ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śayanotsavamuttamam
jaiminiruvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śayanotsavamuttamam ||
āṣāḍhīmavadhiṃ kṛtvā hareḥ svāpastu karkaṭe
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि शयनोत्सवमुत्तमम् ॥
आषाढीमवधिं कृत्वा हरेः स्वापस्तु कर्कटे
vārṣikāṃścaturo māsānyāvatsyātkārttikī dvijāḥ ||
ayaṃ puṇyatamaḥ kālo harerārādhanaṃ prati
||2||वार्षिकांश्चतुरो मासान्यावत्स्यात्कार्त्तिकी द्विजाः ॥
अयं पुण्यतमः कालो हरेराराधनं प्रति
kāśyāṃ bahuyugaṃ vāsānniyamavratasaṃsthiteḥ ||
phalaṃ yaduktaṃ tadvidyātkṣetre śrīpuruṣottame
||3||काश्यां बहुयुगं वासान्नियमव्रतसंस्थितेः ॥
फलं यदुक्तं तद्विद्यात्क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे
cāturmāsyadinaikena vasataḥ sannidhau hareḥ ||
vārṣikāṇāṃ caturṇāṃ tu yānyahāni vasannayet
||4||चातुर्मास्यदिनैकेन वसतः सन्निधौ हरेः ॥
वार्षिकाणां चतुर्णां तु यान्यहानि वसन्नयेत्
puṇyakṣetre jagannāthasannidhau nirmalāṃtare ||
pratyakṣaṃ vājimedhasya sahasrasya labhetphalam
||5||पुण्यक्षेत्रे जगन्नाथसन्निधौ निर्मलांतरे ॥
प्रत्यक्षं वाजिमेधस्य सहस्रस्य लभेत्फलम्
snātvā siṃdhujale puṇye dṛṣṭvā śrīpuruṣottamam ||
cāturmāsyavrate tiṣṭhanna śocati kutaścana
||6||स्नात्वा सिंधुजले पुण्ये दृष्ट्वा श्रीपुरुषोत्तमम् ॥
चातुर्मास्यव्रते तिष्ठन्न शोचति कुतश्चन
cāturmāsye nivasati kṣetre śrīpuruṣottame ||
sākṣāddṛṣṭirbhagavatastaddvayaṃ muktisādhanam
||7||चातुर्मास्ये निवसति क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे ॥
साक्षाद्दृष्टिर्भगवतस्तद्द्वयं मुक्तिसाधनम्
tasmātsarvāṇi saṃtyajya śrautasmārttāni mānavaḥ ||
prayatnānnivasetpuṇye kṣetre śrīpuruṣottame
||8||तस्मात्सर्वाणि संत्यज्य श्रौतस्मार्त्तानि मानवः ॥
प्रयत्नान्निवसेत्पुण्ये क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे
bhogibhogāsane suptaścāturmāsyeṣu vai prabhuḥ ||
sarva kṣetreṣu sānnidhyaṃ na karoti jagadguruḥ
||9||भोगिभोगासने सुप्तश्चातुर्मास्येषु वै प्रभुः ॥
सर्व क्षेत्रेषु सान्निध्यं न करोति जगद्गुरुः
atra sākṣānnivasati yathā vaikuṇṭhaveśmani ||
dvādaśasvapi māseṣu bhagavānatra mūrtimān ||
muktidaścakṣuṣā dṛṣṭaścāturmāsye viśeṣataḥ
||10||अत्र साक्षान्निवसति यथा वैकुण्ठवेश्मनि ॥
द्वादशस्वपि मासेषु भगवानत्र मूर्तिमान् ॥
मुक्तिदश्चक्षुषा दृष्टश्चातुर्मास्ये विशेषतः
aṣṭamāsanivāsena dṛṣṭvā viṣṇuṃ dine dine ||
yadāpnoti phalaṃ taddhi cāturmāsyadinaikataḥ
