sīmāpratīcī kṣetrasya śaṃkhākārasya mūrddhani
śrīruvāca
sīmāpratīcī kṣetrasya śaṃkhākārasya mūrddhani ||
sarvakāmaprado devaḥ sa āste vṛṣabhadhvajaḥ
||1||सीमाप्रतीची क्षेत्रस्य शंखाकारस्य मूर्द्धनि ॥
सर्वकामप्रदो देवः स आस्ते वृषभध्वजः
śaṃkhāgre nīlakaṇṭhaḥ syādetatkrośaṃ sudurlabham ||
paramaṃ pāvanaṃ kṣetraṃ sākṣānnārāyaṇasya vai
||2||शंखाग्रे नीलकण्ठः स्यादेतत्क्रोशं सुदुर्लभम् ॥
परमं पावनं क्षेत्रं साक्षान्नारायणस्य वै
siṃdhurājasya salilādyāvanmūlaṃ vaṭasya vai ||
śaṃkhasyodarabhāgastu samudrodakasaṃplutaḥ
||3||सिंधुराजस्य सलिलाद्यावन्मूलं वटस्य वै ॥
शंखस्योदरभागस्तु समुद्रोदकसंप्लुतः
yatsaṃparkātsamudro'tra tīrtharājatvamāgataḥ ||
yathāyaṃ bhagavānmuktiprado dṛṣṭipathaṃ gataḥ
||4||यत्संपर्कात्समुद्रोऽत्र तीर्थराजत्वमागतः ॥
यथायं भगवान्मुक्तिप्रदो दृष्टिपथं गतः
tathedaṃ maraṇātkṣetraṃ siṃdhuḥ snānādvimuktidaḥ ||
ciccheda brahmaṇaḥ pūrvaṃ rudraḥ krodhāttu pañcamam
||5||तथेदं मरणात्क्षेत्रं सिंधुः स्नानाद्विमुक्तिदः ॥
चिच्छेद ब्रह्मणः पूर्वं रुद्रः क्रोधात्तु पञ्चमम्
tacchiro dustyajaṃ gṛhṇanbrahmāṃḍaṃ paribabhrame ||
atrāgato yadā brahmakapālaṃ parimuktavān
||6||तच्छिरो दुस्त्यजं गृह्णन्ब्रह्मांडं परिबभ्रमे ॥
अत्रागतो यदा ब्रह्मकपालं परिमुक्तवान्
kapālamocanaṃ liṃgaṃ dvitīyāvartasaṃsthitam ||
kapālamocanaṃ paśyetpūjayetpraṇamecca yaḥ
||7||कपालमोचनं लिंगं द्वितीयावर्तसंस्थितम् ॥
कपालमोचनं पश्येत्पूजयेत्प्रणमेच्च यः
brahmahatyādipāpānāṃ kaṃcukaṃ vijahātyasau ||
tasya dakṣiṇapārśve tu maraṇaṃ bhavamocanam
||8||ब्रह्महत्यादिपापानां कंचुकं विजहात्यसौ ॥
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु मरणं भवमोचनम्
tṛtīyāvartagāmādyāṃ śaktiṃ me vimalāhvayām ||
jānīhi dharmarāja tvaṃ bhuktimuktiphalapradām
||9||तृतीयावर्तगामाद्यां शक्तिं मे विमलाह्वयाम् ॥
जानीहि धर्मराज त्वं भुक्तिमुक्तिफलप्रदाम्
ya imāṃ pūjayedbhaktyā praṇametkīrtayettu vā ||
sarvānkāmānavāpnoti muktiṃ cāṃte ca viṃdati
||10||य इमां पूजयेद्भक्त्या प्रणमेत्कीर्तयेत्तु वा ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति मुक्तिं चांते च विंदति
nābhideśe sthitaṃ hyetattrayaṃ kuṃḍaṃ vaṭo vibhuḥ ||
kapālamocanādyāvadarddhāśinī pratiṣṭhitā
||11||नाभिदेशे स्थितं ह्येतत्त्रयं कुंडं वटो विभुः ॥
कपालमोचनाद्यावदर्द्धाशिनी प्रतिष्ठिता
madhyaṃ śaṃkhasya jānīyātsuguptaṃ cakrapāṇinā ||
arddhamaśnāti salilaṃ mahāpralayavarddhitam
||12||मध्यं शंखस्य जानीयात्सुगुप्तं चक्रपाणिना ॥
अर्द्धमश्नाति सलिलं महाप्रलयवर्द्धितम्
sṛṣṭyādau dharmarājeyaṃ śaktirme'rddhāṃśinī smṛtā ||
tāṃ dṛṣṭvā praṇamedyastu bhogānso'śnāti śāśvatān
||13||सृष्ट्यादौ धर्मराजेयं शक्तिर्मेऽर्द्धांशिनी स्मृता ॥
