nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam
atha śrīskāṃde mahāpurāṇe dvitīye vaiṣṇavakhaṃḍe puruṣottama (jagannātha) kṣetra- māhātmya prāraṃbhaḥ ||
( 2-2) ||
śrīgaṇeśāya namaḥ ||
atha puruṣottama (jagannātha) kṣetramāhātmya prārambhaḥ ||
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam ||
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
||1||अथ श्रीस्कांदे महापुराणे द्वितीये वैष्णवखंडे पुरुषोत्तम (जगन्नाथ) क्षेत्र- माहात्म्य प्रारंभः ॥
( २-२) ॥
श्रीगणेशाय नमः ॥
अथ पुरुषोत्तम (जगन्नाथ) क्षेत्रमाहात्म्य प्रारम्भः ॥
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ॥
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
munaya ūcuḥ
bhagavansarvaśāstrajña sarvatīrthamahattvavit ||
kathitaṃ yattvayā pūrvaṃ prastute tīrthakīrtane ||
puruṣottamākhyaṃ sumahatkṣetraṃ paramapāvanam
||2||भगवन्सर्वशास्त्रज्ञ सर्वतीर्थमहत्त्ववित् ॥
कथितं यत्त्वया पूर्वं प्रस्तुते तीर्थकीर्तने ॥
पुरुषोत्तमाख्यं सुमहत्क्षेत्रं परमपावनम्
yatrāste dāravatanuḥ śrīśo mānuṣalīlayā ||
darśanānmuktidaḥ sākṣātsarvatīrthaphalapradaḥ
||3||यत्रास्ते दारवतनुः श्रीशो मानुषलीलया ॥
दर्शनान्मुक्तिदः साक्षात्सर्वतीर्थफलप्रदः
tanno vistarato brūhi tatkṣetraṃ kena nirmitam ||
jyotiḥprakāśo bhagavānsākṣānnārāyaṇaḥ prabhuḥ
||4||तन्नो विस्तरतो ब्रूहि तत्क्षेत्रं केन निर्मितम् ॥
ज्योतिःप्रकाशो भगवान्साक्षान्नारायणः प्रभुः
kathaṃ dārumayastasminnāste paramapūruṣaḥ ||
vada tvaṃ vadatāṃ śreṣṭha sarvalokaguro mune
||5||कथं दारुमयस्तस्मिन्नास्ते परमपूरुषः ॥
वद त्वं वदतां श्रेष्ठ सर्वलोकगुरो मुने
śrotumicchāmahe brahmanparaṃ kautūhalaṃ hi naḥ ||
jaiminiruvāca ||
śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve rahasyaṃ paramaṃ hi tat
||6||श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्परं कौतूहलं हि नः ॥
जैमिनिरुवाच ॥
शृणुध्वं मुनयः सर्वे रहस्यं परमं हि तत्
avaiṣṇavānāṃ śravaṇe bhaktistava na jāyate ||
yasya saṃkīrtanādeva sakalaṃ līyate tamaḥ
||7||अवैष्णवानां श्रवणे भक्तिस्तव न जायते ॥
यस्य संकीर्तनादेव सकलं लीयते तमः
yadyapyeṣa jagannāthaḥ sarvagaḥ sarvabhāvanaḥ ||
skandena kathitaṃ pūrvaṃ śrutvā śaṃbhormukhāmbujāt ||
saṃti kṣetrāṇi cānyāni sarvapāpaharāṇi vai
||8||यद्यप्येष जगन्नाथः सर्वगः सर्वभावनः ॥
स्कन्देन कथितं पूर्वं श्रुत्वा शंभोर्मुखाम्बुजात् ॥
संति क्षेत्राणि चान्यानि सर्वपापहराणि वै
etatkṣetraṃ paraṃ cāsya vapurbhūtaṃ mahātmanaḥ ||
