nirutpātaṃ same deśe vidhivarttanayāpi ca
jaiminiruvāca
nirutpātaṃ same deśe vidhivarttanayāpi ca ||
prāsādanikaṭaṃ devāḥ prāpitāḥ sumuhurttake
||1||निरुत्पातं समे देशे विधिवर्त्तनयापि च ॥
प्रासादनिकटं देवाः प्रापिताः सुमुहुर्त्तके
tataḥ śālāsumahatī ratnavarṇavinirmitā ||
nideśādiṃdradyumnasya nirmitā viśvakarmaṇā
||2||ततः शालासुमहती रत्नवर्णविनिर्मिता ॥
निदेशादिंद्रद्युम्नस्य निर्मिता विश्वकर्मणा
sabhārcanāyāṃ vastūni havīṃṣi ca samitkuśāḥ ||
bhojyaṃ nānāvidhaṃ gītanṛtyāṃśca vividhāṃstathā
||3||सभार्चनायां वस्तूनि हवींषि च समित्कुशाः ॥
भोज्यं नानाविधं गीतनृत्यांश्च विविधांस्तथा
sāmrājye yādṛśī pūrvaṃ saṃpattirabhavatkṣitau ||
tataḥ śreṣṭhatarā viprāḥ pratiṣṭhāyāṃ babhūva ha
||4||साम्राज्ये यादृशी पूर्वं संपत्तिरभवत्क्षितौ ॥
ततः श्रेष्ठतरा विप्राः प्रतिष्ठायां बभूव ह
gālonāma mahīpālastadā kṣititale'bhavat ||
sopyatra pratimāṃ kṛtvā mādhavākhyāṃ dṛṣanmayīm
||5||गालोनाम महीपालस्तदा क्षितितलेऽभवत् ॥
सोप्यत्र प्रतिमां कृत्वा माधवाख्यां दृषन्मयीम्
sthāpayitvātra prāsāde pūjayāmāsa ṛddhimat ||
kanīyāṃsaṃ ca prāsādaṃ nirmāya nṛpasattamaḥ
||6||स्थापयित्वात्र प्रासादे पूजयामास ऋद्धिमत् ॥
कनीयांसं च प्रासादं निर्माय नृपसत्तमः
tatra tāṃ sthāpayāmāsa tato niṣkṛṣya sādaram ||
tato'sya nṛpatirdūtamukhācchutvāsya karma tat
||7||तत्र तां स्थापयामास ततो निष्कृष्य सादरम् ॥
ततोऽस्य नृपतिर्दूतमुखाच्छुत्वास्य कर्म तत्
gālo'bhyāgātsasainyaḥ sankruddhastaṃ nīlaparvatam ||
dṛṣṭvā pratiṣṭhāsaṃbhāraṃ martyaiḥ svapne'pi durlabham
||8||गालोऽभ्यागात्ससैन्यः सन्क्रुद्धस्तं नीलपर्वतम् ॥
दृष्ट्वा प्रतिष्ठासंभारं मर्त्यैः स्वप्नेऽपि दुर्लभम्
vismayāviṣṭacetāḥ sa tasthau gālo narādhipaḥ ||
kimetaditi vṛttāntaṃ ko vā kārayatīdṛśam
||9||विस्मयाविष्टचेताः स तस्थौ गालो नराधिपः ॥
किमेतदिति वृत्तान्तं को वा कारयतीदृशम्
yatnāddivyaṃ sa vijñāya indradyumnaṃ narādhipam ||
brahmalokādāgataṃ taṃ karttāraṃ devaveśmanaḥ
||10||यत्नाद्दिव्यं स विज्ञाय इन्द्रद्युम्नं नराधिपम् ॥
ब्रह्मलोकादागतं तं कर्त्तारं देववेश्मनः
pratiṣṭhāpayituṃ devaiḥ sārddhaṃ saṃbhārakārakam ||
sahitaṃ padmanidhinā guruṇā nāradena ca
||11||प्रतिष्ठापयितुं देवैः सार्द्धं संभारकारकम् ॥
सहितं पद्मनिधिना गुरुणा नारदेन च
brahmāṇaṃ cāgamiṣyantaṃ pratiṣṭhāyai surottamam ||
śrutvā sarvaṃ ca vṛttāntaṃ tadrājā divyaceṣṭitam
||12||ब्रह्माणं चागमिष्यन्तं प्रतिष्ठायै सुरोत्तमम् ॥
श्रुत्वा सर्वं च वृत्तान्तं तद्राजा दिव्यचेष्टितम्
