rāmacandratattvajñānopadeśavarṇanam
śrīsūta uvāca
evaṃ pratiṣṭhite liṃge rāmeṇākliṣṭakāriṇā ||
liṃgaṃ varaṃ samādāya mārutiḥ sahasā''yayau
||1||एवं प्रतिष्ठिते लिंगे रामेणाक्लिष्टकारिणा ॥
लिंगं वरं समादाय मारुतिः सहसाऽऽययौ
rāmaṃ dāśarathiṃ vīramabhivādya sa mārutiḥ ||
vaidehīlakṣmaṇau paścātsugrīvaṃ praṇanāma ca
||2||रामं दाशरथिं वीरमभिवाद्य स मारुतिः ॥
वैदेहीलक्ष्मणौ पश्चात्सुग्रीवं प्रणनाम च
sītā saikataliṃgaṃ tatpūjayaṃtaṃ raghūdvaham ||
dṛṣṭvātha munibhiḥ sārddhaṃ cukopa pavanātmajaḥ
||3||सीता सैकतलिंगं तत्पूजयंतं रघूद्वहम् ॥
दृष्ट्वाथ मुनिभिः सार्द्धं चुकोप पवनात्मजः
atyaṃtaṃ khedakhinnaḥ sanvṛthākṛtapariśramaḥ ||
uvāca rāmaṃ dharmajñaṃ hanūmānaṃjanātmajaḥ
||4||अत्यंतं खेदखिन्नः सन्वृथाकृतपरिश्रमः ॥
उवाच रामं धर्मज्ञं हनूमानंजनात्मजः
hanūmānuvāca
durjāto'haṃ vṛthā rāma loke kleśāya kevalam ||
khinno'smi bahuśo deva rākṣasaiḥ krūrakarmabhiḥ
||5||दुर्जातोऽहं वृथा राम लोके क्लेशाय केवलम् ॥
खिन्नोऽस्मि बहुशो देव राक्षसैः क्रूरकर्मभिः
mā sma sīmaṃtinī kācijjanayenmādṛśaṃ sutam ||
yato'nubhūyate duḥkhamanaṃtaṃ bhavasāgare
||6||मा स्म सीमंतिनी काचिज्जनयेन्मादृशं सुतम् ॥
यतोऽनुभूयते दुःखमनंतं भवसागरे
khinno'smi sevayā pūrvaṃ yuddhenāpi tatodhikam ||
anantaṃ duḥkhamadhunā yato māmavamanyase
||7||खिन्नोऽस्मि सेवया पूर्वं युद्धेनापि ततोधिकम् ॥
अनन्तं दुःखमधुना यतो मामवमन्यसे
sugrīveṇa ca bhāryārthaṃ rājyārthaṃ rākṣasena ca ||
rāvaṇāvarajena tvaṃ sevito 'si raghūdvaha
||8||सुग्रीवेण च भार्यार्थं राज्यार्थं राक्षसेन च ॥
रावणावरजेन त्वं सेवितो ऽसि रघूद्वह
mayā nirhetukaṃ rāma sevito'si mahāmate ||
vānarāṇāmanekeṣu tvayājñapto'hamadya vai
||9||मया निर्हेतुकं राम सेवितोऽसि महामते ॥
वानराणामनेकेषु त्वयाज्ञप्तोऽहमद्य वै
śivaliṃgaṃ samānetuṃ kailāsātparvato ttamāt ||
kailāsaṃ tvarito gatvā na cāpaśyaṃ pinākinam
||10||शिवलिंगं समानेतुं कैलासात्पर्वतो त्तमात् ॥
कैलासं त्वरितो गत्वा न चापश्यं पिनाकिनम्
tapasā prīṇayitvā taṃ sāṃbaṃ vṛṣabhavāhanam ||
prāptaliṃgo raghupate tvaritaḥ samu pāgataḥ
||11||तपसा प्रीणयित्वा तं सांबं वृषभवाहनम् ॥
प्राप्तलिंगो रघुपते त्वरितः समु पागतः
anyaliṃgaṃ tvamadhunā pratiṣṭhāpya tu saikatam ||
munibhirdevagandharvaiḥ sākaṃ pūjayase vibho
||12||अन्यलिंगं त्वमधुना प्रतिष्ठाप्य तु सैकतम् ॥
मुनिभिर्देवगन्धर्वैः साकं पूजयसे विभो
mayānītamidaṃ liṃgaṃ kailāsā tparvatādvṛthā ||
aho bhārāya me deho mandabhāgyasyajāyate
||13||मयानीतमिदं लिंगं कैलासा त्पर्वताद्वृथा ॥
अहो भाराय मे देहो मन्दभाग्यस्यजायते
bhūtalasya mahārāja jānakīramaṇa prabho ||
idaṃ duḥkhamahaṃ soḍhuṃ na śaknomi raghūdvaha ||
14 kiṃ kariṣyāmi kutrāhaṃ gamiṣyāmi na me gatiḥ ||
ataḥ śarīraṃ tyakṣyāmi tvayāhamavamānitaḥ
||15||भूतलस्य महाराज जानकीरमण प्रभो ॥
इदं दुःखमहं सोढुं न शक्नोमि रघूद्वह ॥
१४ किं करिष्यामि कुत्राहं गमिष्यामि न मे गतिः ॥
