kapoteśasthalī cāpi kathaṃ khyātā mahāmune
munaya ūcuḥ
kapoteśasthalī cāpi kathaṃ khyātā mahāmune ||
ko vā kapotaḥ kaśceśa etanno vaktumarhasi
||1||कपोतेशस्थली चापि कथं ख्याता महामुने ॥
को वा कपोतः कश्चेश एतन्नो वक्तुमर्हसि
jaiminiruvāca
purā kuśasthalī sā vai asevyā sarvajaṃtubhiḥ ||
tīkṣṇadhāraiḥ kuśāgraistu paritaḥ kaṃṭakaiścitā
||2||पुरा कुशस्थली सा वै असेव्या सर्वजंतुभिः ॥
तीक्ष्णधारैः कुशाग्रैस्तु परितः कंटकैश्चिता
nistarurnirjalādhārā piśācavasatiryathā ||
yadā pūrvaṃ bhagavato nānyo devo'pi pūjyate
||3||निस्तरुर्निर्जलाधारा पिशाचवसतिर्यथा ॥
यदा पूर्वं भगवतो नान्यो देवोऽपि पूज्यते
pūjyaḥ syāmahamapyevaṃ spardhāsīddhūrjaṭestadā ||
ciṃtayanniti tasyaiva viṣṇorbhaktau mano'dadhat
||4||पूज्यः स्यामहमप्येवं स्पर्धासीद्धूर्जटेस्तदा ॥
चिंतयन्निति तस्यैव विष्णोर्भक्तौ मनोऽदधत्
sarvanirviṣaye deśe sthitvā'haṃ niṣparigrahaḥ ||
sumahattapa āsthāya toṣayiṣyāmi taṃ harim
||5||सर्वनिर्विषये देशे स्थित्वाऽहं निष्परिग्रहः ॥
सुमहत्तप आस्थाय तोषयिष्यामि तं हरिम्
kiṃ vadeyaṃ rameśāya kā stutiḥ śāradāpateḥ ||
sarvabrahmāṃḍanāthasya kiṃ vānyattuṣṭikārakam
||6||किं वदेयं रमेशाय का स्तुतिः शारदापतेः ॥
सर्वब्रह्मांडनाथस्य किं वान्यत्तुष्टिकारकम्
tasmānna bāhyaṃ vastvanyadupayogāya tasya vai ||
aṃtaryāgaṃ samāsthāya nirvyalīkena cetasā
||7||तस्मान्न बाह्यं वस्त्वन्यदुपयोगाय तस्य वै ॥
अंतर्यागं समास्थाय निर्व्यलीकेन चेतसा
bhaktebhya ātmapradadaṃ carācaraguruṃ harim ||
ārādhayiṣye sarveṣāṃ pūjyaḥ syāṃ tatprasādataḥ
||8||भक्तेभ्य आत्मप्रददं चराचरगुरुं हरिम् ॥
आराधयिष्ये सर्वेषां पूज्यः स्यां तत्प्रसादतः
tata ityabhisaṃdhāya yayau puṇyāṃ kuśasthalīm ||
samīpe nīlagotrasya sarvadvaṃdvavivarjitaḥ
||9||तत इत्यभिसंधाय ययौ पुण्यां कुशस्थलीम् ॥
समीपे नीलगोत्रस्य सर्वद्वंद्वविवर्जितः
tatastepe tapastīvraṃ vāyubhakṣo maheśvaraḥ ||
kapota iva sūkṣmo'bhūdaṣṭamūrtirapi prabhuḥ
||10||ततस्तेपे तपस्तीव्रं वायुभक्षो महेश्वरः ॥
कपोत इव सूक्ष्मोऽभूदष्टमूर्तिरपि प्रभुः
tataḥ prasanno bhagavānaiśvaryaṃ pradadau tadā ||
yenātmatulyaḥ saṃjātaḥ pūjāsaṃmānanādiṣu
||11||ततः प्रसन्नो भगवानैश्वर्यं प्रददौ तदा ॥
येनात्मतुल्यः संजातः पूजासंमाननादिषु
