitam ||
itthaṃ saṃcitayanrājā divyāsanagataṃ vibhum
||38||भावदुष्टो बहिर्यागो न मुदे तस्य निश्चितम् ॥
इत्थं संचितयन्राजा दिव्यासनगतं विभुम्
bhuṃjānamannapānāḍhyaṃ śriyā supariveṣitam ||
divyasrajālaṃkṛtayā divyagaṃdhadukūlayā
||39||भुंजानमन्नपानाढ्यं श्रिया सुपरिवेषितम् ॥
दिव्यस्रजालंकृतया दिव्यगंधदुकूलया
anarghyaratnamaṃjīrasiṃjitena surālayam ||
pūrayaṃtyā svarṇadarvyā dadatyā sādaraṃ rasān
||40||अनर्घ्यरत्नमंजीरसिंजितेन सुरालयम् ॥
पूरयंत्या स्वर्णदर्व्या ददत्या सादरं रसान्
bhagavatpratirūpaiśca bhuṃjānaiḥ pariveṣṭitam ||
dṛṣṭvā kṛtārthamātmānaṃ manyamānastadadbhutam
||41||भगवत्प्रतिरूपैश्च भुंजानैः परिवेष्टितम् ॥
दृष्ट्वा कृतार्थमात्मानं मन्यमानस्तदद्भुतम्
pronmīlitākṣaḥ sa punaḥ prāgdṛṣṭaṃ samavaikṣata ||
ataḥ prabhṛti rājāsau parāṃ nirvṛtimāptavān
||42||प्रोन्मीलिताक्षः स पुनः प्राग्दृष्टं समवैक्षत ॥
अतः प्रभृति राजासौ परां निर्वृतिमाप्तवान्
niveditāśīrvratavāṃścacāra sumahattapaḥ ||
akālamṛtyunāśāya svarājye mṛtamuktaye
||43||निवेदिताशीर्व्रतवांश्चचार सुमहत्तपः ॥
अकालमृत्युनाशाय स्वराज्ये मृतमुक्तये
maṃtrarājaṃ japannityaṃ śritānāṃ kalpapādapam ||
dadarśa śatavarṣāṃte nṛhariṃ duritāpaham
||44||मंत्रराजं जपन्नित्यं श्रितानां कल्पपादपम् ॥
ददर्श शतवर्षांते नृहरिं दुरितापहम्
yogāsanābjanilayaṃ vāmāṃgāvasthitaśriyam ||
divyālaṃkṛtasarvāṃgaṃ sphaṭikāmalavigraham
||45||योगासनाब्जनिलयं वामांगावस्थितश्रियम् ॥
दिव्यालंकृतसर्वांगं स्फटिकामलविग्रहम्
tridaśaiḥ siddhamuktaiśca stūyamānaṃ smitānanam ||
bhrāṃto vismayabhītibhyāṃ harṣagadgadayā girā ||
prasīda nātheti lapanpapāta dharaṇītale
||46||त्रिदशैः सिद्धमुक्तैश्च स्तूयमानं स्मिताननम् ॥
भ्रांतो विस्मयभीतिभ्यां हर्षगद्गदया गिरा ॥
प्रसीद नाथेति लपन्पपात धरणीतले
tapaḥkṛśaṃ taṃ praṇataṃ dṛṣṭvā manujakesarī ||
akalmaṣaṃ kṣitipatiṃ vivakṣurbhaktavatsalaḥ
||47||तपःकृशं तं प्रणतं दृष्ट्वा मनुजकेसरी ॥
अकल्मषं क्षितिपतिं विवक्षुर्भक्तवत्सलः
śrībhagavānuvāca
uttiṣṭha vatsa bhaktyā te prasannaṃ viddhi māṃ prabhum ||
mayi prasanne nālabhyaṃ varaṃ tatprārthyatāṃ bhavān
||48||उत्तिष्ठ वत्स भक्त्या ते प्रसन्नं विद्धि मां प्रभुम् ॥
मयि प्रसन्ने नालभ्यं वरं तत्प्रार्थ्यतां भवान्
śrutvetthaṃ bhagavadvākyaṃ samuttasthau tato nṛpaḥ ||
baddhāṃjalipuṭo namro bhaktyovāca janārdanam
||49||श्रुत्वेत्थं भगवद्वाक्यं समुत्तस्थौ ततो नृपः ॥
