rathamāruhya tau yātau yadā nāradapārthivau
munaya ūcuḥ
rathamāruhya tau yātau yadā nāradapārthivau ||
kva yātau cakratuḥ kiṃ vā tanno vada mahāmune
||1||रथमारुह्य तौ यातौ यदा नारदपार्थिवौ ॥
क्व यातौ चक्रतुः किं वा तन्नो वद महामुने
jaiminiruvāca
sārddhaṃ ca vidyāpatinā purohitakanīyasā ||
kṣetrāṃte nīlakaṇṭhasya samīpamupajagmatuḥ
||2||सार्द्धं च विद्यापतिना पुरोहितकनीयसा ॥
क्षेत्रांते नीलकण्ठस्य समीपमुपजग्मतुः
durnimittamabhūnmārge vrajato'sya mahīkṣitaḥ ||
vāmākṣibhujayoḥ spandaḥ sphuraṇaṃ ca muhurmuhuḥ
||3||दुर्निमित्तमभून्मार्गे व्रजतोऽस्य महीक्षितः ॥
वामाक्षिभुजयोः स्पन्दः स्फुरणं च मुहुर्मुहुः
taddṛṣṭvā nṛpaśārdūlo viṣādamupasedivān ||
papraccha kāraṇaṃ cāsya sarvajñānanidhiṃ munim
||4||तद्दृष्ट्वा नृपशार्दूलो विषादमुपसेदिवान् ॥
पप्रच्छ कारणं चास्य सर्वज्ञाननिधिं मुनिम्
avyāhataṃ me sāmrājyaṃ prāptaṃ kṣetrottamaṃ tvidam ||
darśanārthaṃ mādhavasya yātreyaṃ tu śubhāvahā
||5||अव्याहतं मे साम्राज्यं प्राप्तं क्षेत्रोत्तमं त्विदम् ॥
दर्शनार्थं माधवस्य यात्रेयं तु शुभावहा
akāryaṃ me bhavedadya kiṃ mune brūhi tattvataḥ ||
spandate vāmanetraṃ tu sphurate ca bhujo'sakṛt
||6||अकार्यं मे भवेदद्य किं मुने ब्रूहि तत्त्वतः ॥
स्पन्दते वामनेत्रं तु स्फुरते च भुजोऽसकृत्
tacchrutvā nāradaḥ prāha bhāvi kāryaṃ ca sūcayan ||
śrāvayankuśalaṃ vākyaṃ yaduktaṃ padmayoninā
||7||तच्छ्रुत्वा नारदः प्राह भावि कार्यं च सूचयन् ॥
श्रावयन्कुशलं वाक्यं यदुक्तं पद्मयोनिना
nārada uvāca
mā bhūdviṣādaste bhūpa savighnaṃ prāyaśaḥ śubham ||
vighnāṃte ca śubhaṃ puṃsāṃ punarbhāgyavatāṃ nṛpa
||8||मा भूद्विषादस्ते भूप सविघ्नं प्रायशः शुभम् ॥
विघ्नांते च शुभं पुंसां पुनर्भाग्यवतां नृप
satyaṃ tvaṃ sārvabhaumo'si kṣetraṃ viṣṇorvapustvidam ||
yātrā te'tra yadartheyaṃ soz'tarddhānamupāgamat
||9||सत्यं त्वं सार्वभौमोऽसि क्षेत्रं विष्णोर्वपुस्त्विदम् ॥
यात्रा तेऽत्र यदर्थेयं सोzऽतर्द्धानमुपागमत्
eṣa vidyāpatirvipro dine yasmindadarśa tam ||
sāyaṃkāle tato'nyedyuḥ svarṇavālukayā vṛtaḥ ||
yayau pātālanilayaṃ martyaloke sudurlabhaḥ
||10||एष विद्यापतिर्विप्रो दिने यस्मिन्ददर्श तम् ॥
सायंकाले ततोऽन्येद्युः स्वर्णवालुकया वृतः ॥
ययौ पातालनिलयं मर्त्यलोके सुदुर्लभः
jaiminiruvāca
tacchrutvā ghoravacanaṃ vavrapātasamaṃ nṛpaḥ ||
papāta dharaṇīpṛṣṭhe niḥsaṃjñaḥ sa dvijottamāḥ
||11||तच्छ्रुत्वा घोरवचनं वव्रपातसमं नृपः ॥
पपात धरणीपृष्ठे निःसंज्ञः स द्विजोत्तमाः
taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā purohitapurogamāḥ ||
snigdhāḥ sakhāyaḥ sarve te hāhākāramupādravan
||12||तं तथा पतितं दृष्ट्वा पुरोहितपुरोगमाः ॥
स्निग्धाः सखायः सर्वे ते हाहाकारमुपाद्रवन्