तां दृष्ट्वा प्रणमेद्यस्तु भोगान्सोऽश्नाति शाश्वतान्
sindhurājasya salilādyāvanmūlaṃ vaṭasya vai ||
kīṭapakṣi manuṣyāṇāṃ maraṇānmuktido mataḥ
||14||सिन्धुराजस्य सलिलाद्यावन्मूलं वटस्य वै ॥
कीटपक्षि मनुष्याणां मरणान्मुक्तिदो मतः
antarvedī tviyaṃ puṇyā vāṃchyate tridaśairapi ||
yatra sthitāṃ hi paśyaṃti sarvāṃścakrābjadhāriṇaḥ
||15||अन्तर्वेदी त्वियं पुण्या वांछ्यते त्रिदशैरपि ॥
यत्र स्थितां हि पश्यंति सर्वांश्चक्राब्जधारिणः
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni gagane ca triviṣṭape ||
sārddhatrikoṭisaṃkhyāni svargamokṣapradāni vai
||16||पृथिव्यां यानि तीर्थानि गगने च त्रिविष्टपे ॥
सार्द्धत्रिकोटिसंख्यानि स्वर्गमोक्षप्रदानि वै
teṣāmayaṃ tīrtharājaḥ kīrtitaḥ puruṣottamaḥ ||
sarveṣāṃ muktikṣetrāṇāmidaṃ sāyujyadaṃ matam
||17||तेषामयं तीर्थराजः कीर्तितः पुरुषोत्तमः ॥
सर्वेषां मुक्तिक्षेत्राणामिदं सायुज्यदं मतम्
atra sthitā na śocaṃti jarājanmamṛtiṣvapi ||
kuṇḍaṃ hyetadrohiṇākhyaṃ kāruṇyākhyajalena vai
||18||अत्र स्थिता न शोचंति जराजन्ममृतिष्वपि ॥
कुण्डं ह्येतद्रोहिणाख्यं कारुण्याख्यजलेन वै
saṃbhṛtaṃ tiṣṭhate nityaṃ sparśanādbaṃdhamuktidam ||
atra pratiṣṭhitaṃ vāri pralaye yatpravarddhate
||19||संभृतं तिष्ठते नित्यं स्पर्शनाद्बंधमुक्तिदम् ॥
अत्र प्रतिष्ठितं वारि प्रलये यत्प्रवर्द्धते
atraiva līyate paścāttasmādrohiṇasaṃjñitam ||
tasmātte mā'tra ciṃtāstu svādhikāraviparyaye
||20||अत्रैव लीयते पश्चात्तस्माद्रोहिणसंज्ञितम् ॥
तस्मात्ते माऽत्र चिंतास्तु स्वाधिकारविपर्यये
mokṣādhikāriṇāmatra neśvarastvaṃ paretarāṭ ||
dharmarājaṃ samādiśya lakṣmīrevaṃ puraḥ sthitam
||21||मोक्षाधिकारिणामत्र नेश्वरस्त्वं परेतराट् ॥
धर्मराजं समादिश्य लक्ष्मीरेवं पुरः स्थितम्
brahmāṇamāha jagatāmaṃbā sapraśrayā girā ||
pitāmaha jagannātha viditaṃ sarvameva yat
||22||ब्रह्माणमाह जगतामंबा सप्रश्रया गिरा ॥
पितामह जगन्नाथ विदितं सर्वमेव यत्
mokṣadaṃ sarvajaṃtūnāmetatkṣetraṃ samādiśa ||
kāmākhyaṃ kṣetrapālaṃ ca vimalaṃ vā tapāsthitā
||23||मोक्षदं सर्वजंतूनामेतत्क्षेत्रं समादिश ॥
कामाख्यं क्षेत्रपालं च विमलं वा तपास्थिता
sākṣādbrahmasvarūpo'sau nṛsiṃho dakṣiṇe vibhoḥ ||
hiraṇyakaśiporvakṣo vidāryāyaṃ prabhojjvalaḥ
||24||साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपोऽसौ नृसिंहो दक्षिणे विभोः ॥
हिरण्यकशिपोर्वक्षो विदार्यायं प्रभोज्ज्वलः
darśanādasya naśyaṃti pātakāni na saṃśayaḥ ||
bhuktermukteśca yogyaḥ syānnātra kāryā vicāraṇā
||25||दर्शनादस्य नश्यंति पातकानि न संशयः ॥
भुक्तेर्मुक्तेश्च योग्यः स्यान्नात्र कार्या विचारणा
asyāgre saṃtyajanprāṇānbrahmasāyujyamāpnuyāt ||
yatkiṃcitkurute karma koṭikoṭiguṇaṃ bhavet
||26||अस्याग्रे संत्यजन्प्राणान्ब्रह्मसायुज्यमाप्नुयात् ॥