||11||अष्टमासनिवासेन दृष्ट्वा विष्णुं दिने दिने ॥
यदाप्नोति फलं तद्धि चातुर्मास्यदिनैकतः
cāturmāsyanivāsena kṣetre śrīpuruṣottame ||
dinaṃ dinaṃ mahāpuṇyaṃ sarvakṣatranivāsajam ||
phalaṃ dadāti bhagavānkṣetre varṣanivāsataḥ
||12||चातुर्मास्यनिवासेन क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे ॥
दिनं दिनं महापुण्यं सर्वक्षत्रनिवासजम् ॥
फलं ददाति भगवान्क्षेत्रे वर्षनिवासतः
sarvapāpaprasakto'pi sarvācāracyuto'pi ca ||
sarvadharmabahirbhūto nivasetpuruṣottame
||13||सर्वपापप्रसक्तोऽपि सर्वाचारच्युतोऽपि च ॥
सर्वधर्मबहिर्भूतो निवसेत्पुरुषोत्तमे
cāturmāsyamathekaṃ yaḥ kuryādvai pāpakṛnnaraḥ ||
vihāya sarvapāpāni bahiraṃtaśca nirmalaḥ
||14||चातुर्मास्यमथेकं यः कुर्याद्वै पापकृन्नरः ॥
विहाय सर्वपापानि बहिरंतश्च निर्मलः
narasiṃhaprasādena vaikuṇṭhabhavanaṃ vrajet
||15||नरसिंहप्रसादेन वैकुण्ठभवनं व्रजेत्
tasmānnaraḥ sarvabhāvairviṣṇoḥ śayanabhāvitān ||
vārṣikāṃścaturo māsānnivasetpuruṣottame
||16||तस्मान्नरः सर्वभावैर्विष्णोः शयनभावितान् ॥
वार्षिकांश्चतुरो मासान्निवसेत्पुरुषोत्तमे
kuryādanyanna vā kuryājjanmasāphalyamṛcchati
||17||कुर्यादन्यन्न वा कुर्याज्जन्मसाफल्यमृच्छति
āṣāḍhaśuklaikādaśyāṃ kuryātsvāpamahotsavam ||
maṇḍapaṃ racayettatra śayanāgāramuttamam
||18||आषाढशुक्लैकादश्यां कुर्यात्स्वापमहोत्सवम् ॥
मण्डपं रचयेत्तत्र शयनागारमुत्तमम्
devasya purataḥ śayyāṃ ratnapalyaṃkikopari ||
svāstīrya sopadhānāṃ tu mṛducīnottaracchadām
||19||देवस्य पुरतः शय्यां रत्नपल्यंकिकोपरि ॥
स्वास्तीर्य सोपधानां तु मृदुचीनोत्तरच्छदाम्
karpūradhūlivikṣiptāṃ sādhucaṃdrātapāṃ śubhām ||
sarvato veṣṭitāṃ chidrarahitāṃ cadanokṣitām
||20||कर्पूरधूलिविक्षिप्तां साधुचंद्रातपां शुभाम् ॥
सर्वतो वेष्टितां छिद्ररहितां चदनोक्षिताम्
sādhudvārāṃ samāṃ snigdhāṃ nānācitropaśobhitām ||
ekaṃ svāpagṛhaṃ kṛtvā niśīthe pratimātrayam
||21||साधुद्वारां समां स्निग्धां नानाचित्रोपशोभिताम् ॥
एकं स्वापगृहं कृत्वा निशीथे प्रतिमात्रयम्
sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi rītijaṃ dārṣadaṃ tathā ||
yathāśraddhaṃ prakurvīta praśastaṃ cottarottaram
||22||सौवर्णं राजतं वापि रीतिजं दार्षदं तथा ॥
यथाश्रद्धं प्रकुर्वीत प्रशस्तं चोत्तरोत्तरम्
tattrayāṇāṃ surāṇāṃ vai pādamūle yathātatham ||
nidhāya pūjūyeddevāṃstaccheṣaṃ teṣu nikṣipet
||23||तत्त्रयाणां सुराणां वै पादमूले यथातथम् ॥
निधाय पूजूयेद्देवांस्तच्छेषं तेषु निक्षिपेत्
pūjāṃte bhāvayedaikya teṣāṃ kṛṣṇādibhiḥ saha ||