tapaḥprabhāvāttasyāsītsthalī vṛndāvanopamā ||
sarastaḍāgasarasī nadībhiḥ śobhitāṃtarā
||12||तपःप्रभावात्तस्यासीत्स्थली वृन्दावनोपमा ॥
सरस्तडागसरसी नदीभिः शोभितांतरा
nānādrumairlatābhiśca sarvartuphalapuṣpakaiḥ ||
madhumattadvirephāṇāṃ jhaṃkārairmukharāśayā ||
nānāpakṣigaṇākīrṇā sarvajaṃtusukhāśrayā ||
kapotasadṛśo jāto yataḥ sa tapasā śivaḥ
||14||नानाद्रुमैर्लताभिश्च सर्वर्तुफलपुष्पकैः ॥
मधुमत्तद्विरेफाणां झंकारैर्मुखराशया ॥
नानापक्षिगणाकीर्णा सर्वजंतुसुखाश्रया ॥
कपोतसदृशो जातो यतः स तपसा शिवः
murārerājñayā so'tra kapoteśvaratāṃ gataḥ ||
tadājñayā'tra vasati mṛḍānyā tryaṃbakaḥ sadā
||15||मुरारेराज्ञया सोऽत्र कपोतेश्वरतां गतः ॥
तदाज्ञयाऽत्र वसति मृडान्या त्र्यंबकः सदा
ye'rcayanti kapoteśaṃ stuvanti praṇamaṃti vā ||
nirdhūtakalmaṣāste vai prayāṃti puruṣottamam
||16||येऽर्चयन्ति कपोतेशं स्तुवन्ति प्रणमंति वा ॥
निर्धूतकल्मषास्ते वै प्रयांति पुरुषोत्तमम्
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bilveśamahimāṃ dvijāḥ ||
pātālavāsinaḥ pūrvaṃ daityā bhittvā mahītalam
||17||अतः परं प्रवक्ष्यामि बिल्वेशमहिमां द्विजाः ॥
पातालवासिनः पूर्वं दैत्या भित्त्वा महीतलम्
upadravaṃti bhūrlokaṃ bhakṣayanti janāṃstathā ||
bhārāvataraṇārthāya devakīgarbhasaṃbhavaḥ
||18||उपद्रवंति भूर्लोकं भक्षयन्ति जनांस्तथा ॥
भारावतरणार्थाय देवकीगर्भसंभवः
pālayāmāsa pṛthivīṃ yadā sa bhagavānprabhuḥ ||
yādavaiḥ pāṃḍavaiḥ sārddhaṃ tadā tatsthānamāgataḥ
||19||पालयामास पृथिवीं यदा स भगवान्प्रभुः ॥
यादवैः पांडवैः सार्द्धं तदा तत्स्थानमागतः
tīrtharājasya salile snātvā taṃ nīlamādhavam ||
dūrātpraṇamya manasā daityadvāramupāgataḥ
||20||तीर्थराजस्य सलिले स्नात्वा तं नीलमाधवम् ॥
दूरात्प्रणम्य मनसा दैत्यद्वारमुपागतः
dṛṣṭvā tadvivaraṃ ghoramapraveśyaṃ tu mānavaiḥ ||
bhrāṃtyā saṃmohayam̐llokānprathayañchivapūjyatām
||21||दृष्ट्वा तद्विवरं घोरमप्रवेश्यं तु मानवैः ॥
भ्रांत्या संमोहयँल्लोकान्प्रथयञ्छिवपूज्यताम्
bailvaṃ phalaṃ samādāya tatrāvāhya trilocanam ||
pūjayitvā purārātiṃ tuṣṭāvāsurasūdanaḥ
||22||बैल्वं फलं समादाय तत्रावाह्य त्रिलोचनम् ॥
पूजयित्वा पुरारातिं तुष्टावासुरसूदनः
śrī bhagavānuvāca