svayaṃ vapuṣmāṃstatrāste svanāmnā khyāpitaṃ hi tat
||9||एतत्क्षेत्रं परं चास्य वपुर्भूतं महात्मनः ॥
स्वयं वपुष्मांस्तत्रास्ते स्वनाम्ना ख्यापितं हि तत्
tatra ye sthātumicchaṃti tepi sarve hatāṃhasaḥ ||
kiṃ punastava tiṣṭhaṃto ye paśyanti gadādharam
||10||तत्र ये स्थातुमिच्छंति तेपि सर्वे हतांहसः ॥
किं पुनस्तव तिष्ठंतो ये पश्यन्ति गदाधरम्
aho tatparamaṃ kṣetraṃ vistṛtaṃ daśayojanam ||
tīrtharājasya salilādutthitaṃ vālukācitam
||11||अहो तत्परमं क्षेत्रं विस्तृतं दशयोजनम् ॥
तीर्थराजस्य सलिलादुत्थितं वालुकाचितम्
nīlācalena mahatā madhyasthena virājitam ||
ekastanamiva pṛthvyāḥ sudūrātparibhāvitam
||12||नीलाचलेन महता मध्यस्थेन विराजितम् ॥
एकस्तनमिव पृथ्व्याः सुदूरात्परिभावितम्
varāharūpiṇā pūrvaṃ samuddhṛtya vasundharām ||
sarvataḥ susamāṃ kṛtvā parvataiḥ susthirīkṛtām
||13||वराहरूपिणा पूर्वं समुद्धृत्य वसुन्धराम् ॥
सर्वतः सुसमां कृत्वा पर्वतैः सुस्थिरीकृताम्
sṛṣṭvā carācaraṃ sarvaṃ tīrthāni saridabdhikān ||
kṣetrāṇi ca yathāsthānaṃ saṃniveśya yathā purā
||14||सृष्ट्वा चराचरं सर्वं तीर्थानि सरिदब्धिकान् ॥
क्षेत्राणि च यथास्थानं संनिवेश्य यथा पुरा
brahmā vicintayāmāsa sṛṣṭibhāranipīḍitaḥ ||
punaretāṃ kriyāṃ gurvīṃ nārabheya kathaṃ tviti
||15||ब्रह्मा विचिन्तयामास सृष्टिभारनिपीडितः ॥
पुनरेतां क्रियां गुर्वीं नारभेय कथं त्विति
tāpatrayābhibhūtā hi mucyaṃte jaṃtavaḥ katham ||
evaṃ cintayamānasya matirāsītprajāpateḥ
||16||तापत्रयाभिभूता हि मुच्यंते जंतवः कथम् ॥
एवं चिन्तयमानस्य मतिरासीत्प्रजापतेः
muktyekakāraṇaṃ viṣṇuṃ stoṣye 'haṃ parameśvaram ||
brahmovāca ||
namaste jagadādhāra śaṅkhacakragadādhara
||17||मुक्त्येककारणं विष्णुं स्तोष्ये ऽहं परमेश्वरम् ॥
ब्रह्मोवाच ॥
नमस्ते जगदाधार शङ्खचक्रगदाधर
yannābhipaṃkajādeva jāto'haṃ viśvasṛṣṭikṛt ||
paramārthasvarūpaṃ te tvaṃ vai vetsi jaganmaya
||18||यन्नाभिपंकजादेव जातोऽहं विश्वसृष्टिकृत् ॥
परमार्थस्वरूपं ते त्वं वै वेत्सि जगन्मय
yanmāyayā jagatsarvaṃ nirmitaṃ mahadādikam ||
yanniḥśvāsasamudbhūtaṃ śabdabrahma tridhā'bhavat
||19||यन्मायया जगत्सर्वं निर्मितं महदादिकम् ॥
यन्निःश्वाससमुद्भूतं शब्दब्रह्म त्रिधाऽभवत्
upajīvya tadevāhamasṛjaṃ bhuvanāni vai ||
tvatto nānyaḥ sthūlasūkṣmadīrghahrasvādi kiṃcana
||20||उपजीव्य तदेवाहमसृजं भुवनानि वै ॥
त्वत्तो नान्यः स्थूलसूक्ष्मदीर्घह्रस्वादि किंचन
vikārabhedairbhagavaṃstvamevedaṃ carācaram ||
kaṭakādi yathā svarṇaṃ guṇatrayavibhāgaśaḥ