mene kṛtārthamātmānaṃ tadrājye paramādbhutam ||
itaḥ śreyaskaraṃ karma na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||13||मेने कृतार्थमात्मानं तद्राज्ये परमाद्भुतम् ॥
इतः श्रेयस्करं कर्म न भूतं न भविष्यति
tadasya nikaṭe sthitvā jñātvā karmakramaṃ vidhim ||
utsavāṃścāpi vijñāya kariṣye prativatsaram
||14||तदस्य निकटे स्थित्वा ज्ञात्वा कर्मक्रमं विधिम् ॥
उत्सवांश्चापि विज्ञाय करिष्ये प्रतिवत्सरम्
amuṃ dārumayaṃ sākṣādbrahmarūpaṃ janārdanam ||
abhāgyopacayādetāvaṃtaṃ kālaṃ na jānatā
||15||अमुं दारुमयं साक्षाद्ब्रह्मरूपं जनार्दनम् ॥
अभाग्योपचयादेतावंतं कालं न जानता
asevyamānena kṛtaṃ janmaiva viphalaṃ mayā ||
tadenamiṃdradyumnaṃ vai praṇipatya jagadgurum
||16||असेव्यमानेन कृतं जन्मैव विफलं मया ॥
तदेनमिंद्रद्युम्नं वै प्रणिपत्य जगद्गुरुम्
mahābhāgavataśreṣṭhaṃ brahmalokādihāgatam ||
upetya śaraṇaṃ sākṣāddṛṣṭvā nārāyaṇaṃ vibhum
||17||महाभागवतश्रेष्ठं ब्रह्मलोकादिहागतम् ॥
उपेत्य शरणं साक्षाद्दृष्ट्वा नारायणं विभुम्
pratiṣṭhitaṃ vai prāsāde muktimeṣyāmi niścayam ||
vaikuṇṭhaṃ sa pratiṣṭhāpya mayyevāropayiṣyati
||18||प्रतिष्ठितं वै प्रासादे मुक्तिमेष्यामि निश्चयम् ॥
वैकुण्ठं स प्रतिष्ठाप्य मय्येवारोपयिष्यति
brahmalokaṃ gato yo vai kiṃ kṣitau so'vatiṣṭhate ||
upacārānsamādiśya koṣaṃ saṃbhṛtya ca prabhoḥ
||19||ब्रह्मलोकं गतो यो वै किं क्षितौ सोऽवतिष्ठते ॥
उपचारान्समादिश्य कोषं संभृत्य च प्रभोः
brahmaṇā sahito'vaśyaṃ punaryāsyati tatkṣayam ||
vicārya maṃtribhiḥ sārddhaṃ tato gālo'pi vaiṣṇavaḥ
||20||ब्रह्मणा सहितोऽवश्यं पुनर्यास्यति तत्क्षयम् ॥
विचार्य मंत्रिभिः सार्द्धं ततो गालोऽपि वैष्णवः
indradyumnasya nikaṭaṃ vinītaḥ prayayau mudā ||
gatvā taṃ dūrato dṛṣṭvā praṇipātapuraḥsaram
||21||इन्द्रद्युम्नस्य निकटं विनीतः प्रययौ मुदा ॥
गत्वा तं दूरतो दृष्ट्वा प्रणिपातपुरःसरम्
baddhāṃjalipuṭo rājā mūrdhni vīkṣansasādhvasam ||
śanaiḥ śanairyayau tasya nikaṭaṃ gālapārthivaḥ
||22||बद्धांजलिपुटो राजा मूर्ध्नि वीक्षन्ससाध्वसम् ॥
शनैः शनैर्ययौ तस्य निकटं गालपार्थिवः
deva tvaṃ rājarājo'si martyo'si brahmalokagaḥ ||
kiṃ staumi nṛpakīṭo'haṃ tvāṃ jīvanmuktamīśvaram
||23||देव त्वं राजराजोऽसि मर्त्योऽसि ब्रह्मलोकगः ॥
किं स्तौमि नृपकीटोऽहं त्वां जीवन्मुक्तमीश्वरम्
ajñātvā mahimānaṃ te sacivairmaṃtrayanmuhuḥ ||
yoddhumabhyāgato deva dṛṣṭvā te pauruṣaṃ mahat
||24||अज्ञात्वा महिमानं ते सचिवैर्मंत्रयन्मुहुः ॥
योद्धुमभ्यागतो देव दृष्ट्वा ते पौरुषं महत्
atimānuṣamāścaryaṃ padaṃ cāpi śacīpateḥ ||