यत्किंचित्कुरुते कर्म कोटिकोटिगुणं भवेत्
chāyaiṣā kalpavṛkṣasya nṛsiṃhārkeṇa bhāsitā ||
tasyāṃ naśyatyavidyā hi jñānato'jñānato mṛtau
||27||छायैषा कल्पवृक्षस्य नृसिंहार्केण भासिता ॥
तस्यां नश्यत्यविद्या हि ज्ञानतोऽज्ञानतो मृतौ
vedāṃteṣu prasiddhaistairvijñānaiḥ śravaṇādibhiḥ ||
mūḍhānāṃ durlabhairviprā vināpyatra vimocanam
||28||वेदांतेषु प्रसिद्धैस्तैर्विज्ञानैः श्रवणादिभिः ॥
मूढानां दुर्लभैर्विप्रा विनाप्यत्र विमोचनम्
avimukte mumukṣostu karṇamūle maheśvaraḥ ||
diśati brahmasaṃjñānaṃ bodhopāyaṃ kṛpānidhiḥ
||29||अविमुक्ते मुमुक्षोस्तु कर्णमूले महेश्वरः ॥
दिशति ब्रह्मसंज्ञानं बोधोपायं कृपानिधिः
tena budyā samabhyasya kramānmokṣamavāpnuyāt ||
upadeṣṭurmahimnā hi tasya jñānaṃ na hīyate
||30||तेन बुद्या समभ्यस्य क्रमान्मोक्षमवाप्नुयात् ॥
उपदेष्टुर्महिम्ना हि तस्य ज्ञानं न हीयते
atra tyajaṃti ye prāṇāṃsteṣāṃ tatkṣaṇa eva hi ||
svarūpājjāyate muktiḥ saṃśayo mā'stu te yama
||31||अत्र त्यजंति ये प्राणांस्तेषां तत्क्षण एव हि ॥
स्वरूपाज्जायते मुक्तिः संशयो माऽस्तु ते यम
gatāgata prasaktānāṃ karmiṇāṃ mūḍhacetasām ||
vaivasvata kadācinno viśvāso hyatra jāyate
||32||गतागत प्रसक्तानां कर्मिणां मूढचेतसाम् ॥
वैवस्वत कदाचिन्नो विश्वासो ह्यत्र जायते
utsṛjya vāri gāṃgeyaṃ svādu śītaṃ sunirmalam ||
pipāsuḥ palvalaṃ yāti tadvatte mūḍhacetasaḥ
||33||उत्सृज्य वारि गांगेयं स्वादु शीतं सुनिर्मलम् ॥
पिपासुः पल्वलं याति तद्वत्ते मूढचेतसः
bhramaṃti tīrthānyanyāni tyaktvaitatkṣetramuttamam ||
palāśāmodakaistṛptā labhaṃte śramajaṃ phalam
||34||भ्रमंति तीर्थान्यन्यानि त्यक्त्वैतत्क्षेत्रमुत्तमम् ॥
पलाशामोदकैस्तृप्ता लभंते श्रमजं फलम्
snānādabdhidṛśā devaśchāyayā kalpapādapaḥ ||
yatra kutrāpi ca kṣetraṃ maraṇānmuktidaṃ nṛṇām
||35||स्नानादब्धिदृशा देवश्छायया कल्पपादपः ॥
यत्र कुत्रापि च क्षेत्रं मरणान्मुक्तिदं नृणाम्
yo yatra viṣaye bhaktyā viśvāsaṃ kurute naraḥ ||
sa tu tenaiva mucyeta nedṛśaṃ tīrthamasti vai
||36||यो यत्र विषये भक्त्या विश्वासं कुरुते नरः ॥
स तु तेनैव मुच्येत नेदृशं तीर्थमस्ति वै
etattyaktvānyatīrthe vai vidadhāti ruciṃ tu yaḥ ||
nūnaṃ sa māyayā viṣṇorvaṃcito lobhalālasaḥ
||37||एतत्त्यक्त्वान्यतीर्थे वै विदधाति रुचिं तु यः ॥
नूनं स मायया विष्णोर्वंचितो लोभलालसः
upadeśena bahunā na prayojanamasti te ||
pratyakṣo hyanubhūto'yaṃ karaṭo viṣṇurūpadhṛk
||38||उपदेशेन बहुना न प्रयोजनमस्ति ते ॥
प्रत्यक्षो ह्यनुभूतोऽयं करटो विष्णुरूपधृक्
antarvedīrakṣaṇārthaṃ śaktayo'ṣṭau prakīrtitāḥ ||
ugreṇa tapasā pūrvamahaṃ rudreṇa bhāvitā
||39||अन्तर्वेदीरक्षणार्थं शक्तयोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥
