makarasaṃkramavidhivarṇanam
jaiminiruvāca
mṛgarāśiṃ saṃkramati yadā bhāsvāndvijottamāḥ ||
uttarāśāṃ jigamiṣustadā syāduttarāyaṇam
||1||मृगराशिं संक्रमति यदा भास्वान्द्विजोत्तमाः ॥
उत्तराशां जिगमिषुस्तदा स्यादुत्तरायणम्
tasya saṃkramaṇārddhaṃ ca yāvatsyurviṃśatiḥ kalāḥ ||
mahāpuṇyatamaḥ kālaḥ pitṛdevadvijapriyaḥ
||2||तस्य संक्रमणार्द्धं च यावत्स्युर्विंशतिः कलाः ॥
महापुण्यतमः कालः पितृदेवद्विजप्रियः
tatra snātvā vidhānena rtārtharājajale naraḥ ||
nārāyaṇaṃ samabhyarcya kalpavṛkṣaṃ praṇamya ca
||3||तत्र स्नात्वा विधानेन र्तार्थराजजले नरः ॥
नारायणं समभ्यर्च्य कल्पवृक्षं प्रणम्य च
praviśya devatāgāraṃ kṛtvā taṃ triḥ pradakṣiṇām ||
mantrarājena saṃpūjya devaṃ śrīpuruṣottamam
||4||प्रविश्य देवतागारं कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणाम् ॥
मन्त्रराजेन संपूज्य देवं श्रीपुरुषोत्तमम्
tathā balaṃ subhadrāṃ ca svamantreṇa prapūjayet ||
dṛṣṭvottarāyaṇe devaṃ mucyate dehabandhanāt
||5||तथा बलं सुभद्रां च स्वमन्त्रेण प्रपूजयेत् ॥
दृष्ट्वोत्तरायणे देवं मुच्यते देहबन्धनात्
vidhānaṃ tasya vakṣyābhi śṛṇudhvaṃ pāvanaṃ mahat ||
saṃkrāṃteḥ pūrvadivase navāṃ śāliṃ sukuṭṭitām
||6||विधानं तस्य वक्ष्याभि शृणुध्वं पावनं महत् ॥
संक्रांतेः पूर्वदिवसे नवां शालिं सुकुट्टिताम्
prāsādapūrvadeśe ca sthāpayitvādhivāsayet ||
navena vāsasāveṣṭya dūrvāsarṣapapuṣpakaiḥ
||7||प्रासादपूर्वदेशे च स्थापयित्वाधिवासयेत् ॥
नवेन वाससावेष्ट्य दूर्वासर्षपपुष्पकैः
pūjayitvā mantrayedvai kṛṣṇastvāmabhirakṣatu ||
tasminneva niśāyāme vyatīte jagadīśituḥ
||8||पूजयित्वा मन्त्रयेद्वै कृष्णस्त्वामभिरक्षतु ॥
तस्मिन्नेव निशायामे व्यतीते जगदीशितुः
pratyarcāṃ sannidhau nītvā bhāvayedekatādhiye ||
upacārāvaśiṣṭābhyāṃ pūjayedvai samāhitaḥ
||9||प्रत्यर्चां सन्निधौ नीत्वा भावयेदेकताधिये ॥
उपचारावशिष्टाभ्यां पूजयेद्वै समाहितः
tato nirmālyavasanamālāmasyāṃ nidhāpayet ||
mahāsamṛddhyā tāmarcāṃ trirdevānbhrāmayettataḥ
||10||ततो निर्माल्यवसनमालामस्यां निधापयेत् ॥
महासमृद्ध्या तामर्चां त्रिर्देवान्भ्रामयेत्ततः
āṃdolikāyāmāropya prāsādadvāramānayet ||
trivikramaṃ trikrameṇa trailokyakramaṇaṃ vibhum
||11||आंदोलिकायामारोप्य प्रासादद्वारमानयेत् ॥
त्रिविक्रमं त्रिक्रमेण त्रैलोक्यक्रमणं विभुम्
viḍaṃbayaṃtaṃ tāṃ līlāṃ prāsādaṃ bhrāmayecca tam ||