dṛṣṭvaitanniścitaṃ deva brahmalokāgatasya hi
||25||अतिमानुषमाश्चर्यं पदं चापि शचीपतेः ॥
दृष्ट्वैतन्निश्चितं देव ब्रह्मलोकागतस्य हि
īdṛśaṃ hi mahatkarma yadājñākṛnmahānidhiḥ ||
cetaḥ prasādapravaṇaṃ mayi dhehi surottama
||26||ईदृशं हि महत्कर्म यदाज्ञाकृन्महानिधिः ॥
चेतः प्रसादप्रवणं मयि धेहि सुरोत्तम
trailokyavāsino devā yadājñāvaśavartinaḥ
||27||त्रैलोक्यवासिनो देवा यदाज्ञावशवर्तिनः
jaiminiruvāca
itthaṃ vijñāpayaṃtaṃ taṃ gālaṃ nṛpatikuṃjaram ||
smayamāna uvācedaṃ rājankiṃ bahu bhāṣase
||28||इत्थं विज्ञापयंतं तं गालं नृपतिकुंजरम् ॥
स्मयमान उवाचेदं राजन्किं बहु भाषसे
bhavānapi harerbhaktaḥ sārvabhaumo mahīpatiḥ ||
sāmānyametadrājñā vai bhūsvāmyaṃ bhuvi varttatām
||29||भवानपि हरेर्भक्तः सार्वभौमो महीपतिः ॥
सामान्यमेतद्राज्ञा वै भूस्वाम्यं भुवि वर्त्तताम्
sāṃprataṃ hi bhavānatra pṛthivyāmekapārthivaḥ ||
nṛpāyattāḥ kriyāḥ sarvā martyānāṃ marutāmapi
||30||सांप्रतं हि भवानत्र पृथिव्यामेकपार्थिवः ॥
नृपायत्ताः क्रियाः सर्वा मर्त्यानां मरुतामपि
aṣṭadikpālakāṃśaistu brahmaṇā nirmito nṛpaḥ ||
na hyalpapuṇyakṛdrājā prajāpālanatatpara
||31||अष्टदिक्पालकांशैस्तु ब्रह्मणा निर्मितो नृपः ॥
न ह्यल्पपुण्यकृद्राजा प्रजापालनतत्पर
iha kīrtiṃ ca dharmaśca yatra gacchansuvartmani ||
prāpnoti rājaśārdūla viśeṣāttvaṃ tu vaiṣṇavaḥ
||32||इह कीर्तिं च धर्मश्च यत्र गच्छन्सुवर्त्मनि ॥
प्राप्नोति राजशार्दूल विशेषात्त्वं तु वैष्णवः
prāsāde sthāpayedyastu harerarcāṃ vidhānataḥ ||
na dehabandhamāpnoti yāti viṣṇoḥ paraṃ padam
||33||प्रासादे स्थापयेद्यस्तु हरेरर्चां विधानतः ॥
न देहबन्धमाप्नोति याति विष्णोः परं पदम्
mādhavapratimāmetāṃ dāravīṃ śubhalakṣaṇām ||
sākṣānmuktipradāṃ bhūpa svayaṃ sthāpitavānasi
||34||माधवप्रतिमामेतां दारवीं शुभलक्षणाम् ॥
साक्षान्मुक्तिप्रदां भूप स्वयं स्थापितवानसि
nirvighnaṃ karma te jātaṃ mama manvaṃtaraṃ gatam ||
bhavedvā saṃśayo me'tra na svataṃtraścaturmukhaḥ
||35||निर्विघ्नं कर्म ते जातं मम मन्वंतरं गतम् ॥
भवेद्वा संशयो मेऽत्र न स्वतंत्रश्चतुर्मुखः
pratiṣṭhāyai prārthito'yaṃ tadanyaḥ sthāpayetkatham ||
sākṣāddārvavatārasya prāsādasya nṛpottama
||36||प्रतिष्ठायै प्रार्थितोऽयं तदन्यः स्थापयेत्कथम् ॥
साक्षाद्दार्ववतारस्य प्रासादस्य नृपोत्तम
saṃnidhānena cedatra vidhātānugrahiṣyati ||
tadenaṃ sthāpayitvā tu catūrūpaṃ janārdanam
||37||संनिधानेन चेदत्र विधातानुग्रहिष्यति ॥
तदेनं स्थापयित्वा तु चतूरूपं जनार्दनम्
samarpya tvāṃ gamiṣyāmi tvamevopacariṣyasi ||