उग्रेण तपसा पूर्वमहं रुद्रेण भाविता
patnyarthaṃ sā mayā sṛṣṭā gaurī tasyātha bhāvinī ||
sarvasauṃdaryavasatirvapuṣo me vinirgatā
||40||पत्न्यर्थं सा मया सृष्टा गौरी तस्याथ भाविनी ॥
सर्वसौंदर्यवसतिर्वपुषो मे विनिर्गता
tadādiṣṭā mayā bhadre vacanaṃ me priyaṃ kuru ||
antarvedī rakṣa mama paritastvaṃ svamūrtibhiḥ
||41||तदादिष्टा मया भद्रे वचनं मे प्रियं कुरु ॥
अन्तर्वेदी रक्ष मम परितस्त्वं स्वमूर्तिभिः
sā tu tiṣṭhati matprītyā aṣṭadhā dikṣu saṃsthitā ||
maṃgalā vaṭamūle tu paścime vimalā tathā
||42||सा तु तिष्ठति मत्प्रीत्या अष्टधा दिक्षु संस्थिता ॥
मंगला वटमूले तु पश्चिमे विमला तथा
śaṃkhasya pṛṣṭhabhāge tu saṃsthitā sarvamaṃgalā ||
arddhāṃśinī tathā laṃbā kuberadiśi saṃsthitā
||43||शंखस्य पृष्ठभागे तु संस्थिता सर्वमंगला ॥
अर्द्धांशिनी तथा लंबा कुबेरदिशि संस्थिता
kālarātrirdakṣiṇasyāṃ pūrvasyāṃ tu marīcikā ||
kālarātryāstathā paścāccaṃḍarūpā vyavasthitā
||44||कालरात्रिर्दक्षिणस्यां पूर्वस्यां तु मरीचिका ॥
कालरात्र्यास्तथा पश्चाच्चंडरूपा व्यवस्थिता
etābhirugrarūpābhiḥ śaktibhiḥ parirakṣitam ||
alpapuṇyasya puṃso hi sthānametatsudurlabham
||45||एताभिरुग्ररूपाभिः शक्तिभिः परिरक्षितम् ॥
अल्पपुण्यस्य पुंसो हि स्थानमेतत्सुदुर्लभम्
etāsāmaṣṭaśaktīnāṃ darśanātkīrtanāttathā ||
naśyaṃti sarvapāpāni hayamedhaphalaṃ labhet
||46||एतासामष्टशक्तीनां दर्शनात्कीर्तनात्तथा ॥
नश्यंति सर्वपापानि हयमेधफलं लभेत्
rudrāṇyāścāṣṭadhā bhedaṃ dṛṣṭvā rudro'pi śaṃkaraḥ ||
ātmānamaṣṭadhā bhittvā upāste parameśvaram
||47||रुद्राण्याश्चाष्टधा भेदं दृष्ट्वा रुद्रोऽपि शंकरः ॥
आत्मानमष्टधा भित्त्वा उपास्ते परमेश्वरम्
ārādhya tapasā viṣṇuṃ prārthayadvaramuttamam ||
yatra tvaṃ deva tatrāhaṃ vaseyaṃ hi yathāsukham
||48||आराध्य तपसा विष्णुं प्रार्थयद्वरमुत्तमम् ॥
यत्र त्वं देव तत्राहं वसेयं हि यथासुखम्
tvāmṛte kamalākāṃta nānyannirvāṇakāraṇam ||
aṃtaryāminprabho me tvaṃ tvāṃ vinā vigrahaḥ kutaḥ
||49||त्वामृते कमलाकांत नान्यन्निर्वाणकारणम् ॥
अंतर्यामिन्प्रभो मे त्वं त्वां विना विग्रहः कुतः
mūḍhā ye tvāṃ na jānaṃti hṛṣyaṃti viṣaye'śucau ||
nirmalāṃbarasaṃkāśa tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ
||50||मूढा ये त्वां न जानंति हृष्यंति विषयेऽशुचौ ॥
निर्मलांबरसंकाश त्वामहं शरणं गतः
jaiminiruvāca
bhagavānapi rudraṃ taṃ kṣetrapālaṃ tathā vibhuḥ ||
sthāpayāmāsa paritaḥ svayaṃ madhye vyavasthitaḥ
||51||भगवानपि रुद्रं तं क्षेत्रपालं तथा विभुः ॥
स्थापयामास परितः स्वयं मध्ये व्यवस्थितः
kapālamocanaṃ nāma kṣetrapālaṃ yameśvaram ||
mārkaṇḍeyaṃ tatheśānaṃ bilveśaṃ nīlakaṃṭhakam
||52||कपालमोचनं नाम क्षेत्रपालं यमेश्वरम् ॥
मार्कण्डेयं तथेशानं बिल्वेशं नीलकंठकम्
vaṭamūle vaṭeśaṃ ca liṃgānyaṣṭau maheśituḥ ||
