rājātha tamuvācedaṃ nirlakṣya gamanaṃ katham
jaiminiruvāca
rājātha tamuvācedaṃ nirlakṣya gamanaṃ katham ||
ayaṃ puṣparatho'styeva manaso vegavānmune
||1||राजाथ तमुवाचेदं निर्लक्ष्य गमनं कथम् ॥
अयं पुष्परथोऽस्त्येव मनसो वेगवान्मुने
enamāruhya yāsyāvaḥ kṣaṇaṃ tāvatpratīkṣyatām ||
yāvadetānanujñāpya prāsāde hyadhikāriṇaḥ
||2||एनमारुह्य यास्यावः क्षणं तावत्प्रतीक्ष्यताम् ॥
यावदेताननुज्ञाप्य प्रासादे ह्यधिकारिणः
pradakṣiṇīkṛtya vibhumāyāmi munisattama ||
nārado'pi vacaḥ śrutvā śraddadhāno nṛpoktiṣu
||3||प्रदक्षिणीकृत्य विभुमायामि मुनिसत्तम ॥
नारदोऽपि वचः श्रुत्वा श्रद्दधानो नृपोक्तिषु
kareṇa dhṛtvā rājānaṃ mahāvedīṃ praviśya ca ||
sahitaṃ rāmabhadrābhyāṃ natvā kṛṣṇaṃ muhurmuhuḥ ||
anujñāṃ prārthayāmāsa brahmalokagatiṃ prati
||4||करेण धृत्वा राजानं महावेदीं प्रविश्य च ॥
सहितं रामभद्राभ्यां नत्वा कृष्णं मुहुर्मुहुः ॥
अनुज्ञां प्रार्थयामास ब्रह्मलोकगतिं प्रति
indradyumno'pi vacasā manasā vapuṣā harim ||
pradakṣiṇīkṛtya punarnatvā sāṣṭāṃgamunmanāḥ ||
brahmalokagatiṃ viprā yācate sma kṛtāṃjaliḥ
||5||इन्द्रद्युम्नोऽपि वचसा मनसा वपुषा हरिम् ॥
प्रदक्षिणीकृत्य पुनर्नत्वा साष्टांगमुन्मनाः ॥
ब्रह्मलोकगतिं विप्रा याचते स्म कृतांजलिः
ubhau tau divyayānena jagmaturmunibhūbhṛtau ||
pradakṣiṇīkṛtya raviṃ vyomamaṇḍalamadhyagam ||
uparyupari jagmāte vyatītya dhruvamaṃḍalam
||6||उभौ तौ दिव्ययानेन जग्मतुर्मुनिभूभृतौ ॥
प्रदक्षिणीकृत्य रविं व्योममण्डलमध्यगम् ॥
उपर्युपरि जग्माते व्यतीत्य ध्रुवमंडलम्
janalokagataiḥ siddhaiḥ satvarāvanatonmukhaiḥ ||
vīkṣyamāṇau mudā yuktau saṃlapaṃtau parasparam
||7||जनलोकगतैः सिद्धैः सत्वरावनतोन्मुखैः ॥
वीक्ष्यमाणौ मुदा युक्तौ संलपंतौ परस्परम्
bhagavaccaritaṃ viprā manomalaviśodhanam ||
jīvanmukto muniśreṣṭhaḥ sarvalokānbhramannayam ||
yathānupahatavrajyastathāyaṃ martyavāsyapi
||8||भगवच्चरितं विप्रा मनोमलविशोधनम् ॥
जीवन्मुक्तो मुनिश्रेष्ठः सर्वलोकान्भ्रमन्नयम् ॥
यथानुपहतव्रज्यस्तथायं मर्त्यवास्यपि
bhūpatiḥ prayayau śīghraṃ viṣṇubhaktiprasādataḥ ||
brahmāṃḍaviṣaye naitadduṣprāpyaṃ vastu vidyate
||9||भूपतिः प्रययौ शीघ्रं विष्णुभक्तिप्रसादतः ॥
ब्रह्मांडविषये नैतद्दुष्प्राप्यं वस्तु विद्यते
viṣṇubhaktena yallabhyamathavā muktimeti saḥ ||
maharlokagataiḥ siddhaiḥ sādarābhyarcitau ca tau
||10||विष्णुभक्तेन यल्लभ्यमथवा मुक्तिमेति सः ॥
महर्लोकगतैः सिद्धैः सादराभ्यर्चितौ च तौ
indradyumno na sasmāra pārthivaṃ vāsamātmanaḥ ||
kramādūrdhvagatirgacchanpaśyansaukhyaikabhājanān
||11||इन्द्रद्युम्नो न सस्मार पार्थिवं वासमात्मनः ॥