triraṃte punaraṃke ca susamṛddhyā śanaiḥśanaiḥ
||12||विडंबयंतं तां लीलां प्रासादं भ्रामयेच्च तम् ॥
त्रिरंते पुनरंके च सुसमृद्ध्या शनैःशनैः
dīpikāśatasaṃruddhatamasovaraṇāṃtare ||
chatradhvajapatākābhirnṛtyavāditragītakaiḥ
||13||दीपिकाशतसंरुद्धतमसोवरणांतरे ॥
छत्रध्वजपताकाभिर्नृत्यवादित्रगीतकैः
taddarśanaparikṣīṇapātakānāṃ mahātmanām ||
na ca cihnaṃ śarīre'sya navāṃge bhramaṇaṃ tataḥ
||14||तद्दर्शनपरिक्षीणपातकानां महात्मनाम् ॥
न च चिह्नं शरीरेऽस्य नवांगे भ्रमणं ततः
anuyāṃti tadā ye taṃ mahe yāṃtaṃ trivikramam ||
labhaṃte vājimedhasya phalaṃ te vai pade pade
||15||अनुयांति तदा ये तं महे यांतं त्रिविक्रमम् ॥
लभंते वाजिमेधस्य फलं ते वै पदे पदे
prathamabhramaṇaṃ dṛṣṭvā mucyate pañcapātakaiḥ ||
malinīkaraṇairmucyeddvitīyaṃ bhramaṇaṃ dvijāḥ
||16||प्रथमभ्रमणं दृष्ट्वा मुच्यते पञ्चपातकैः ॥
मलिनीकरणैर्मुच्येद्द्वितीयं भ्रमणं द्विजाः
apātrīkaraṇairdṛṣṭvā tṛtīyaṃ bhramaṇaṃ dhruvam ||
upapātakapāpaiśca caturthaṃ mucyate tataḥ
||17||अपात्रीकरणैर्दृष्ट्वा तृतीयं भ्रमणं ध्रुवम् ॥
उपपातकपापैश्च चतुर्थं मुच्यते ततः
punaḥ prabhāte deveśaṃ praliṃpedgandhacandanaiḥ ||
vastrālaṃkāramālyaiśca bhūṣayitvā yathāvidhi
||18||पुनः प्रभाते देवेशं प्रलिंपेद्गन्धचन्दनैः ॥
वस्त्रालंकारमाल्यैश्च भूषयित्वा यथाविधि
pūjayedupacāraistaṃ yathāśakti samṛddhimat ||
nīrājayitvā deveśaṃ taṃdulānadhivāsitān
||19||पूजयेदुपचारैस्तं यथाशक्ति समृद्धिमत् ॥
नीराजयित्वा देवेशं तंदुलानधिवासितान्
sthālīṣu śātakuṃbhāsu dadhikhaṃḍājyamiśritān ||
sanārikelaśakalācchṛṃgavera dalānvitān
||20||स्थालीषु शातकुंभासु दधिखंडाज्यमिश्रितान् ॥
सनारिकेलशकलाच्छृंगवेर दलान्वितान्
prāsādaṃ triḥ paribhramya nayeddevasamīpataḥ ||
paṃktiśaḥ sthāpayedagre gandhapuṣpākṣatānvitān
||21||प्रासादं त्रिः परिभ्रम्य नयेद्देवसमीपतः ॥
पंक्तिशः स्थापयेदग्रे गन्धपुष्पाक्षतान्वितान्
jīvanaṃ sarvabhūtānāṃ janakastvaṃ jagatprabho ||
tvanmayāḥ śālayo hyete tvayaiva janitāḥ prabho
||22||जीवनं सर्वभूतानां जनकस्त्वं जगत्प्रभो ॥
त्वन्मयाः शालयो ह्येते त्वयैव जनिताः प्रभो
lokānugrahaṇārthāya gṛhītocitavigraha ||
tava prītyai kṛtānetāngṛhāṇa parameśvara
||23||लोकानुग्रहणार्थाय गृहीतोचितविग्रह ॥
तव प्रीत्यै कृतानेतान्गृहाण परमेश्वर
tvayi tuṣṭe jagatsarvamanena prabhaviṣyati ||