yāni dṛṣṭvā tathā spṛṣṭvā pūjayitvā vimucyate
||53||वटमूले वटेशं च लिंगान्यष्टौ महेशितुः ॥
यानि दृष्ट्वा तथा स्पृष्ट्वा पूजयित्वा विमुच्यते
atra kṣetre mṛtā ye ca na teṣāṃ tu prabhuryamaḥ ||
yadarthamāgatastvaṃ hi tadanyatra prasādhaya
||54||अत्र क्षेत्रे मृता ये च न तेषां तु प्रभुर्यमः ॥
यदर्थमागतस्त्वं हि तदन्यत्र प्रसाधय
tathāpyasau jagannātho bhaktāyātmasamarpakaḥ ||
yamena toṣito bhaktyā prapannārtiharaḥ prabhuḥ
||55||तथाप्यसौ जगन्नाथो भक्तायात्मसमर्पकः ॥
यमेन तोषितो भक्त्या प्रपन्नार्तिहरः प्रभुः
sudarśanena cakreṇa māyāṃ ca vyavadhāsyati ||
atyājye'sminkṣetravare svarṇavālukayā vṛte
||56||सुदर्शनेन चक्रेण मायां च व्यवधास्यति ॥
अत्याज्येऽस्मिन्क्षेत्रवरे स्वर्णवालुकया वृते
taṃ yamaṃ vaṃcayitvā tu prasthāpayya yamālayam ||
sādhu matvā tataḥ prāha brahmāṇaṃ purataḥ sthitam
||57||तं यमं वंचयित्वा तु प्रस्थापय्य यमालयम् ॥
साधु मत्वा ततः प्राह ब्रह्माणं पुरतः स्थितम्
śrīruvāca
iṃdradyumno nāma rājā yuge satye bhaviṣyati ||
vaiṣṇavaḥ sarvayajñānāmāharttā śāstrakovidaḥ
||58||इंद्रद्युम्नो नाम राजा युगे सत्ये भविष्यति ॥
वैष्णवः सर्वयज्ञानामाहर्त्ता शास्त्रकोविदः
atrāgatya mahābhaktiṃ kariṣyati nṛpottamaḥ ||
bhagavatprītaye yena vājimedhasahasrakam
||59||अत्रागत्य महाभक्तिं करिष्यति नृपोत्तमः ॥
भगवत्प्रीतये येन वाजिमेधसहस्रकम्
kariṣyate prajānātha tadanugrahakāraṇāt ||
ekadārusamutpannaścaturddhā saṃbhaviṣyati
||60||करिष्यते प्रजानाथ तदनुग्रहकारणात् ॥
एकदारुसमुत्पन्नश्चतुर्द्धा संभविष्यति
dāravapratimānāni viśvakarmā ghaṭiṣyati ||
pratiṣṭhāpayitā tvaṃ hi iṃdradyumnaprasāditaḥ
||61||दारवप्रतिमानानि विश्वकर्मा घटिष्यति ॥
प्रतिष्ठापयिता त्वं हि इंद्रद्युम्नप्रसादितः
asmākaṃ sadṛśānāṃ ca pratimānāṃ pitāmaha ||
tadrūpakā pratiṣṭhā hi ghaṭanā ca bhaviṣyati
||62||अस्माकं सदृशानां च प्रतिमानां पितामह ॥
तद्रूपका प्रतिष्ठा हि घटना च भविष्यति
iti śrutvā śriyo vākyaṃ caturvaktro yamaśca saḥ ||
svaṃsvaṃ puraṃ jagmatustau mudā paramayā yutau
||63||इति श्रुत्वा श्रियो वाक्यं चतुर्वक्त्रो यमश्च सः ॥
स्वंस्वं पुरं जग्मतुस्तौ मुदा परमया युतौ
kṣetrasya mahimānaṃ taṃ saṃsmṛtya ca muhurmuhuḥ ||
vismayena ca harṣeṇa romāṃcāṃcitavigrahau
||64||क्षेत्रस्य महिमानं तं संस्मृत्य च मुहुर्मुहुः ॥
विस्मयेन च हर्षेण रोमांचांचितविग्रहौ
sāṃprataṃ munayastasminniṃdradyumnaprasāditaḥ ||
śaṃkhacakradharaḥ śrīmānnīlajīmūtasaṃnibhaḥ
||65||सांप्रतं मुनयस्तस्मिन्निंद्रद्युम्नप्रसादितः ॥
शंखचक्रधरः श्रीमान्नीलजीमूतसंनिभः
nīlācalaguhāṃtaḥstho bibhraddārumayaṃ vapuḥ ||
āste lokopakārāya balena ca subhadrayā
||66||नीलाचलगुहांतःस्थो बिभ्रद्दारुमयं वपुः ॥