karpūraśītalaṃ vāri mukhe siktvā punaḥpunaḥ ||
candanāgurukarpūraiḥ sarvāṃgaṃ lilipuśca te
||13||कर्पूरशीतलं वारि मुखे सिक्त्वा पुनःपुनः ॥
चन्दनागुरुकर्पूरैः सर्वांगं लिलिपुश्च ते
cāmaraistālavṛṃtaiśca vījayāmāsurāśu tam ||
nārado'pi ca saṃbhrāṃto dhārayanyogadhāraṇām
||14||चामरैस्तालवृंतैश्च वीजयामासुराशु तम् ॥
नारदोऽपि च संभ्रांतो धारयन्योगधारणाम्
prāṇānararakṣannarapaterjānaṃstatra śubhāyatim ||
so'pi rājā cirātsaṃjñāṃ lebhe yatnairanuttamaiḥ
||15||प्राणानररक्षन्नरपतेर्जानंस्तत्र शुभायतिम् ॥
सोऽपि राजा चिरात्संज्ञां लेभे यत्नैरनुत्तमैः
utthāya pādayorviprā nāradasyāpatatpunaḥ ||
kimakārṣaṃ mune pāpaṃ kasmiñjanmāṃtare dṛḍham
||16||उत्थाय पादयोर्विप्रा नारदस्यापतत्पुनः ॥
किमकार्षं मुने पापं कस्मिञ्जन्मांतरे दृढम्
yasya pākadaśāyāṃ vai duḥkhamāsītsudāruṇam ||
karmaṇā manasā vācā no dvijānāṃ gavāmapi ||
aparādhaḥ kṛtaḥ kaścitsvapne'pi munipuṃgava
||17||यस्य पाकदशायां वै दुःखमासीत्सुदारुणम् ॥
कर्मणा मनसा वाचा नो द्विजानां गवामपि ॥
अपराधः कृतः कश्चित्स्वप्नेऽपि मुनिपुंगव
nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ karma yatparikīrtitam ||
rājñastanmuniśārdūla na tyaktaṃ vai mayā kvacit
||18||नित्यं नैमित्तिकं काम्यं कर्म यत्परिकीर्तितम् ॥
राज्ञस्तन्मुनिशार्दूल न त्यक्तं वै मया क्वचित्
devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāṃ ca mahāmune ||
tathāśritānāṃ baṃdhūnāṃ nāpamānaḥ kṛto mayā
||19||देवतातिथिभृत्यानां पितॄणां च महामुने ॥
तथाश्रितानां बंधूनां नापमानः कृतो मया
paṃcāśadaparādhā ye viṣṇorvaiṣṇavapuṃgava ||
tyaktāḥ prayatnātte sarve kruddhā iva mahoragāḥ
||20||पंचाशदपराधा ये विष्णोर्वैष्णवपुंगव ॥
त्यक्ताः प्रयत्नात्ते सर्वे क्रुद्धा इव महोरगाः
kiṃ bhāgyaṃ caritaṃ tena purohitakanīyasā ||
yaccarmacakṣuṣā dṛṣṭo bhagavānnīlamādhavaḥ
||21||किं भाग्यं चरितं तेन पुरोहितकनीयसा ॥
यच्चर्मचक्षुषा दृष्टो भगवान्नीलमाधवः
kimarthaṃ rājyavibhraṃśo jānataiṣa nvayā kṛtaḥ ||
yātrāsamaya evaitatkathaṃ vā na prakīrtitam
||22||किमर्थं राज्यविभ्रंशो जानतैष न्वया कृतः ॥
यात्रासमय एवैतत्कथं वा न प्रकीर्तितम्
kimarthaṃ vā śrotriyāṇāṃ sthānabhraṃśo mayā kṛtaḥ ||
kathametaiḥ parityaktāścirātsaṃskṛtabhūmayaḥ
||23||किमर्थं वा श्रोत्रियाणां स्थानभ्रंशो मया कृतः ॥
कथमेतैः परित्यक्ताश्चिरात्संस्कृतभूमयः
āvaṃśabhūtervṛttiryā prajābhiḥ paripālitā ||
madarthaṃ sā parityaktā jīviṣyaṃti kathaṃ nu tāḥ
||24||आवंशभूतेर्वृत्तिर्या प्रजाभिः परिपालिता ॥
मदर्थं सा परित्यक्ता जीविष्यंति कथं नु ताः
prāṇānna dhārayiṣyāmi na drakṣyāmi yadā harim ||
eṣa me niścayo brahmanmayi naṣṭe kutaḥ prajāḥ
||25||प्राणान्न धारयिष्यामि न द्रक्ष्यामि यदा हरिम् ॥