ehyehi bhagavandeva sarvalokaikajīvana
||24||पूजांते भावयेदैक्य तेषां कृष्णादिभिः सह ॥
एह्येहि भगवन्देव सर्वलोकैकजीवन
svāpārthaṃ caturo māsānsarvakalyāṇavṛddhaye ||
iti saṃprārthya deveśāṃstadaṃgāttatsrajāṃ trayam
||25||स्वापार्थं चतुरो मासान्सर्वकल्याणवृद्धये ॥
इति संप्रार्थ्य देवेशांस्तदंगात्तत्स्रजां त्रयम्
pratyarcāsu vinikṣipya māṃgalyastutigītibhiḥ ||
nayecchayyāgṛhaddvāraṃ vāsayeddhaṭikātraye
||26||प्रत्यर्चासु विनिक्षिप्य मांगल्यस्तुतिगीतिभिः ॥
नयेच्छय्यागृहद्द्वारं वासयेद्धटिकात्रये
paṃcāmṛtaiḥ snāpayettānpṛthakpalaśatādhikaiḥ ||
sugandhacaṃdanairliptānvastrālaṃkaraṇādibhiḥ
||27||पंचामृतैः स्नापयेत्तान्पृथक्पलशताधिकैः ॥
सुगन्धचंदनैर्लिप्तान्वस्त्रालंकरणादिभिः
pūjayitvā yathānyāyaṃ prāṃjalirmaṃtramuccaret ||
jagadvandya jagannātha jagattrāṇaparāyaṇa
||28||पूजयित्वा यथान्यायं प्रांजलिर्मंत्रमुच्चरेत् ॥
जगद्वन्द्य जगन्नाथ जगत्त्राणपरायण
hitāya jagatāmīśa cāturmāsyānghanāgamān ||
suptvā praśamayāriṣṭāñchakreṇa saha pūjitaḥ
||29||हिताय जगतामीश चातुर्मास्यान्घनागमान् ॥
सुप्त्वा प्रशमयारिष्टाञ्छक्रेण सह पूजितः
ehyehi śayanāgāraṃ sukhamatra svapa prabho ||
iti saṃprārthya deveśaṃ svāpayetpuruṣottamam
||30||एह्येहि शयनागारं सुखमत्र स्वप प्रभो ॥
इति संप्रार्थ्य देवेशं स्वापयेत्पुरुषोत्तमम्
sudṛḍhaṃ bandhayeddvāraṃ viṣṇoḥ śayanaveśmanaḥ ||
svāpayitvā jagannāthaṃ labhate sukhamuttamam
||31||सुदृढं बन्धयेद्द्वारं विष्णोः शयनवेश्मनः ॥
स्वापयित्वा जगन्नाथं लभते सुखमुत्तमम्
vārṣikāṃścaturo māsānprasupte vai janārdane ||
vratairanekairniyamairmāsānvai caturaḥ kṣipet
||32||वार्षिकांश्चतुरो मासान्प्रसुप्ते वै जनार्दने ॥
व्रतैरनेकैर्नियमैर्मासान्वै चतुरः क्षिपेत्
kalpasthāyī viṣṇuloke naro bhakto bhaveddhruvam ||
niyamavratāni gadataḥ śṛṇudhvaṃ munayo mama
||33||कल्पस्थायी विष्णुलोके नरो भक्तो भवेद्ध्रुवम् ॥
नियमव्रतानि गदतः शृणुध्वं मुनयो मम
maṃcakhaṭvādiśayanaṃ varjayedbhaktimānnaraḥ ||
anṛtau na vrajedbhāryāṃ māsaṃ madhu paraudanam
||34||मंचखट्वादिशयनं वर्जयेद्भक्तिमान्नरः ॥
अनृतौ न व्रजेद्भार्यां मासं मधु परौदनम्
paṭolaṃ mūlakaṃ caiva vārtākaṃ ca na bhakṣayet ||
abhakṣyaṃ varjayeddūrānmasūraṃ sitasarṣapam
||35||पटोलं मूलकं चैव वार्ताकं च न भक्षयेत् ॥
अभक्ष्यं वर्जयेद्दूरान्मसूरं सितसर्षपम्
rājamāṣānkulatthāṃśca āśudhānyaṃ ca saṃtyajet ||
śākaṃ dadhi payo māṣācchrāvaṇādau kramādimān
||36||राजमाषान्कुलत्थांश्च आशुधान्यं च संत्यजेत् ॥
