tato brahmāgamattūrṇaṃ yatrāste bhagavānsvayam
jaiminiruvāca
tato brahmāgamattūrṇaṃ yatrāste bhagavānsvayam ||
stavānte'sau yathā dṛṣṭastathādrākṣītprabhuṃ tadā
||1||ततो ब्रह्मागमत्तूर्णं यत्रास्ते भगवान्स्वयम् ॥
स्तवान्तेऽसौ यथा दृष्टस्तथाद्राक्षीत्प्रभुं तदा
pratyabhijñānasaṃhṛṣṭastaṃ dṛṣṭvā parameśvaram ||
atyadbhutajñānanidhirbabhūvāsau dvijottamāḥ
||2||प्रत्यभिज्ञानसंहृष्टस्तं दृष्ट्वा परमेश्वरम् ॥
अत्यद्भुतज्ञाननिधिर्बभूवासौ द्विजोत्तमाः
yāvatstotuṃ samārebhe harṣasaṃphullalocanaḥ ||
tāvadeva samāgatya kutaścidvāyasottamaḥ
||3||यावत्स्तोतुं समारेभे हर्षसंफुल्ललोचनः ॥
तावदेव समागत्य कुतश्चिद्वायसोत्तमः
kāruṇyodakasaṃpūrṇe tasminkuṇḍe nimajya tam ||
vilokya mādhavaṃ nīlaratnakāṃtiṃ kṛpānidhim
||4||कारुण्योदकसंपूर्णे तस्मिन्कुण्डे निमज्य तम् ॥
विलोक्य माधवं नीलरत्नकांतिं कृपानिधिम्
kākadehaṃ samutsṛjya luṭhamāno muhuḥ kṣitau ||
śaṃkhacakragadāpāṇistasya pārśve vyavasthitaḥ
||5||काकदेहं समुत्सृज्य लुठमानो मुहुः क्षितौ ॥
शंखचक्रगदापाणिस्तस्य पार्श्वे व्यवस्थितः
tiraścastāṃ gatiṃ dṛṣṭvā yogīṃdrāṇāṃ sudurlabhām ||
mene'sau munayaḥ sṛṣṭiḥ kramātkṣīṇā bhaviṣyati
||6||तिरश्चस्तां गतिं दृष्ट्वा योगींद्राणां सुदुर्लभाम् ॥
मेनेऽसौ मुनयः सृष्टिः क्रमात्क्षीणा भविष्यति
manuṣyādhikṛte muktau vedāṃte saṃśayo'bhavat ||
na kiṃciddurlabhaṃ ceha viṣṇubhaktasya vidyate
||7||मनुष्याधिकृते मुक्तौ वेदांते संशयोऽभवत् ॥
न किंचिद्दुर्लभं चेह विष्णुभक्तस्य विद्यते
pratyakṣo'bhūddvijaśreṣṭhāḥ purāṇapuruṣodite ||
saṃkīrtya yannāma naraḥ sarvapāpaiḥ pramucyate
||8||प्रत्यक्षोऽभूद्द्विजश्रेष्ठाः पुराणपुरुषोदिते ॥
संकीर्त्य यन्नाम नरः सर्वपापैः प्रमुच्यते
tasya saṃdarśane viprā muktiḥ kiṃ khalu durlabhā ||
manasā dhyāyayanviṣṇuṃ tyajanprāṇānvimucyate
||9||तस्य संदर्शने विप्रा मुक्तिः किं खलु दुर्लभा ॥
मनसा ध्याययन्विष्णुं त्यजन्प्राणान्विमुच्यते
sākṣātkṛto bhagavataḥ kiṃ citraṃ muktimeti yat ||
puruṣottamasaṃjñasya kṣetrasya mahimādbhutaḥ
||10||साक्षात्कृतो भगवतः किं चित्रं मुक्तिमेति यत् ॥
पुरुषोत्तमसंज्ञस्य क्षेत्रस्य महिमाद्भुतः
yatra kāko'pi ca hariṃ sākṣātpaśyati bho dvijāḥ ||
sudurlabhaṃ kṣetramidamajñānāṃ ca vimocanam ||
aho kṣetrasya māhātmyaṃ kākasyāpi vimuktidam ||
kiṃ punaḥ satataṃ śāṃti vairāgyajñānasaṃyujām
||11||यत्र काकोऽपि च हरिं साक्षात्पश्यति भो द्विजाः ॥
सुदुर्लभं क्षेत्रमिदमज्ञानां च विमोचनम् ॥
अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं काकस्यापि विमुक्तिदम् ॥