आस्ते लोकोपकाराय बलेन च सुभद्रया
sudarśanena cakreṇa dāruṇā nirmitena ca ||
sahitaḥ praṇatārtīnāṃ nāśanaḥ karuṇārṇavaḥ
||67||सुदर्शनेन चक्रेण दारुणा निर्मितेन च ॥
सहितः प्रणतार्तीनां नाशनः करुणार्णवः
yaṃ dṛṣṭvā pāpabaṃdhena sudṛḍhena vimucyate ||
sukarmaughaparīpāko yugapatsamupasthitaḥ
||68||यं दृष्ट्वा पापबंधेन सुदृढेन विमुच्यते ॥
सुकर्मौघपरीपाको युगपत्समुपस्थितः
paśyatāṃ bho muniśreṣṭhāstāpatrayasudhānidhim ||
bahavo hyavatārā hi viṣṇordivyāśca mānuṣāḥ
||69||पश्यतां भो मुनिश्रेष्ठास्तापत्रयसुधानिधिम् ॥
बहवो ह्यवतारा हि विष्णोर्दिव्याश्च मानुषाः
atyadbhutāni karmāṇi māhātmyaṃ cāpi varṇitam ||
pāricityānmanuṣyāṃstu na manyaṃte surā api
||70||अत्यद्भुतानि कर्माणि माहात्म्यं चापि वर्णितम् ॥
पारिचित्यान्मनुष्यांस्तु न मन्यंते सुरा अपि
devāsuramanuṣyāṇāṃ gaṃdharvoragarakṣasām ||
tiraścāmapi bho viprāstasmindārumaye harau
||71||देवासुरमनुष्याणां गंधर्वोरगरक्षसाम् ॥
तिरश्चामपि भो विप्रास्तस्मिन्दारुमये हरौ
sarvātmabhūte vasati cittaṃ sarvasukhāvahe ||
upajīvaṃtyasya sukhaṃ yasyānanyasvarūpiṇaḥ
||72||सर्वात्मभूते वसति चित्तं सर्वसुखावहे ॥
उपजीवंत्यस्य सुखं यस्यानन्यस्वरूपिणः
brahmaṇaḥ śrutivāgāhetyetadatrānubhūyate ||
dyati saṃsāraduḥkhāni dadāti sukhamavyayam
||73||ब्रह्मणः श्रुतिवागाहेत्येतदत्रानुभूयते ॥
द्यति संसारदुःखानि ददाति सुखमव्ययम्
tasmāddārumayaṃ brahma vedāṃteṣu pragīyate ||
na hi kāṣṭhamayī mokṣaṃ dadāti pratimā kvacit
||74||तस्माद्दारुमयं ब्रह्म वेदांतेषु प्रगीयते ॥
न हि काष्ठमयी मोक्षं ददाति प्रतिमा क्वचित्
kṛtenākṛtatā viprāḥ kadācinnopalabhyate ||
akṛto hyapavargastu kṛtādvā dāruṇaḥ katham
||75||कृतेनाकृतता विप्राः कदाचिन्नोपलभ्यते ॥
अकृतो ह्यपवर्गस्तु कृताद्वा दारुणः कथम्
adhiṣṭhānaṃ vinā brāhmyamaiśvaryaṃ nopalabhyate ||
rahasyametatparamaṃ viṣṇoḥ sthānamanuttamam
||76||अधिष्ठानं विना ब्राह्म्यमैश्वर्यं नोपलभ्यते ॥
रहस्यमेतत्परमं विष्णोः स्थानमनुत्तमम्
alaukikī sā pratimā laukikīti prakāśitā ||
kutra śrutā vā dṛṣṭā vā pratimā vyāharediti
||77||अलौकिकी सा प्रतिमा लौकिकीति प्रकाशिता ॥
कुत्र श्रुता वा दृष्टा वा प्रतिमा व्याहरेदिति
iṃdradyumnāya sa varaṃ tadā dāruvapurdadau ||
dīnānāthaikaśaraṇaṃ taraṇaṃ bhavavāridheḥ
||78||इंद्रद्युम्नाय स वरं तदा दारुवपुर्ददौ ॥
दीनानाथैकशरणं तरणं भववारिधेः
carācara sadāvaṃdya caraṇaṃ taṃ parāyaṇam ||
nārāyaṇaṃ jagadyoniṃ sṛṣṭisaṃhṛtikāraṇam
||79||चराचर सदावंद्य चरणं तं परायणम् ॥
नारायणं जगद्योनिं सृष्टिसंहृतिकारणम्
mokṣaṇaṃ sarvapāpānāṃ dāraṇaṃ sakalāpadām ||
vibhūtīnāṃ visaraṇaṃ varaṇaṃ sarvayoginām
||80||मोक्षणं सर्वपापानां दारणं सकलापदाम् ॥
विभूतीनां विसरणं वरणं सर्वयोगिनाम्