nityopahāraṃ yātrāśca utsavāṃśca jagatpateḥ
||38||समर्प्य त्वां गमिष्यामि त्वमेवोपचरिष्यसि ॥
नित्योपहारं यात्राश्च उत्सवांश्च जगत्पतेः
yānevopadiśeddevaḥ svayaṃ vā prapitāmahaḥ ||
tāṃstānprayatnātkurvīta rājā vai dharmapālakaḥ
||39||यानेवोपदिशेद्देवः स्वयं वा प्रपितामहः ॥
तांस्तान्प्रयत्नात्कुर्वीत राजा वै धर्मपालकः
tataḥ sa gālo nṛpatiḥ śrutvā tacciṃtitaṃ svayam ||
indradyumnādiṣṭametaditi prāpa parāṃ mudam
||40||ततः स गालो नृपतिः श्रुत्वा तच्चिंतितं स्वयम् ॥
इन्द्रद्युम्नादिष्टमेतदिति प्राप परां मुदम्
tasthau tasyāṃtike gāla ājñākāra iva svayam ||
tattadāśu karotyeṣa indradyumno yadādiśat
||41||तस्थौ तस्यांतिके गाल आज्ञाकार इव स्वयम् ॥
तत्तदाशु करोत्येष इन्द्रद्युम्नो यदादिशत्
evaṃ saṃbhṛtasaṃbhāraḥ siṃhāsanagataḥ prabhuḥ ||
devaiḥ parivṛtaśceṃdradyumnaḥ śakra ivābabhau
||42||एवं संभृतसंभारः सिंहासनगतः प्रभुः ॥
देवैः परिवृतश्चेंद्रद्युम्नः शक्र इवाबभौ
tato'śrūyaṃta ninadā divyaduṃdubhijāḥ śubhāḥ ||
mṛdaṃgaveṇuvīṇādi tālakāhālaniḥsvanāḥ
||43||ततोऽश्रूयंत निनदा दिव्यदुंदुभिजाः शुभाः ॥
मृदंगवेणुवीणादि तालकाहालनिःस्वनाः
airāvatādikariṇāṃ bṛṃhitāni bahūni khe ||
samaṃtājjayaśabdāśca puṣpavṛṣṭivimiśritāḥ
||44||ऐरावतादिकरिणां बृंहितानि बहूनि खे ॥
समंताज्जयशब्दाश्च पुष्पवृष्टिविमिश्रिताः
ākāśagaṃgāsalilakaṇā mandāramiśritāḥ ||
divya sraglepadhūpānāṃ gandhā digvyāpinastathā ||
vaimānikānāṃ devānāṃ kiṃkiṇījālaniḥsvanāḥ
||45||आकाशगंगासलिलकणा मन्दारमिश्रिताः ॥
दिव्य स्रग्लेपधूपानां गन्धा दिग्व्यापिनस्तथा ॥
वैमानिकानां देवानां किंकिणीजालनिःस्वनाः
tataśca tejasāṃ rāśī rodasīmadhyapūrakaḥ ||
āvirāsītkṣitigata nayanācchādako dvijāḥ
||46||ततश्च तेजसां राशी रोदसीमध्यपूरकः ॥
आविरासीत्क्षितिगत नयनाच्छादको द्विजाः
uttolitākṣimālābhiḥ prajābhirvīkṣitaḥ puraḥ ||
tataḥ kramātsa dadṛśe vimānāgryaṃ prajāpateḥ
||47||उत्तोलिताक्षिमालाभिः प्रजाभिर्वीक्षितः पुरः ॥
ततः क्रमात्स ददृशे विमानाग्र्यं प्रजापतेः
svarṇahaṃsaśataiḥ skaṃdhenohyamānaḥ samaṃtataḥ ||
dikpālaiścāmaravyagrahastairāsevitaḥ puraḥ
||48||स्वर्णहंसशतैः स्कंधेनोह्यमानः समंततः ॥
दिक्पालैश्चामरव्यग्रहस्तैरासेवितः पुरः
jāhnavīyamunānīraprakīrṇakakare'bhitaḥ ||
pārśvayoścandrasūryābhyāmubhābhyāmātapatrake
||49||जाह्नवीयमुनानीरप्रकीर्णककरेऽभितः ॥
पार्श्वयोश्चन्द्रसूर्याभ्यामुभाभ्यामातपत्रके
dhāryamāṇe śanairvāyorgaticaṃcalacolake ||
brahmarṣibhirgautamādyaiḥ stūyamāno rahasyakaiḥ
||50||धार्यमाणे शनैर्वायोर्गतिचंचलचोलके ॥