बद्धांजलिपुटो नम्रो भक्त्योवाच जनार्दनम्
śveta uvāca
svāminyadi prasādaste mayi jātaḥ sudurlabhaḥ ||
sārūpyamatha saṃprāpya sthāsyāmi tava sannidhau
||50||स्वामिन्यदि प्रसादस्ते मयि जातः सुदुर्लभः ॥
सारूप्यमथ संप्राप्य स्थास्यामि तव सन्निधौ
sthāsye yāvannṛpatve'haṃ madrājye no janaḥ kvacit ||
akāle mriyatāṃ jaṃtuḥ kāle cenmuktimāpnuyāt
||51||स्थास्ये यावन्नृपत्वेऽहं मद्राज्ये नो जनः क्वचित् ॥
अकाले म्रियतां जंतुः काले चेन्मुक्तिमाप्नुयात्
tacchrutvā bhagavānprāha śvetarājānamuttamam
||52||तच्छ्रुत्वा भगवान्प्राह श्वेतराजानमुत्तमम्
śveta te vāṃchitaṃ bhūyāttiṣṭha tvaṃ mama dakṣiṇe ||
bhuktvā varṣasahasraṃ tu svarājyaṃ susamṛddhimat
||53||श्वेत ते वांछितं भूयात्तिष्ठ त्वं मम दक्षिणे ॥
भुक्त्वा वर्षसहस्रं तु स्वराज्यं सुसमृद्धिमत्
mama nirmālyabhogena kṣīṇaśeṣāghasaṃcayaḥ ||
sunirmalāṃtaḥkaraṇo matsāyujyamavāpsyasi
||54||मम निर्माल्यभोगेन क्षीणशेषाघसंचयः ॥
सुनिर्मलांतःकरणो मत्सायुज्यमवाप्स्यसि
vaṭasāgarayormadhye muktisthāne sudurlabhe ||
madīyā''dyāvatārasya viṣṇormatsyasvarūpiṇaḥ
||55||वटसागरयोर्मध्ये मुक्तिस्थाने सुदुर्लभे ॥
मदीयाऽऽद्यावतारस्य विष्णोर्मत्स्यस्वरूपिणः
saṃmukhīno vasa tvaṃ hi sphaṭikāmalavigrahaḥ ||
khyātiṃ yāsyasi bhūrloke śvetamādhavasaṃjñayā
||56||संमुखीनो वस त्वं हि स्फटिकामलविग्रहः ॥
ख्यातिं यास्यसि भूर्लोके श्वेतमाधवसंज्ञया
yuvayoraṃtarāle ye prāṇāṃstyakṣyaṃti mānavāḥ ||
tiryaṃco'pi ca kīṭā vā dhruvaṃ te muktimāpnuyuḥ
||57||युवयोरंतराले ये प्राणांस्त्यक्ष्यंति मानवाः ॥
तिर्यंचोऽपि च कीटा वा ध्रुवं ते मुक्तिमाप्नुयुः
amarā yatra maraṇamicchaṃti kimu mānavāḥ ||
tavottarasyāṃ diśi yatsaraḥ pāpanibarhaṇam
||58||अमरा यत्र मरणमिच्छंति किमु मानवाः ॥
तवोत्तरस्यां दिशि यत्सरः पापनिबर्हणम्
tatra snātvā upaspṛśya tadīye dakṣiṇe taṭe ||
ubhayordṛṣṭipūtaḥsaṃtyaktvā prāṇānvimucyate
||59||तत्र स्नात्वा उपस्पृश्य तदीये दक्षिणे तटे ॥
उभयोर्दृष्टिपूतःसंत्यक्त्वा प्राणान्विमुच्यते
āsamaṃtādidaṃ kṣetraṃ yatratatrāpi muktidam ||
mūḍhātmanāṃ viśvasituṃ pradhānaṃ sthānamīritam
||60||आसमंतादिदं क्षेत्रं यत्रतत्रापि मुक्तिदम् ॥
मूढात्मनां विश्वसितुं प्रधानं स्थानमीरितम्
tava rājye tu ye lokā mama nirmālyabhojinaḥ ||
mṛtirākālikī teṣāṃ na kadācidbhaviṣyati
||61||तव राज्ये तु ये लोका मम निर्माल्यभोजिनः ॥
मृतिराकालिकी तेषां न कदाचिद्भविष्यति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 ||