bharaṇaṃ sarvajaṃtūnāṃ dharaṇaṃ jagatāmapi ||
bhāṣaṇaṃ sarvabhāṣāṇāṃ dūṣaṇaṃ sarvaduṣkṛtām
||81||भरणं सर्वजंतूनां धरणं जगतामपि ॥
भाषणं सर्वभाषाणां दूषणं सर्वदुष्कृताम्
śoṣaṇaṃ sarvapaṃkānāṃ nīlādriśaraṇaṃ harim ||
śaraṇaṃ prayāta munayo hyananyaśaraṇaṃ vibhum
||82||शोषणं सर्वपंकानां नीलाद्रिशरणं हरिम् ॥
शरणं प्रयात मुनयो ह्यनन्यशरणं विभुम्
niśceṣṭo dāruvarṣmāpi divyalīlāvilāsakṛt ||
kṣamate svalpabhaktyāpi soparādhaśataṃ nṛṇām
||83||निश्चेष्टो दारुवर्ष्मापि दिव्यलीलाविलासकृत् ॥
क्षमते स्वल्पभक्त्यापि सोपराधशतं नृणाम्
atra vaḥ kathayiṣyāmi caritaṃ pāpanāśanam ||
līlayā dārudehasya munayaḥ paramātmanaḥ
||84||अत्र वः कथयिष्यामि चरितं पापनाशनम् ॥
लीलया दारुदेहस्य मुनयः परमात्मनः
kurukṣetre samudbhūtau brāhmaṇakṣatriyāvubhau ||
sakhāyau jagmatuḥ prītyā ekāhāravihāriṇau
||85||कुरुक्षेत्रे समुद्भूतौ ब्राह्मणक्षत्रियावुभौ ॥
सखायौ जग्मतुः प्रीत्या एकाहारविहारिणौ
vṛttacyutau niṣiddhānāmāharttārau vimohitau ||
asvādhyāyavaṣaṭkārau svadhāsvāhāvivarjitau
||66||वृत्तच्युतौ निषिद्धानामाहर्त्तारौ विमोहितौ ॥
अस्वाध्यायवषट्कारौ स्वधास्वाहाविवर्जितौ
apātrabhūtau dharmasya mahāpātakadūṣitau ||
madhubhakṣau paṇyayoṣitsahavāsau mudānvitau
||87||अपात्रभूतौ धर्मस्य महापातकदूषितौ ॥
मधुभक्षौ पण्ययोषित्सहवासौ मुदान्वितौ
pāralaukikaciṃtā tu tayoḥ svapnepi nāgatā ||
evaṃ pravartamānau tāvāyuṣo'rddhaṃ ca ninyatuḥ
||88||पारलौकिकचिंता तु तयोः स्वप्नेपि नागता ॥
एवं प्रवर्तमानौ तावायुषोऽर्द्धं च निन्यतुः
ekadā bhramamāṇau tau yajñavāṭamagacchatām ||
śṛṇvanto dūrataḥ stotraṃ śāstraśabdaṃ manoharam
||89||एकदा भ्रममाणौ तौ यज्ञवाटमगच्छताम् ॥
शृण्वन्तो दूरतः स्तोत्रं शास्त्रशब्दं मनोहरम्
dṛṣṭvā tāstāḥ kriyāḥ sarvāḥ śrutisaṃcoditā dvijāḥ ||
tau tadā cakratuḥ śraddhāṃ dharme vartmanyadhārmikau
||90||दृष्ट्वा तास्ताः क्रियाः सर्वाः श्रुतिसंचोदिता द्विजाः ॥
तौ तदा चक्रतुः श्रद्धां धर्मे वर्त्मन्यधार्मिकौ
saṃsmaraṃtau svajātiṃ tau puṃḍarīkāṃbarīṣakau ||
niṃdantau duścaritraṃ svaṃ parasparamabhāṣatām
||91||संस्मरंतौ स्वजातिं तौ पुंडरीकांबरीषकौ ॥
निंदन्तौ दुश्चरित्रं स्वं परस्परमभाषताम्
kathamāvāṃ tariṣyāvo duṣkṛtārṇavamulbaṇam ||
ihaiva janmanyajaraṃ buddhipūrvamupārjjitam
||92||कथमावां तरिष्यावो दुष्कृतार्णवमुल्बणम् ॥
इहैव जन्मन्यजरं बुद्धिपूर्वमुपार्ज्जितम्
na tacchāstraṃ hi jānāti yadāvābhyāṃ ca duṣkṛtam ||
sañcitaṃ tasya ghorasya prāyaścittaṃ sudurllabham
||93||न तच्छास्त्रं हि जानाति यदावाभ्यां च दुष्कृतम् ॥
सञ्चितं तस्य घोरस्य प्रायश्चित्तं सुदुर्ल्लभम्
tathāpi brāhmaṇānetānbrahmiṣṭhānvai sadogatān ||
praṇipātaprapannānvai pṛcchāvo'tra ca niṣkṛtim
||94||तथापि ब्राह्मणानेतान्ब्रह्मिष्ठान्वै सदोगतान् ॥