namaste triguṇātīta guṇatrayavibhāgakṛt ||
trayīmaya trayātīta trikālajñānine namaḥ
||23||नमस्ते त्रिगुणातीत गुणत्रयविभागकृत् ॥
त्रयीमय त्रयातीत त्रिकालज्ञानिने नमः
śaśisūryāgninetrāya brahmaṇyāya varātmane ||
aṣṭaiśvaryanidhānāya tubhyamaṣṭātmane namaḥ
||24||शशिसूर्याग्निनेत्राय ब्रह्मण्याय वरात्मने ॥
अष्टैश्वर्यनिधानाय तुभ्यमष्टात्मने नमः
yasya rūpaṃ tamaḥpāre tamonāśanamavyayam ||
ajñānānāṃ tamaśchinnaṃ tasmai vitamase namaḥ
||25||यस्य रूपं तमःपारे तमोनाशनमव्ययम् ॥
अज्ञानानां तमश्छिन्नं तस्मै वितमसे नमः
evaṃ svamātmanātmānaṃ stutvā sa bhagavānprabhuḥ ||
tasya prasādādvivaraṃ supraveśamapaśyata
||26||एवं स्वमात्मनात्मानं स्तुत्वा स भगवान्प्रभुः ॥
तस्य प्रसादाद्विवरं सुप्रवेशमपश्यत
tena mārgeṇa pātālaṃ sasainyo'bhyagamatprabhuḥ ||
hatvā tatra balodagrāndaityānbhārāvatāraṇaḥ
||27||तेन मार्गेण पातालं ससैन्योऽभ्यगमत्प्रभुः ॥
हत्वा तत्र बलोदग्रान्दैत्यान्भारावतारणः
punarāgamya tatraiva sthitvā sa vṛṣabhadhvajam ||
saṃpūjya bhagavāndvārarodhāya sthāpayañchivam
||28||पुनरागम्य तत्रैव स्थित्वा स वृषभध्वजम् ॥
संपूज्य भगवान्द्वाररोधाय स्थापयञ्छिवम्
idamāha mahābuddhirbhaktivaśyo gadādharaḥ ||
dhūrjaṭe tiṣṭha prāsāde rundhāno'sura nirgamam
||29||इदमाह महाबुद्धिर्भक्तिवश्यो गदाधरः ॥
धूर्जटे तिष्ठ प्रासादे रुन्धानोऽसुर निर्गमम्
tvadanyaḥ kaḥ kṣamaḥ śaṃbho karbūrabalanāśane ||
sthāpayitvā mahādevaṃ tato dvārāvatīṃ yayau
||30||त्वदन्यः कः क्षमः शंभो कर्बूरबलनाशने ॥
स्थापयित्वा महादेवं ततो द्वारावतीं ययौ
tataḥprabhṛti bilveśaḥ pṛthivyāṃ khyātimāgataḥ ||
pūrvavidhiḥ sa bilveśaḥ kṣetrarājasya bho dvijāḥ
||31||ततःप्रभृति बिल्वेशः पृथिव्यां ख्यातिमागतः ॥
पूर्वविधिः स बिल्वेशः क्षेत्रराजस्य भो द्विजाः
taṃ dṛṣṭvā pāpahaṃtāraṃ mṛḍrānīpatimavyayam ||
sarvānkāmānavāpnoti vipattiṃ dustarāṃ jayet
||32||तं दृष्ट्वा पापहंतारं मृड्रानीपतिमव्ययम् ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति विपत्तिं दुस्तरां जयेत्
kapotabilveśvarayormāhātmyaṃ kathitaṃ tu vaḥ ||
ataḥ paraṃ bho munayaḥ kimanyacchrotumicchatha
||33||कपोतबिल्वेश्वरयोर्माहात्म्यं कथितं तु वः ॥
अतः परं भो मुनयः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||