क्रमादूर्ध्वगतिर्गच्छन्पश्यन्सौख्यैकभाजनान्
nirdvaṃdvānabhilāṣottha tatkṣaṇānekapauruṣān ||
kevalaṃ bhagavatprītyai karmabhūmau cakāra yat
||12||निर्द्वंद्वानभिलाषोत्थ तत्क्षणानेकपौरुषान् ॥
केवलं भगवत्प्रीत्यै कर्मभूमौ चकार यत्
prāsādaṃ ciṃtayāmāsa saṃpūrṇo vā na vā bhavet ||
mayyāgate brahmalokaṃ śatrubhirvābhibhūyate
||13||प्रासादं चिंतयामास संपूर्णो वा न वा भवेत् ॥
मय्यागते ब्रह्मलोकं शत्रुभिर्वाभिभूयते
ślathādarā vā bhūyāsuḥ sevakā dravyalobhataḥ ||
gṛhītavetanāḥ śilpivṛṃdā maṃdakriyāstathā ||
na śīghraṃ ghaṭayiṣyaṃti mayi brahmakṣayāgate
||14||श्लथादरा वा भूयासुः सेवका द्रव्यलोभतः ॥
गृहीतवेतनाः शिल्पिवृंदा मंदक्रियास्तथा ॥
न शीघ्रं घटयिष्यंति मयि ब्रह्मक्षयागते
yāvadgamiṣye dhātāraṃ gṛhītvāhaṃ caturmukham ||
tāvanna punareva syātprāsādo mayi dūrage
||15||यावद्गमिष्ये धातारं गृहीत्वाहं चतुर्मुखम् ॥
तावन्न पुनरेव स्यात्प्रासादो मयि दूरगे
ihāyātāstu ye pūrve na punaste kṣitiṃ gatāḥ ||
manvānā mama sāmaṃtā itthaṃ vā duṣṭamānasāḥ ||
rājyaṃ mamāhariṣyaṃti dviṣataḥ kimu sāṃpratam
||16||इहायातास्तु ये पूर्वे न पुनस्ते क्षितिं गताः ॥
मन्वाना मम सामंता इत्थं वा दुष्टमानसाः ॥
राज्यं ममाहरिष्यंति द्विषतः किमु सांप्रतम्
itthaṃ suvignamanasā ciṃtayānaṃ mahīpatim ||
atītānāgatajñānanidhirmuniruvāca tam
||17||इत्थं सुविग्नमनसा चिंतयानं महीपतिम् ॥
अतीतानागतज्ञाननिधिर्मुनिरुवाच तम्
kiṃ ciṃtayasi rājeṃdra tvamevaṃ dīnamānasaḥ ||
yatra cābhyāgatāvāvāṃ na ciṃtāviṣayo hyayam
||18||किं चिंतयसि राजेंद्र त्वमेवं दीनमानसः ॥
यत्र चाभ्यागतावावां न चिंताविषयो ह्ययम्
nādhayo vyādhayaścātra prabhavaṃti kadācana ||
na jarā na ca vā mṛtyuḥ kimanyaduḥkhahetukam
||19||नाधयो व्याधयश्चात्र प्रभवंति कदाचन ॥
न जरा न च वा मृत्युः किमन्यदुःखहेतुकम्
kṛtārtho'si mahābhāga yanmānuṣavapuḥ svayam ||
brahmalokamihāyātaḥ pratyakṣaṃ dṛṣṭavānharim
||20||कृतार्थोऽसि महाभाग यन्मानुषवपुः स्वयम् ॥
ब्रह्मलोकमिहायातः प्रत्यक्षं दृष्टवान्हरिम्
ihāyātā na śocaṃti heye saṃsārakalpake ||
bruvāṇamitthaṃ bhūpālastamuvāca munīśvaram
||21||इहायाता न शोचंति हेये संसारकल्पके ॥
ब्रुवाणमित्थं भूपालस्तमुवाच मुनीश्वरम्
śocāmi bhagavanrājñaḥ svajanabandhuṣu ||
samārabdho bhagavataḥ prāsādo yo mayādhunā
||22||शोचामि भगवन्राज्ञः स्वजनबन्धुषु ॥
समारब्धो भगवतः प्रासादो यो मयाधुना
atrāgataṃ māṃ te jñātvā nānutiṣṭhaṃti sevakāḥ ||
ārabdhasya pratiṣṭhā hi kartavyā niścitā mune
||23||अत्रागतं मां ते ज्ञात्वा नानुतिष्ठंति सेवकाः ॥