प्रणिपातप्रपन्नान्वै पृच्छावोऽत्र च निष्कृतिम्
iti niścitya tau viprānabhivādyābhyapṛcchatām ||
yathāvatkalmaṣaṃ svaṃsvaṃ vijñāpya ca muhurmuhuḥ
||95||इति निश्चित्य तौ विप्रानभिवाद्याभ्यपृच्छताम् ॥
यथावत्कल्मषं स्वंस्वं विज्ञाप्य च मुहुर्मुहुः
te tayorvacanaṃ śrutvā mīlitākṣā dvijottamāḥ ||
nābruvankiṃsvidanyonyaṃ vīkṣaṃto vismitānanāḥ
||96||ते तयोर्वचनं श्रुत्वा मीलिताक्षा द्विजोत्तमाः ॥
नाब्रुवन्किंस्विदन्योन्यं वीक्षंतो विस्मिताननाः
aho sughorakarmāṇi saṃcitāni durātmanoḥ ||
yeṣu śāstraṃ padaṃ dātuṃ prāyaścittāya na hyalam
||97||अहो सुघोरकर्माणि संचितानि दुरात्मनोः ॥
येषु शास्त्रं पदं दातुं प्रायश्चित्ताय न ह्यलम्
śaknumo na vayaṃ tasmādanayorniṣkṛtāviti ||
teṣāṃ madhye sadomukhyaḥ kaścidvaiṣṇavapuṃgavaḥ
||98||शक्नुमो न वयं तस्मादनयोर्निष्कृताविति ॥
तेषां मध्ये सदोमुख्यः कश्चिद्वैष्णवपुंगवः
bhagavadbhaktimāhātmya kṣapitāśeṣakalmaṣaḥ ||
tānuvāca vihasyedaṃ vākyaṃ vākyavidāṃ varaḥ
||99||भगवद्भक्तिमाहात्म्य क्षपिताशेषकल्मषः ॥
तानुवाच विहस्येदं वाक्यं वाक्यविदां वरः
vaiṣṇava uvāca
bho dvija kṣatradāyāda pāparāśeḥ sudāruṇāt ||
muktiṃ cedvāṃcchatastūrṇaṃ gacchataṃ puruṣottamam
||100||भो द्विज क्षत्रदायाद पापराशेः सुदारुणात् ॥
मुक्तिं चेद्वांच्छतस्तूर्णं गच्छतं पुरुषोत्तमम्
kṣetrottamaṃ dārumayo yatrāste puruṣottamaḥ ||
indradyumnasya rājarṣerbhaktyānugrahakṛdvibhuḥ
||101||क्षेत्रोत्तमं दारुमयो यत्रास्ते पुरुषोत्तमः ॥
इन्द्रद्युम्नस्य राजर्षेर्भक्त्यानुग्रहकृद्विभुः
tamārādhya jagannāthaṃ śaṃkhacakragadādharam ||
pāpakṣayaṃ vā muktiṃ vā svecchayā prāpsyatha dhuvam
||102||तमाराध्य जगन्नाथं शंखचक्रगदाधरम् ॥
पापक्षयं वा मुक्तिं वा स्वेच्छया प्राप्स्यथ धुवम्
ghoraduṣkṛtatūlaugha dāvāgnisadṛśastu saḥ ||
tapase tatkṣayaṃ netuṃ na śakyaṃ janmakoṭibhiḥ
||103||घोरदुष्कृततूलौघ दावाग्निसदृशस्तु सः ॥
तपसे तत्क्षयं नेतुं न शक्यं जन्मकोटिभिः
yugapatsaṃkṣayaṃ yāti yaṃ dṛṣṭvā sarvakilbiṣam ||
tanmā vilaṃbaṃ kurutaṃ prayātaṃ tatra satvaraṃ
||104||युगपत्संक्षयं याति यं दृष्ट्वा सर्वकिल्बिषम् ॥
तन्मा विलंबं कुरुतं प्रयातं तत्र सत्वरं
supuṇye cotkale deśe dakṣiṇārṇavatīrage ||
nīlādriśikharāvāsaṃ vrajataṃ śaraṇaṃ vibhum
||105||सुपुण्ये चोत्कले देशे दक्षिणार्णवतीरगे ॥
नीलाद्रिशिखरावासं व्रजतं शरणं विभुम्
so'bhīṣṭasiddhiṃ vāṃ devaḥ pradāsyati kṛpānidhiḥ ||
ityādiṣṭau tato viprakṣatriyau harṣasaṃyutau
||106||सोऽभीष्टसिद्धिं वां देवः प्रदास्यति कृपानिधिः ॥
इत्यादिष्टौ ततो विप्रक्षत्रियौ हर्षसंयुतौ
tenaiva vartmanā viprāḥ prayātau puruṣottame
||107||तेनैव वर्त्मना विप्राः प्रयातौ पुरुषोत्तमे
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||