svāhākārasvadhākāravaṣaṭkārā divaukasām
||24||त्वयि तुष्टे जगत्सर्वमनेन प्रभविष्यति ॥
स्वाहाकारस्वधाकारवषट्कारा दिवौकसाम्
āpyāyanā bhaviṣyaṃti tairevāpyāyitaṃ jagat ||
rakṣa sarvaṃ jagannātha tvanmayaṃ sacarācaram
||25||आप्यायना भविष्यंति तैरेवाप्यायितं जगत् ॥
रक्ष सर्वं जगन्नाथ त्वन्मयं सचराचरम्
iti saṃprārthya deveśaṃ śālistaṃbānnivedayet ||
tanmayānbhakṣabhojyāṃśca dadhikuṃbhānsugaṃdhinaḥ
||26||इति संप्रार्थ्य देवेशं शालिस्तंबान्निवेदयेत् ॥
तन्मयान्भक्षभोज्यांश्च दधिकुंभान्सुगंधिनः
karpūrakhaṃḍamaricacūrṇayuktānnivedayet ||
brāhmaṇānpūjayedbhaktyā devadevapuraḥsthitān
||27||कर्पूरखंडमरिचचूर्णयुक्तान्निवेदयेत् ॥
ब्राह्मणान्पूजयेद्भक्त्या देवदेवपुरःस्थितान्
tebhyaḥ pradadyādbhaktyā tāñchālyādīnbhagavaddhiyā ||
imaṃ mahotsavaṃ viprāḥ purā kalpe ca kaśyapaḥ
||28||तेभ्यः प्रदद्याद्भक्त्या ताञ्छाल्यादीन्भगवद्धिया ॥
इमं महोत्सवं विप्राः पुरा कल्पे च कश्यपः
sa ca sṛṣṭiṃ vinirmāya bhagavatprītaye'karot ||
ye paśyantyutsavaṃ cainaṃ kaśyapena vinirmitam
||29||स च सृष्टिं विनिर्माय भगवत्प्रीतयेऽकरोत् ॥
ये पश्यन्त्युत्सवं चैनं कश्यपेन विनिर्मितम्
sarvadā sarvakāmaiste pūrṇāḥ śocaṃti na dvijāḥ ||
uṣitvā tridaśaiḥ sārddhaṃ kalpāṃte mokṣamāpnuyuḥ
||30||सर्वदा सर्वकामैस्ते पूर्णाः शोचंति न द्विजाः ॥
उषित्वा त्रिदशैः सार्द्धं कल्पांते मोक्षमाप्नुयुः
mahānasasya saṃskāraṃ vahneḥ saṃskārameva ca ||
atrāpi kuryānmunayo vaiśvadevaṃ dinedine
||31||महानसस्य संस्कारं वह्नेः संस्कारमेव च ॥
अत्रापि कुर्यान्मुनयो वैश्वदेवं दिनेदिने
ādhānasaṃskṛte vahnau bhagavadbhuktaye ramā ||
pratyahaṃ pākamādhatte divyarūpā tirohitā
||32||आधानसंस्कृते वह्नौ भगवद्भुक्तये रमा ॥
प्रत्यहं पाकमाधत्ते दिव्यरूपा तिरोहिता
asminmahāpuṇyatama utsave paramātmanaḥ ||
tulāpuruṣadānādi koṭikoṭiguṇaṃ bhavet
||33||अस्मिन्महापुण्यतम उत्सवे परमात्मनः ॥
तुलापुरुषदानादि कोटिकोटिगुणं भवेत्
snānaṃ dānaṃ tapo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam ||
sarvamakṣayatāṃ yāti hyutsave cottarāyaṇe
||34||स्नानं दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ॥
सर्वमक्षयतां याति ह्युत्सवे चोत्तरायणे
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye makarasaṃkramavidhivarṇanaṃnāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 42 ||