एष मे निश्चयो ब्रह्मन्मयि नष्टे कुतः प्रजाः
mune sadā sakaruṇastvaṃ māṃ śāsti śubhāśubham ||
sāṃprataṃ matsutaṃ nītvā mālaveṣvabhiṣecaya
||26||मुने सदा सकरुणस्त्वं मां शास्ति शुभाशुभम् ॥
सांप्रतं मत्सुतं नीत्वा मालवेष्वभिषेचय
sa pālayatu nyāyena na śocaṃtu imāḥ prajāḥ ||
rājāno ye samāyātāste sarvaṃ mannideśataḥ
||27||स पालयतु न्यायेन न शोचंतु इमाः प्रजाः ॥
राजानो ये समायातास्ते सर्वं मन्निदेशतः
matsūnormālaveśasya prayāṃtu vacane sthitāḥ ||
prāyopaveśavidhinā ciṃtayannīlamādhavam
||28||मत्सूनोर्मालवेशस्य प्रयांतु वचने स्थिताः ॥
प्रायोपवेशविधिना चिंतयन्नीलमाधवम्
āyuḥśeṣaṃ kariṣyāmi saphalaṃ kṣetrasaṃsthitaḥ
||29||आयुःशेषं करिष्यामि सफलं क्षेत्रसंस्थितः
jaiminiruvāca
vilapaṃtamindrumnaṃ rājānaṃ brahmaṇaḥ sutaḥ ||
utthāpya praśrayagirā sāṃtvayannidamabravīt
||30||विलपंतमिन्द्रुम्नं राजानं ब्रह्मणः सुतः ॥
उत्थाप्य प्रश्रयगिरा सांत्वयन्निदमब्रवीत्
nārada uvāca
rājanpaṃḍitamūrddhanyo vaiṣṇavo dhaiyasāgaraḥ ||
śreyaḥ savighnaṃ satataṃ kathaṃ vā nāvadhārayeḥ
||31||राजन्पंडितमूर्द्धन्यो वैष्णवो धैयसागरः ॥
श्रेयः सविघ्नं सततं कथं वा नावधारयेः
idaṃ tu paramaṃ śreyaḥ puṃso janmaśatārjitam ||
śarīradhāriṇaṃ paśyeccarmacakṣurgadādharam
||32||इदं तु परमं श्रेयः पुंसो जन्मशतार्जितम् ॥
शरीरधारिणं पश्येच्चर्मचक्षुर्गदाधरम्
niraṃkuśā harerlīlā kena vāpyavadhāryate ||
jīvanmukto'pyahaṃ rājaṃstallīlāṃ nātivartaye
||33||निरंकुशा हरेर्लीला केन वाप्यवधार्यते ॥
जीवन्मुक्तोऽप्यहं राजंस्तल्लीलां नातिवर्तये
kiyatā vaṃcito nāhaṃ dṛḍhabhakto'ntikasthitaḥ ||
duratyayā tasya māyā bahujanmaśatairapi
||34||कियता वंचितो नाहं दृढभक्तोऽन्तिकस्थितः ॥
दुरत्यया तस्य माया बहुजन्मशतैरपि
anantā tasya māyeyaṃ durjñeyā padmayoninā ||
nābhipadmāsthitenāpi nityaṃ ca stutiśālinā
||35||अनन्ता तस्य मायेयं दुर्ज्ञेया पद्मयोनिना ॥
नाभिपद्मास्थितेनापि नित्यं च स्तुतिशालिना
svabhāva evaṃ kathitastasya māyāvino nṛpa ||
viśeṣaṃ kathayāmyevaṃ tvaṃ tu bhāgyavatāṃ varaḥ
||36||स्वभाव एवं कथितस्तस्य मायाविनो नृप ॥
विशेषं कथयाम्येवं त्वं तु भाग्यवतां वरः
tisro'pi mūrtayastasya tvadanugrahabuddhayaḥ ||
carācarāṇāṃ sraṣṭā yaḥ sākṣāllokapitāmahaḥ ||
māmuvāca vrajāśu tvamiṃdradyumnasya cāṃtikam
||37||तिस्रोऽपि मूर्तयस्तस्य त्वदनुग्रहबुद्धयः ॥
चराचराणां स्रष्टा यः साक्षाल्लोकपितामहः ॥
मामुवाच व्रजाशु त्वमिंद्रद्युम्नस्य चांतिकम्
nīlācalaṃ prayātyeṣa didṛkṣurnīlamādhavam ||
antarddhānaṃ gato hyeṣa yamena prārthito vibhuḥ
||38||नीलाचलं प्रयात्येष दिदृक्षुर्नीलमाधवम् ॥
अन्तर्द्धानं गतो ह्येष यमेन प्रार्थितो विभुः
na tatra śokaḥ kartavyaḥ śakyate tatra nānyathā ||