शाकं दधि पयो माषाच्छ्रावणादौ क्रमादिमान्
rājagopayatīṃstyaktvā nāroheccarmapāduke ||
vārṣikāṃścaturo māsānavratena nayedyadi ||
tasya pāpasya śāṃtyarthaṃ kārtike vā vratī bhavet
||37||राजगोपयतींस्त्यक्त्वा नारोहेच्चर्मपादुके ॥
वार्षिकांश्चतुरो मासानव्रतेन नयेद्यदि ॥
तस्य पापस्य शांत्यर्थं कार्तिके वा व्रती भवेत्
namaḥ kṛṣṇāya haraye keśavāya namonamaḥ ||
namo'stu nārasiṃhāya viṣṇave pāpajiṣṇave
||38||नमः कृष्णाय हरये केशवाय नमोनमः ॥
नमोऽस्तु नारसिंहाय विष्णवे पापजिष्णवे
sāyaṃ prātardivāmadhye karmāṃteṣu ca yojayet
||39||सायं प्रातर्दिवामध्ये कर्मांतेषु च योजयेत्
tasya pāpāni ghorāṇi citāni bahujanmasu ||
nirdahatyeva sarvāṇi tūlarāśimivānalaḥ
||40||तस्य पापानि घोराणि चितानि बहुजन्मसु ॥
निर्दहत्येव सर्वाणि तूलराशिमिवानलः
ekāhāro yatāhāro viṣṇunirmālyabhojanaḥ ||
āṣāḍhīmavadhiṃ kṛtvā kārtikyavadhi yo bhavet ||
naktabhojī bhavedvāpi svargastasyālpakaṃ phalam
||41||एकाहारो यताहारो विष्णुनिर्माल्यभोजनः ॥
आषाढीमवधिं कृत्वा कार्तिक्यवधि यो भवेत् ॥
नक्तभोजी भवेद्वापि स्वर्गस्तस्याल्पकं फलम्
tailābhyaṃgaṃ divāsvāpaṃ mṛṣāvādaṃ ca varjayet ||
āṣāḍhaśuklaikādaśyāṃ saṃkrāṃtau karkaṭasya vā
||42||तैलाभ्यंगं दिवास्वापं मृषावादं च वर्जयेत् ॥
आषाढशुक्लैकादश्यां संक्रांतौ कर्कटस्य वा
āṣāḍhyāṃ vā naro bhaktyā gṛhṇīyānniyamaṃ vratī ||
sarvapāpaharaṃ devaṃ prapūjya madhusūdanam
||43||आषाढ्यां वा नरो भक्त्या गृह्णीयान्नियमं व्रती ॥
सर्वपापहरं देवं प्रपूज्य मधुसूदनम्
tadagre pratisaṃkalpya vratārcanajapādikam ||
prārthayetparamānandaṃ kṛtāṃjalipuṭo vratī
||44||तदग्रे प्रतिसंकल्प्य व्रतार्चनजपादिकम् ॥
प्रार्थयेत्परमानन्दं कृतांजलिपुटो व्रती
cāturmāsyavrataṃ deva gṛhītaṃ tvatprasādataḥ ||
tava prasādānnirvighnaṃ siddhimāyātu keśava
||45||चातुर्मास्यव्रतं देव गृहीतं त्वत्प्रसादतः ॥
तव प्रसादान्निर्विघ्नं सिद्धिमायातु केशव
vratesminyadyasaṃpūrṇe paralokagatirbhavet ||
tanme bhavatusaṃpūrṇaṃ tvatprasādādadhokṣaja
||46||व्रतेस्मिन्यद्यसंपूर्णे परलोकगतिर्भवेत् ॥
तन्मे भवतुसंपूर्णं त्वत्प्रसादादधोक्षज
iti saṃprārthya deveśaṃ pūrvoktaniyame sthitaḥ ||
yāpayeccaturo māsānviṣṇvarpita matirvratī
||47||इति संप्रार्थ्य देवेशं पूर्वोक्तनियमे स्थितः ॥
यापयेच्चतुरो मासान्विष्ण्वर्पित मतिर्व्रती
pāraṇaṃ pratimāsāṃte prītyai kṛṣṇasya kārayet
||48||पारणं प्रतिमासांते प्रीत्यै कृष्णस्य कारयेत्
miṣṭānnairbhojayedviprānpūjayitvā jagatpatim ||