आरब्धस्य प्रतिष्ठा हि कर्तव्या निश्चिता मुने
tasyāṃtarāyaṃ saṃbhāvya duḥkhitaṃ me manaḥ prabho ||
tasya tadvacaṃ śrutvā prahasya munirabravīt
||24||तस्यांतरायं संभाव्य दुःखितं मे मनः प्रभो ॥
तस्य तद्वचं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिरब्रवीत्
prajāpatisamatvaṃ hi na tu sāmānyabhūpatiḥ ||
kenāpyapakṛtaṃ naiva bhūmau pūrvairanuṣṭhitam
||25||प्रजापतिसमत्वं हि न तु सामान्यभूपतिः ॥
केनाप्यपकृतं नैव भूमौ पूर्वैरनुष्ठितम्
kiṃ punastava kṛtyaṃ tu yaḥ sṛṣṭisthitihānikṛt ||
brahmalokaṃ gatasyādya pratāpayaśasā tava
||26||किं पुनस्तव कृत्यं तु यः सृष्टिस्थितिहानिकृत् ॥
ब्रह्मलोकं गतस्याद्य प्रतापयशसा तव
trailokye bhramato nityaṃ yathā sūryaniśākarau ||
yasya kāryeṣu bhagavānsahāyo'sau caturmukhaḥ
||27||त्रैलोक्ये भ्रमतो नित्यं यथा सूर्यनिशाकरौ ॥
यस्य कार्येषु भगवान्सहायोऽसौ चतुर्मुखः
teṣu kiṃ rājaśārdūla vighnaśaṃkāpi jāyate ||
eṣa dūre'sti rājeṃdra pratyakṣaṃ yastava dviṣām
||28||तेषु किं राजशार्दूल विघ्नशंकापि जायते ॥
एष दूरेऽस्ति राजेंद्र प्रत्यक्षं यस्तव द्विषाम्
sadomadhya gataḥ śakraḥ sākṣāttrijagatīpatiḥ ||
viśeṣato jagannāthaprāsāde kaḥ pumānnṛpa
||29||सदोमध्य गतः शक्रः साक्षात्त्रिजगतीपतिः ॥
विशेषतो जगन्नाथप्रासादे कः पुमान्नृप
nihaṃtuṃ manasāpīcchettatra śaṃkāstu mā tava ||
tadagrataḥ paśya bhūpa caṃdrakoṭisamatviṣā
||30||निहंतुं मनसापीच्छेत्तत्र शंकास्तु मा तव ॥
तदग्रतः पश्य भूप चंद्रकोटिसमत्विषा
parito hlādajanakaḥ sudhāsāgarakoṭivat ||
yaścāyaṃ tejasāṃ rāśirjānīhi brahmasadmanaḥ
||31||परितो ह्लादजनकः सुधासागरकोटिवत् ॥
यश्चायं तेजसां राशिर्जानीहि ब्रह्मसद्मनः
itthamālapatastau tu brahmalokāṃtikaṃ gatau ||
śuśruvāte sudūrāttau brahmarṣīṇāṃ mukhodgatam
||32||इत्थमालपतस्तौ तु ब्रह्मलोकांतिकं गतौ ॥
शुश्रुवाते सुदूरात्तौ ब्रह्मर्षीणां मुखोद्गतम्
svādhyāyaśabdaṃ supadaṃ spaṣṭavarṇakramasvaram ||
itihāsapurāṇāni cchaṃdaḥ kalpāni gāthikāḥ
||33||स्वाध्यायशब्दं सुपदं स्पष्टवर्णक्रमस्वरम् ॥
इतिहासपुराणानि च्छंदः कल्पानि गाथिकाः
asaṃkīrṇojjvalapadaṃ śrūyate pravibhāgaśaḥ ||
atraitadrājaśārdūla jānīhi brahmaṇaḥ puram
||34||असंकीर्णोज्ज्वलपदं श्रूयते प्रविभागशः ॥
अत्रैतद्राजशार्दूल जानीहि ब्रह्मणः पुरम्
sabhā hi dṛśyate caiṣā yatra lokapitāmahaḥ ||
sārddhaṃ brahmarṣimukhyaiśca sukhāsīnaścaturmukhaḥ
||35||सभा हि दृश्यते चैषा यत्र लोकपितामहः ॥
सार्द्धं ब्रह्मर्षिमुख्यैश्च सुखासीनश्चतुर्मुखः
nānā caitanyaśabalairjīvanmuktairupāsitaḥ ||
yatrāgatāni varttaṃte na saṃsārābdhisaṃkaṭe
||36||नाना चैतन्यशबलैर्जीवन्मुक्तैरुपासितः ॥