vācyo madvacanādrājā paṃcamī mama saṃtatiḥ
||39||न तत्र शोकः कर्तव्यः शक्यते तत्र नान्यथा ॥
वाच्यो मद्वचनाद्राजा पंचमी मम संततिः
tatkṛte paramātmānaṃ prasādya puruṣottamam ||
śvetadvīpānnayiṣyāmi sahasrāṃte mahākratoḥ
||40||तत्कृते परमात्मानं प्रसाद्य पुरुषोत्तमम् ॥
श्वेतद्वीपान्नयिष्यामि सहस्रांते महाक्रतोः
indradyumnaḥ sa idānīṃ kṣetre śrīpuruṣottame ||
aśvamedhasahasraistu yajanviṣṇuṃ sa tiṣṭhatu
||41||इन्द्रद्युम्नः स इदानीं क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे ॥
अश्वमेधसहस्रैस्तु यजन्विष्णुं स तिष्ठतु
tadaṃte dāravatanuṃ viṣṇuṃ drakṣyati cakṣuṣā ||
so'vatāro hareḥ khyātiṃ tasya dvārā gamiṣyati
||42||तदंते दारवतनुं विष्णुं द्रक्ष्यति चक्षुषा ॥
सोऽवतारो हरेः ख्यातिं तस्य द्वारा गमिष्यति
tadā tu tanavo viṣṇoḥ pratiṣṭhapyā mayā dhuvam ||
purā sma maṇimūrtistu caturddhāvasthito hariḥ
||43||तदा तु तनवो विष्णोः प्रतिष्ठप्या मया धुवम् ॥
पुरा स्म मणिमूर्तिस्तु चतुर्द्धावस्थितो हरिः
dṛṣṭvā purodhasā tasya sākṣādagre niveditaḥ ||
divyadāruvapurbhūyaścaturddhāvatariṣyati
||44||दृष्ट्वा पुरोधसा तस्य साक्षादग्रे निवेदितः ॥
दिव्यदारुवपुर्भूयश्चतुर्द्धावतरिष्यति
tasmānmā vyatha rājeṃdra vāṃchā te saphalā dhruvam ||
bhaviṣyati na saṃdeho nirvyalīko vaseha vai
||45||तस्मान्मा व्यथ राजेंद्र वांछा ते सफला ध्रुवम् ॥
भविष्यति न संदेहो निर्व्यलीको वसेह वै
jaiminiruvāca
sāṃtvayitvā nināyetthaṃ rājānaṃ nāradastadā ||
viśvāsapadavīṃ viprāḥ punarvākyamuvāca ha
||46||सांत्वयित्वा निनायेत्थं राजानं नारदस्तदा ॥
विश्वासपदवीं विप्राः पुनर्वाक्यमुवाच ह
nārada uvāca
śaṃkhākṛteḥ kṣetravarasya cāgre yo nīlakaṇṭhaḥ khalu durgayā''ste ||
yāmo vayaṃ tatra ca vājimedhakratūpayogyā susamā sthalī sā
||47||शंखाकृतेः क्षेत्रवरस्य चाग्रे यो नीलकण्ठः खलु दुर्गयाऽऽस्ते ॥
यामो वयं तत्र च वाजिमेधक्रतूपयोग्या सुसमा स्थली सा
tasyāṃ vinirmāya sahasravarṣasthirāṃ suśālāṃ hayamedhanāya ||
nīlādrivāsasya nṛsiṃhamūrtiṃ dṛṣṭvā kṛtārthaṃ viracayya janma
||48||तस्यां विनिर्माय सहस्रवर्षस्थिरां सुशालां हयमेधनाय ॥
नीलाद्रिवासस्य नृसिंहमूर्तिं दृष्ट्वा कृतार्थं विरचय्य जन्म
tasyaiva mūrtiṃ pratiyātanāṃ te nityārcanīyāṃ tava pūjanīyām ||
pratyakpratiṣṭhāpya samastavighnavināśahetoḥ phalabṛṃhaṇāya
||49||तस्यैव मूर्तिं प्रतियातनां ते नित्यार्चनीयां तव पूजनीयाम् ॥
प्रत्यक्प्रतिष्ठाप्य समस्तविघ्नविनाशहेतोः फलबृंहणाय
ārapsyāmaḥ kratuvaraṃ munivaryairyathocitam ||
vilambo'tra na hi śreyāniti paitāmahaṃ vacaḥ
||50||आरप्स्यामः क्रतुवरं मुनिवर्यैर्यथोचितम् ॥
विलम्बोऽत्र न हि श्रेयानिति पैतामहं वचः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||