किं पुनः सततं शांति वैराग्यज्ञानसंयुजाम्
ṛṣaya ūcuḥ
nīlākhyaṃ mādhavaṃ dṛṣṭvā kiṃ cakāra pitāmahaḥ
||12||नीलाख्यं माधवं दृष्ट्वा किं चकार पितामहः
taddarśane kṣaṇānnaṣṭadehabandhaṃ ca vāyasam
||13||तद्दर्शने क्षणान्नष्टदेहबन्धं च वायसम्
jaiminiruvāca
atyadbhutamayaṃ dṛṣṭvā yāvaddhyāyati mādhavam ||
tāvatpitṛpatiḥ svādhikārasaṃyamanākulaḥ
||14||अत्यद्भुतमयं दृष्ट्वा यावद्ध्यायति माधवम् ॥
तावत्पितृपतिः स्वाधिकारसंयमनाकुलः
dīnānano niḥśvasanvai tatra yātastvarānvitaḥ ||
nīlādrau mādhavaṃ dṛṣṭvā sā'ṣṭāṃgaṃ praṇipatya ca
||15||दीनाननो निःश्वसन्वै तत्र यातस्त्वरान्वितः ॥
नीलाद्रौ माधवं दृष्ट्वा साऽष्टांगं प्रणिपत्य च
tuṣṭāva sa jagannāthaṃ svādhikāradṛḍhasthitau ||
yama uvāca ||
namaste devadeveśa sṛṣṭisthityantakāraṇa
||16||तुष्टाव स जगन्नाथं स्वाधिकारदृढस्थितौ ॥
यम उवाच ॥
नमस्ते देवदेवेश सृष्टिस्थित्यन्तकारण
tvayi protamidaṃ sarvaṃ sūtre maṇigaṇā yathā ||
tvayā dhṛtaṃ tvayā sṛṣṭaṃ tvayā cāpyāyitaṃ jagat
||17||त्वयि प्रोतमिदं सर्वं सूत्रे मणिगणा यथा ॥
त्वया धृतं त्वया सृष्टं त्वया चाप्यायितं जगत्
candrasūryādirūpeṇa nityaṃ bhāsayase'khilam ||
viśveśvaraṃ jagadyoniṃ viśvāvāsaṃ jagadgurum
||18||चन्द्रसूर्यादिरूपेण नित्यं भासयसेऽखिलम् ॥
विश्वेश्वरं जगद्योनिं विश्वावासं जगद्गुरुम्
viśvasākṣiṇamādyantavarjitaṃ praṇamāmyaham ||
namaḥ paramakāruṇyajalasaṃbhṛtasindhave
||19||विश्वसाक्षिणमाद्यन्तवर्जितं प्रणमाम्यहम् ॥
नमः परमकारुण्यजलसंभृतसिन्धवे
parāparaparātītavibhave viśvasaṃbhave
||20||परापरपरातीतविभवे विश्वसंभवे
bhavasaṃtāpanīhārabhānave dīnabandhave ||
svamāyāracitāśeṣa bhave guṇarajjave
||21||भवसंतापनीहारभानवे दीनबन्धवे ॥
स्वमायारचिताशेष भवे गुणरज्जवे
namaḥ kamalakiṃjalka pītanirmalavāsase ||
mahāhavaripuskandha kṛṃtacakrāya cakriṇe
||22||नमः कमलकिंजल्क पीतनिर्मलवाससे ॥
महाहवरिपुस्कन्ध कृंतचक्राय चक्रिणे
daṃṣṭroddhṛta kṣitibhṛte trayīmūrtimate namaḥ ||
namo yajñavarāhāya candrasūryāgnicakṣuṣe
||23||दंष्ट्रोद्धृत क्षितिभृते त्रयीमूर्तिमते नमः ॥
नमो यज्ञवराहाय चन्द्रसूर्याग्निचक्षुषे
narasiṃhāya daṃṣṭrogramūrtidrāvitaśatrave ||
yadapāṃgavilāsaika sṛṣṭisthityupasaṃhṛtiḥ
||24||नरसिंहाय दंष्ट्रोग्रमूर्तिद्रावितशत्रवे ॥
यदपांगविलासैक सृष्टिस्थित्युपसंहृतिः
uccāvacātmako hyeṣa bhavaḥ saṃbhavate muhuḥ ||
tamamuṃ nīlameghābhaṃ nīlāśmamaṇivigraham
||25||उच्चावचात्मको ह्येष भवः संभवते मुहुः ॥
तममुं नीलमेघाभं नीलाश्ममणिविग्रहम्
nīlācalaguhāvāsaṃ praṇamāmi kṛpānidhim ||
śaṃkhacakragadāpadmadhāriṇaṃ śubhadāyinam