यत्रागतानि वर्त्तंते न संसाराब्धिसंकटे
saditi brahmaṇo nāma tasyāyaṃ bhuvanottamaḥ ||
satyaloka iti khyātastadūrdhvaṃ nāsti kiṃcana
||38||सदिति ब्रह्मणो नाम तस्यायं भुवनोत्तमः ॥
सत्यलोक इति ख्यातस्तदूर्ध्वं नास्ति किंचन
asyaiva kiṃcidupari adhaścāṃḍakapālataḥ ||
vaikuṇṭhabhuvanaṃ rājanmuktā yatra vasaṃti vai
||38||अस्यैव किंचिदुपरि अधश्चांडकपालतः ॥
वैकुण्ठभुवनं राजन्मुक्ता यत्र वसंति वै
yatra yogīśvaraḥ sākṣādyogiciṃtyo janārdanaḥ ||
caitanyavapurāste vai sāṃdrānaṃdātmakaḥ prabhuḥ
||39||यत्र योगीश्वरः साक्षाद्योगिचिंत्यो जनार्दनः ॥
चैतन्यवपुरास्ते वै सांद्रानंदात्मकः प्रभुः
yaṃ prāpya na nivarttaṃte mṛtyusaṃsāravartmani ||
yamupāste sadā brahmā jīvanmuktaiḥ svamuktaye
||40||यं प्राप्य न निवर्त्तंते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥
यमुपास्ते सदा ब्रह्मा जीवन्मुक्तैः स्वमुक्तये
kalpitasyāyuṣonte'sāvebhiḥ sārddhaṃ prapadyate ||
sa eṣa sraṣṭā lokānāṃ matsyakūrmādirūpadhṛk
||41||कल्पितस्यायुषोन्तेऽसावेभिः सार्द्धं प्रपद्यते ॥
स एष स्रष्टा लोकानां मत्स्यकूर्मादिरूपधृक्
rakṣitā raudrarūpeṇa saṃharttā lokabhāvanaḥ ||
indradyumnaṃ vadannitthaṃ prāpa brahmaniketanam
||42||रक्षिता रौद्ररूपेण संहर्त्ता लोकभावनः ॥
इन्द्रद्युम्नं वदन्नित्थं प्राप ब्रह्मनिकेतनम्
kṣaṇena ca sabhādvāri prakoṣṭhe sa nyavartata ||
yatra tiṣṭhanti dikpālāḥ śakrādyāḥ paritastathā
||43||क्षणेन च सभाद्वारि प्रकोष्ठे स न्यवर्तत ॥
यत्र तिष्ठन्ति दिक्पालाः शक्राद्याः परितस्तथा
cirakālaṃ dhyānaparāstathā manvaṃtarādhipāḥ ||
pṛthagjananibhā dvāḥsthaniṣiddhāṃtaḥ praveśanāḥ
||44||चिरकालं ध्यानपरास्तथा मन्वंतराधिपाः ॥
पृथग्जननिभा द्वाःस्थनिषिद्धांतः प्रवेशनाः
indradyumnena sahitaṃ nāradaṃ pravilokya saḥ ||
dvārapālaḥ savinayaṃ nanāmānatakandharaḥ
||45||इन्द्रद्युम्नेन सहितं नारदं प्रविलोक्य सः ॥
द्वारपालः सविनयं ननामानतकन्धरः
caturdaśānāṃ lokānāṃ bhramaṇe rasika prabho ||
tvayā vinā śobhate no svāmiṃstava pituḥ sabhā
||46||चतुर्दशानां लोकानां भ्रमणे रसिक प्रभो ॥
त्वया विना शोभते नो स्वामिंस्तव पितुः सभा
saṃtyeva munayaḥ śreṣṭhā brāhmaṇā brahmavidvarāḥ ||
gautamādyāstathāpyeṣā na ramyā brahmaṇaḥ sabhā
||47||संत्येव मुनयः श्रेष्ठा ब्राह्मणा ब्रह्मविद्वराः ॥
गौतमाद्यास्तथाप्येषा न रम्या ब्रह्मणः सभा
bahutārā surajanī caṃdreṇeva prakāśate ||
iti stuvandadau tasya praveśaṃ vinayānvitaḥ
||48||बहुतारा सुरजनी चंद्रेणेव प्रकाशते ॥
इति स्तुवन्ददौ तस्य प्रवेशं विनयान्वितः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||