ब्रह्मर्षिभिर्गौतमाद्यैः स्तूयमानो रहस्यकैः
tanmadhyasthaḥ prajānātha iṃdradyumnādibhiḥ stutaḥ ||
āluloke devagaṇairjayaśabdairabhiṣṭutaḥ
||51||तन्मध्यस्थः प्रजानाथ इंद्रद्युम्नादिभिः स्तुतः ॥
आलुलोके देवगणैर्जयशब्दैरभिष्टुतः
raṃbhādikābhirveśyābhirnṛtyate sma sasādhvasam ||
hāhāhūhūprabhṛtibhirgīyamānaśca gāyakaiḥ
||52||रंभादिकाभिर्वेश्याभिर्नृत्यते स्म ससाध्वसम् ॥
हाहाहूहूप्रभृतिभिर्गीयमानश्च गायकैः
siddhavidyādharagaṇaiḥ sādaraṃ copavīṇitaḥ ||
kṛtāṃjalipuṭairdūrāttapasvibhirupāsitaḥ
||53||सिद्धविद्याधरगणैः सादरं चोपवीणितः ॥
कृतांजलिपुटैर्दूरात्तपस्विभिरुपासितः
sāvitrīśārade tasya vākprabaṃdhairvicitrakaiḥ ||
toṣamāsādayaṃtyau ca ko'nyastattoṣaṇe kṣamaḥ
||54||सावित्रीशारदे तस्य वाक्प्रबंधैर्विचित्रकैः ॥
तोषमासादयंत्यौ च कोऽन्यस्तत्तोषणे क्षमः
jāhnavīyamunānīra prakīrṇita kalevaraḥ ||
ye ca gaṃdharvasiddhādyā nāradapramukhā dvijāḥ
||55||जाह्नवीयमुनानीर प्रकीर्णित कलेवरः ॥
ये च गंधर्वसिद्धाद्या नारदप्रमुखा द्विजाः
vetrahastāḥ savinayā divyasopānadarśanāḥ ||
saṃmardaḥ sa mahānāsīddevānāṃ divi gacchatām
||56||वेत्रहस्ताः सविनया दिव्यसोपानदर्शनाः ॥
संमर्दः स महानासीद्देवानां दिवि गच्छताम्
na ko'pi gaṇyate devaḥ ko vā kena pathā vrajet ||
ahaṃpūrvikayā teṣāṃ vrajatāṃ tridivaukasām
||57||न कोऽपि गण्यते देवः को वा केन पथा व्रजेत् ॥
अहंपूर्विकया तेषां व्रजतां त्रिदिवौकसाम्
saṃmardātiśayātteṣāṃ vibhraṃśo'bhūtsvavāhanaiḥ ||
sraṣṭā pātā ca saṃharttā jagatāṃ yo jaganmayaḥ
||58||संमर्दातिशयात्तेषां विभ्रंशोऽभूत्स्ववाहनैः ॥
स्रष्टा पाता च संहर्त्ता जगतां यो जगन्मयः
sākṣādvrajati tatraiṣāṃ surāṇāṃ mahimā kutaḥ ||
taṃ dṛṣṭvā sādhvasānnamro bhaktyā baddhāṃjalirnṛpaḥ
||59||साक्षाद्व्रजति तत्रैषां सुराणां महिमा कुतः ॥
तं दृष्ट्वा साध्वसान्नम्रो भक्त्या बद्धांजलिर्नृपः
tairdevairgālarājena nāradapramukhena ca ||
sahito dharaṇīṃ prāyātsāṣṭāṃgaṃ praṇipatya ca
||60||तैर्देवैर्गालराजेन नारदप्रमुखेन च ॥
सहितो धरणीं प्रायात्साष्टांगं प्रणिपत्य च
utthāya parayā bhaktyā prahṛṣṭenāṃtarātmanā ||
pulakāṃkitasarvāṃgaṃ svaṃ manvānaḥ kṛtārthakam
||61||उत्थाय परया भक्त्या प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥
पुलकांकितसर्वांगं स्वं मन्वानः कृतार्थकम्
purato jagadīśasya paśyañchuddhaṃ pitāmaham ||
kṛtāṃjalipuṭo rājā mamajjānaṃdasāgare
||62||पुरतो जगदीशस्य पश्यञ्छुद्धं पितामहम् ॥
कृतांजलिपुटो राजा ममज्जानंदसागरे
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||