||26||नीलाचलगुहावासं प्रणमामि कृपानिधिम् ॥
शंखचक्रगदापद्मधारिणं शुभदायिनम्
praṇatāśeṣapāpaughadāriṇaṃ muravairiṇam ||
namaste kamalāpāṃga saṃgasaṃskāracakṣuṣe
||27||प्रणताशेषपापौघदारिणं मुरवैरिणम् ॥
नमस्ते कमलापांग संगसंस्कारचक्षुषे
śrīvatsakaustubhodbhāsi manohṛdvyūḍhavakṣase ||
yatpādapaṃkajadvaṃdvasaṃśrayaiśvaryabhāginī
||28||श्रीवत्सकौस्तुभोद्भासि मनोहृद्व्यूढवक्षसे ॥
यत्पादपंकजद्वंद्वसंश्रयैश्वर्यभागिनी
śrīḥ saṃśritā janaiḥ śaśvatpṛthagaiśvaryadāyinī ||
yā parāparasaṃbhinnā prakṛtiste sisṛkṣayā
||29||श्रीः संश्रिता जनैः शश्वत्पृथगैश्वर्यदायिनी ॥
या परापरसंभिन्ना प्रकृतिस्ते सिसृक्षया
nirvikāraṃ paraṃ brahma vikāri sasṛjeṃ'jasā ||
sarvalakṣaṇasaṃpūrṇā lakṣitāṃ śubhalakṣaṇaiḥ ||
lakṣmīśorasi nityasthā lakṣmīṃ tāṃ praṇamāmyaham
||30||निर्विकारं परं ब्रह्म विकारि ससृजेंऽजसा ॥
सर्वलक्षणसंपूर्णा लक्षितां शुभलक्षणैः ॥
लक्ष्मीशोरसि नित्यस्था लक्ष्मीं तां प्रणमाम्यहम्
jaiminiruvāca
tadevaṃ dharmarājena śrīkāṃtaḥ paritoṣitaḥ ||
pārśvasthāṃ vallakīhastāṃ netrāṃtenādiśacchriyam
||31||तदेवं धर्मराजेन श्रीकांतः परितोषितः ॥
पार्श्वस्थां वल्लकीहस्तां नेत्रांतेनादिशच्छ्रियम्
tena saṃbhāvitā lakṣmīrbhavaduḥkhavināśinī ||
śubhāya sarvalokānāṃ yamaṃ provāca līlayā 32 ||
lakṣmīruvāca ||
yadarthamāvāṃ saṃstauṣi kṣetresmindurlabhaṃ hi tat ||
atyājyamāvayoretatkṣetraṃ śrīpuruṣottamam
||33||तेन संभाविता लक्ष्मीर्भवदुःखविनाशिनी ॥
शुभाय सर्वलोकानां यमं प्रोवाच लीलया ३२ ॥
लक्ष्मीरुवाच ॥
यदर्थमावां संस्तौषि क्षेत्रेस्मिन्दुर्लभं हि तत् ॥
अत्याज्यमावयोरेतत्क्षेत्रं श्रीपुरुषोत्तमम्
kalpāvasānepyāvāṃ vai dhriyete parameṣṭhinā ||
brahmādidikprabhūṇāṃ hi svāmitvaṃ neha vidyate
||34||कल्पावसानेप्यावां वै ध्रियेते परमेष्ठिना ॥
ब्रह्मादिदिक्प्रभूणां हि स्वामित्वं नेह विद्यते
neha karmaparīpākāḥ saṃbhavaṃti kadācana ||
atra pravasatāṃ nṛṇāṃ tiraścāmapi duṣkṛtām
||35||नेह कर्मपरीपाकाः संभवंति कदाचन ॥
अत्र प्रवसतां नृणां तिरश्चामपि दुष्कृताम्
dahyate jvalitāgnau hi tūlarāśiryathā bhṛśam ||
ye baddhā pāpapuṇyābhyāṃ nigaḍābhyāmaharniśam
||36||दह्यते ज्वलिताग्नौ हि तूलराशिर्यथा भृशम् ॥
ये बद्धा पापपुण्याभ्यां निगडाभ्यामहर्निशम्
teṣāṃ saṃyamitā tvaṃ hi yamaḥ pūrvaṃ vinirmitaḥ ||
atra sākṣādvapuṣmaṃtaṃ nīlendramaṇimaṃjulam
||37||तेषां संयमिता त्वं हि यमः पूर्वं विनिर्मितः ॥
अत्र साक्षाद्वपुष्मंतं नीलेन्द्रमणिमंजुलम्
dṛṣṭvā nārāyaṇaṃ devaṃ mucyate karmabandhanāt ||
ato'nyataḥ karmabhūmau prabhutvaṃ sūryasaṃbhava