asamarthastu kārtikyāṃ pārayedvratamuttamam
||49||मिष्टान्नैर्भोजयेद्विप्रान्पूजयित्वा जगत्पतिम् ॥
असमर्थस्तु कार्तिक्यां पारयेद्व्रतमुत्तमम्
tasyāṃ pūjya jagannāthaṃ vahnisthaṃ tarpayettataḥ ||
dvijāgryānpāyasairmiṣṭairviṣṇubhaktyā prapūjayet
||50||तस्यां पूज्य जगन्नाथं वह्निस्थं तर्पयेत्ततः ॥
द्विजाग्र्यान्पायसैर्मिष्टैर्विष्णुभक्त्या प्रपूजयेत्
yathāśaktyā pradadyādvai kanakaṃ vastrameva ca ||
aśaktaḥ kārtike māsi vrataṃ kuryātpuroditam
||51||यथाशक्त्या प्रदद्याद्वै कनकं वस्त्रमेव च ॥
अशक्तः कार्तिके मासि व्रतं कुर्यात्पुरोदितम्
vrataṃ ca vividhaṃ viṣṇoḥ kṛcchracāṃdrāyaṇaṃ tathā
||52||व्रतं च विविधं विष्णोः कृच्छ्रचांद्रायणं तथा
payaḥ pītvā nayedyastu śākāhāreṇa vā punaḥ ||
bhuktvātra vipulānbhogānparaṃ nirvāṇamṛcchati
||53||पयः पीत्वा नयेद्यस्तु शाकाहारेण वा पुनः ॥
भुक्त्वात्र विपुलान्भोगान्परं निर्वाणमृच्छति
tatrāpi cedaśaktaḥ syādbhīṣmapaṃcakamuttamam ||
prītaye devadevasya vanyavṛttirbhavedvratī
||54||तत्रापि चेदशक्तः स्याद्भीष्मपंचकमुत्तमम् ॥
प्रीतये देवदेवस्य वन्यवृत्तिर्भवेद्व्रती
etadvrataṃ samākhyātaṃ bhagavatprītikārakam ||
sarvapāpapraśamanaṃ viṣṇulokagatipradam ||
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvakāmaprasādhanam
||55||एतद्व्रतं समाख्यातं भगवत्प्रीतिकारकम् ॥
सर्वपापप्रशमनं विष्णुलोकगतिप्रदम् ॥
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वकामप्रसाधनम्
munayaḥ proktametadvo rahasyaṃ śṛṇutāparam ||
etadvratāni cānyāni vratāni sabahūni ca
||56||मुनयः प्रोक्तमेतद्वो रहस्यं शृणुतापरम् ॥
एतद्व्रतानि चान्यानि व्रतानि सबहूनि च
bhagavadbhaktihīnānāṃ jānīdhvaṃ viphalāni vai ||
phalaṃ mahākratūnāṃ yattīrthānāṃ phalamuttamam
||57||भगवद्भक्तिहीनानां जानीध्वं विफलानि वै ॥
फलं महाक्रतूनां यत्तीर्थानां फलमुत्तमम्
dānānāṃ tapasāṃ caiva sāttvikānāṃ ca yatphalam ||
ekayā viṣṇubhaktyā tatsamagraṃ phalamaśnute
||58||दानानां तपसां चैव सात्त्विकानां च यत्फलम् ॥
एकया विष्णुभक्त्या तत्समग्रं फलमश्नुते
ye paśyaṃti mahātmānaḥ śayanopsavamuttamam ||
māturgarbhe na svapaṃti kārayaṃti ca ye maham
||59||ये पश्यंति महात्मानः शयनोप्सवमुत्तमम् ॥
मातुर्गर्भे न स्वपंति कारयंति च ये महम्
utsavāṃte vrataṃ cedaṃ pratijñāya tadagrataḥ ||
paryāptaṃ pārayitvā tu brahmaloke mahīyate
||60||उत्सवांते व्रतं चेदं प्रतिज्ञाय तदग्रतः ॥
पर्याप्तं पारयित्वा तु ब्रह्मलोके महीयते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36 ||