||21||विकारभेदैर्भगवंस्त्वमेवेदं चराचरम् ॥
कटकादि यथा स्वर्णं गुणत्रयविभागशः
sraṣṭā sṛjyaṃ tvamevātra poṣṭā poṣyaṃ jagatprabho ||
ādhāro dhriyamāṇaṃ ca dharttā tvaṃ parameśvara
||22||स्रष्टा सृज्यं त्वमेवात्र पोष्टा पोष्यं जगत्प्रभो ॥
आधारो ध्रियमाणं च धर्त्ता त्वं परमेश्वर
tvatpreritamatiḥ sarvaścarate ca śubhā'śubham ||
tataḥ prāpnoti sadṛśīṃ tvayaiva vihitāṃ gatim
||23||त्वत्प्रेरितमतिः सर्वश्चरते च शुभाऽशुभम् ॥
ततः प्राप्नोति सदृशीं त्वयैव विहितां गतिम्
jagato'sya gatirbharttā sākṣī tvaṃ parameśvara ||
carācaraguro sarvajīvabhūta kṛpāmaya ||
prasīdādya jagannātha nityaṃ tvaccharaṇyasya me
||24||जगतोऽस्य गतिर्भर्त्ता साक्षी त्वं परमेश्वर ॥
चराचरगुरो सर्वजीवभूत कृपामय ॥
प्रसीदाद्य जगन्नाथ नित्यं त्वच्छरण्यस्य मे
jaiminiruvāca
evaṃ saṃstūyamānaśca brahmaṇā garuḍadhvajaḥ ||
nīlajīmūtasaṃkāśaḥ śaṃkhacakrādicihnitaḥ
||25||एवं संस्तूयमानश्च ब्रह्मणा गरुडध्वजः ॥
नीलजीमूतसंकाशः शंखचक्रादिचिह्नितः
patageṃdrasamārūḍhaḥ sphuradvadanapaṃkajaḥ ||
āvirāsīddvijaśreṣṭhā vivakṣuḥ sphuritādharaḥ
||26||पतगेंद्रसमारूढः स्फुरद्वदनपंकजः ॥
आविरासीद्द्विजश्रेष्ठा विवक्षुः स्फुरिताधरः
śrībhagavānuvāca
yadarthaṃ māṃ stuṣe brahmanna śakyaḥ pratibhāti saḥ
||27||यदर्थं मां स्तुषे ब्रह्मन्न शक्यः प्रतिभाति सः
anādyavidyā sudṛḍhā suśchedyā karmabaṃdhanaiḥ ||
prabhavaṃtyāṃ kathaṃ tasyāṃ hrīyete mṛtijanmanī
||28||अनाद्यविद्या सुदृढा सुश्छेद्या कर्मबंधनैः ॥
प्रभवंत्यां कथं तस्यां ह्रीयेते मृतिजन्मनी
tathāpi cedatra kṛte vyavasāyastavānagha ||
krameṇa yena hi bhavettatte vakṣyāmi kāraṇam
||29||तथापि चेदत्र कृते व्यवसायस्तवानघ ॥
क्रमेण येन हि भवेत्तत्ते वक्ष्यामि कारणम्
ahaṃ tvaṃ tvamahaṃ brahmanmanmayaṃ cākhilaṃ jagat ||
ciste yatra me tatra nānyatheti vicāraya
||30||अहं त्वं त्वमहं ब्रह्मन्मन्मयं चाखिलं जगत् ॥
चिस्ते यत्र मे तत्र नान्यथेति विचारय
sāgarasyottare tīre mahānadyāstu dakṣiṇe ||
sa pradeśaḥ pṛthivyāṃ hi sarvatīrthaphalapradaḥ
||31||सागरस्योत्तरे तीरे महानद्यास्तु दक्षिणे ॥
स प्रदेशः पृथिव्यां हि सर्वतीर्थफलप्रदः
tatra ye manujā brahmannivasaṃti subuddhayaḥ ||
janmāṃtarakṛtānāṃ ca puṇyānāṃ phalabhāginaḥ
||32||तत्र ये मनुजा ब्रह्मन्निवसंति सुबुद्धयः ॥
जन्मांतरकृतानां च पुण्यानां फलभागिनः
nālpapuṇyāḥ prajāyaṃte nābhaktā mayi padmaja ||
ekāmrakānanādyāvaddakṣiṇodadhitīrabhūḥ
||33||नाल्पपुण्याः प्रजायंते नाभक्ता मयि पद्मज ॥