||38||दृष्ट्वा नारायणं देवं मुच्यते कर्मबन्धनात् ॥
अतोऽन्यतः कर्मभूमौ प्रभुत्वं सूर्यसंभव
vaiklavyaṃ kṣetrarājesminmā gāstvaṃ yama saṃyame ||
tavāpi bhagavāneṣa vidhātā prapitāmahaḥ
||39||वैक्लव्यं क्षेत्रराजेस्मिन्मा गास्त्वं यम संयमे ॥
तवापि भगवानेष विधाता प्रपितामहः
tiryaṃcaṃ viṣṇusārūpyaṃ prāptaṃ paśyati kautukāt ||
eṣa karmaparīpākaṃ sarveṣāṃ vetti kaṃjajaḥ
||40||तिर्यंचं विष्णुसारूप्यं प्राप्तं पश्यति कौतुकात् ॥
एष कर्मपरीपाकं सर्वेषां वेत्ति कंजजः
jñātvā kṣetrasya māhātmyaṃ stauti devaṃ gadādharam ||
tvadvaśaṃ gaṃtumucitā neha tiṣṭhaṃti jaṃtavaḥ
||41||ज्ञात्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं स्तौति देवं गदाधरम् ॥
त्वद्वशं गंतुमुचिता नेह तिष्ठंति जंतवः
vaivasvata vasaṃtyatra jīvanmuktā mumukṣavaḥ ||
tayā saṃbodhitastvevaṃ viṣṇunā strīsvarūpiṇā ||
tato'haṃkāralajjābhyāṃ vinītaḥ prābravīdyamaḥ
||42||वैवस्वत वसंत्यत्र जीवन्मुक्ता मुमुक्षवः ॥
तया संबोधितस्त्वेवं विष्णुना स्त्रीस्वरूपिणा ॥
ततोऽहंकारलज्जाभ्यां विनीतः प्राब्रवीद्यमः
yama uvāca
mātastvayā yadājñaptaṃ purā naitanmayā śrutam
||43||मातस्त्वया यदाज्ञप्तं पुरा नैतन्मया श्रुतम्
ajñānopahato vedmi rahasyaṃ kathamuttamam ||
yasya svarūpaṃ vedāśca na ca vetti pitāmahaḥ
||44||अज्ञानोपहतो वेद्मि रहस्यं कथमुत्तमम् ॥
यस्य स्वरूपं वेदाश्च न च वेत्ति पितामहः
mahimānaṃ kathaṃ tasya vedmyahaṃkāra mohitaḥ ||
yadādiṣṭaṃ sureśāni kṣetrametadvimktidam
||45||महिमानं कथं तस्य वेद्म्यहंकार मोहितः ॥
यदादिष्टं सुरेशानि क्षेत्रमेतद्विमु्क्तिदम्
sānnidhyādvāsudevasya īśvarecchā niraṃkuśā ||
anyatra bandhado viṣṇuratra mokṣaṃ dadāti yat
||46||सान्निध्याद्वासुदेवस्य ईश्वरेच्छा निरंकुशा ॥
अन्यत्र बन्धदो विष्णुरत्र मोक्षं ददाति यत्
mamāpi nirayāṇāṃ ca sraṣṭāsau tridivasya ca ||
mṛtānāmatra muktiścettanmāmaṃba suvistaram
||47||ममापि निरयाणां च स्रष्टासौ त्रिदिवस्य च ॥
मृतानामत्र मुक्तिश्चेत्तन्मामंब सुविस्तरम्
kṣetrasaṃsthāpramāṇaṃ hi tatra sthiti phalaṃ hi yat ||
tīrthāni kāni saṃtyatra kimanyadvā rahasyakam
||48||क्षेत्रसंस्थाप्रमाणं हि तत्र स्थिति फलं हि यत् ॥
तीर्थानि कानि संत्यत्र किमन्यद्वा रहस्यकम्
kimadhiṣṭhātṛkaṃ kṣetraṃ tatsarvaṃ kathayasva me ||
tadahaṃ saṃparityajya nirbhayaḥ saṃcare yathā
||49||किमधिष्ठातृकं क्षेत्रं तत्सर्वं कथयस्व मे ॥
तदहं संपरित्यज्य निर्भयः संचरे यथा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśātisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||