एकाम्रकाननाद्यावद्दक्षिणोदधितीरभूः
padātpadācchreṣṭhatamaḥ kramātparamapāvanaḥ ||
sindhutīraṃ tu yo bahmanrājate nīlaparvataḥ
||34||पदात्पदाच्छ्रेष्ठतमः क्रमात्परमपावनः ॥
सिन्धुतीरं तु यो बह्मन्राजते नीलपर्वतः
pṛthivyāṃ gopitaṃ sthānaṃ tava cāpi sudurlabham ||
surāsurāṇāṃ durjñeyaṃ māyayāchāditaṃ mama
||35||पृथिव्यां गोपितं स्थानं तव चापि सुदुर्लभम् ॥
सुरासुराणां दुर्ज्ञेयं माययाछादितं मम
sarvasaṃgaparityaktastatra tiṣṭhāmi dehabhṛt ||
kṣarākṣarāvatikramya vartte'haṃ puruṣottame
||36||सर्वसंगपरित्यक्तस्तत्र तिष्ठामि देहभृत् ॥
क्षराक्षरावतिक्रम्य वर्त्तेऽहं पुरुषोत्तमे
sṛṣṭyā layena nākrāntaṃ kṣetraṃ me puruṣottamam ||
yathā māṃ paśyasi brahmanrūpaṃ cakrādicihnitam
||37||सृष्ट्या लयेन नाक्रान्तं क्षेत्रं मे पुरुषोत्तमम् ॥
यथा मां पश्यसि ब्रह्मन्रूपं चक्रादिचिह्नितम्
īdṛśaṃ tatra gatvaiva drakṣyase māṃ pitāmaha ||
nīlādreraṃtarabhuvi kalpanyagrodhamūlataḥ
||38||ईदृशं तत्र गत्वैव द्रक्ष्यसे मां पितामह ॥
नीलाद्रेरंतरभुवि कल्पन्यग्रोधमूलतः
vāruṇyāṃ diśi yatkuṇḍaṃ rauhiṇaṃ nāma viśrutam ||
tattīre nivasantaṃ māṃ paśyantaścarmacakṣuṣā
||39||वारुण्यां दिशि यत्कुण्डं रौहिणं नाम विश्रुतम् ॥
तत्तीरे निवसन्तं मां पश्यन्तश्चर्मचक्षुषा
tadambhasā kṣīṇapāpā mama sāyujyamāpnuyuḥ ||
tatra vraja mahābhāga dṛṣṭvā māṃ dhyāyatastava
||40||तदम्भसा क्षीणपापा मम सायुज्यमाप्नुयुः ॥
तत्र व्रज महाभाग दृष्ट्वा मां ध्यायतस्तव
prakāśaṃ yāsyate tasya kṣetrasya mahimā'paraḥ ||
āścaryabhūtaḥ paramastavāpi ca bhaviṣyati
||41||प्रकाशं यास्यते तस्य क्षेत्रस्य महिमाऽपरः ॥
आश्चर्यभूतः परमस्तवापि च भविष्यति
śrutismṛtīhāsapurāṇagopitaṃ manmāyayā tanna hi kasya gocaram ||
prasādato me stuvatastavādhunā prakāśamāyāsyati sarvagocaram
||42||श्रुतिस्मृतीहासपुराणगोपितं मन्मायया तन्न हि कस्य गोचरम् ॥
प्रसादतो मे स्तुवतस्तवाधुना प्रकाशमायास्यति सर्वगोचरम्
vrateṣu tīrtheṣu ca yajñadānayoḥ puṇyaṃ yaduktaṃ vimalātmanāṃ hi tat ||
aharnivāsāllabhate'tra sarvaṃ niḥśvāsa vāsātkhalu cāśvamedhikam
||43||व्रतेषु तीर्थेषु च यज्ञदानयोः पुण्यं यदुक्तं विमलात्मनां हि तत् ॥
अहर्निवासाल्लभतेऽत्र सर्वं निःश्वास वासात्खलु चाश्वमेधिकम्
ityādiśya vidhiṃ viprāstadāsau puruṣottamaḥ ||
paśyatastasya tatraiva prabhurantaradhīyata
||44||इत्यादिश्य विधिं विप्रास्तदासौ पुरुषोत्तमः ॥
पश्यतस्तस्य तत्रैव प्रभुरन्तरधीयत
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||