अतः शरीरं त्यक्ष्यामि त्वयाहमवमानितः
śrīsūta uvāca
evaṃ sa bahuśo viprāḥ kruśitvā pavanātmajaḥ ||
daṇḍavatpraṇato bhūmau krodhaśokākulo'bhavat
||16||एवं स बहुशो विप्राः क्रुशित्वा पवनात्मजः ॥
दण्डवत्प्रणतो भूमौ क्रोधशोकाकुलोऽभवत्
taṃ dṛṣṭvā raghunātho'pi prahasannidamabravīt ||
paśyatāṃ savadevānāṃ munīnāṃ kapirakṣasām ||
sāṃtvayanmārutiṃ tatra duḥkhaṃ cāsya pramārjayan
||17||तं दृष्ट्वा रघुनाथोऽपि प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥
पश्यतां सवदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् ॥
सांत्वयन्मारुतिं तत्र दुःखं चास्य प्रमार्जयन्
śrīrāma uvāca
sarvaṃ jānāmyahaṃ kāryamātmano'pi parasya ca
||18||सर्वं जानाम्यहं कार्यमात्मनोऽपि परस्य च
jātasya jāyamānasya mṛtasyāpi sadā kape ||
jāyate mriyate jantureka eva svakarmaṇā 19 ||
prayāti narakaṃ cāpi paramātmā tu nirguṇaḥ ||
evaṃ tattvaṃ viniścitya śokaṃ mā kuru vānara
||20||जातस्य जायमानस्य मृतस्यापि सदा कपे ॥
जायते म्रियते जन्तुरेक एव स्वकर्मणा १९ ॥
प्रयाति नरकं चापि परमात्मा तु निर्गुणः ॥
एवं तत्त्वं विनिश्चित्य शोकं मा कुरु वानर
liṃgatrayavinirmuktaṃ jyotirekaṃ niraṃjanam ||
nirāśrayaṃ nirvikāramātmānaṃ paśya nityaśaḥ
||21||लिंगत्रयविनिर्मुक्तं ज्योतिरेकं निरंजनम् ॥
निराश्रयं निर्विकारमात्मानं पश्य नित्यशः
kimarthaṃ kuruṣe śokaṃ tattvajñānasya bādhakam ||
tattvajñāne sadā niṣṭhāṃ kuru vānarasattama
||22||किमर्थं कुरुषे शोकं तत्त्वज्ञानस्य बाधकम् ॥
तत्त्वज्ञाने सदा निष्ठां कुरु वानरसत्तम
svayaṃprakāśamātmānaṃ dhyāyasva satataṃ kape ||
dehādau mamatāṃ muṃca tattvajñānavirodhinīm
||23||स्वयंप्रकाशमात्मानं ध्यायस्व सततं कपे ॥
देहादौ ममतां मुंच तत्त्वज्ञानविरोधिनीम्
dharmaṃ bhajasva satataṃ prāṇihiṃsāṃ parityaja ||
sevasva sādhupuruṣāñjahi sarveṃdriyāṇi ca
||24||धर्मं भजस्व सततं प्राणिहिंसां परित्यज ॥
सेवस्व साधुपुरुषाञ्जहि सर्वेंद्रियाणि च
parityajasva satatamanyeṣāṃ doṣakīrtanam ||
śivaviṣṇvādidevānāmarcāṃ kuru sadā kape
||25||परित्यजस्व सततमन्येषां दोषकीर्तनम् ॥
शिवविष्ण्वादिदेवानामर्चां कुरु सदा कपे
satyaṃ vadasva satataṃ parityaja śucaṃ kape ||
pratyagbrahmaikatājñānaṃ mohavastusamudgatam
||26||सत्यं वदस्व सततं परित्यज शुचं कपे ॥
प्रत्यग्ब्रह्मैकताज्ञानं मोहवस्तुसमुद्गतम्
śobhanāśobhanā bhrāṃtiḥ kalpi tāsminyathārthavat ||
adhyāste śobhanatvena padārthe mohavaibhavāt
||27||शोभनाशोभना भ्रांतिः कल्पि तास्मिन्यथार्थवत् ॥
अध्यास्ते शोभनत्वेन पदार्थे मोहवैभवात्
rogo vijāyate nṛṇāṃ bhrāṃtānāṃ kapisattama ||
rāgadveṣabalādbaddhā dharmā dharmavaśaṃgatāḥ
||28||रोगो विजायते नृणां भ्रांतानां कपिसत्तम ॥
रागद्वेषबलाद्बद्धा धर्मा धर्मवशंगताः
devatiryaṅmanuṣyādyā nirayaṃ yāṃti mānavāḥ ||
caṃdanāgarukarpūrapramukhā atiśobhanāḥ
||29||देवतिर्यङ्मनुष्याद्या निरयं यांति मानवाः ॥
चंदनागरुकर्पूरप्रमुखा अतिशोभनाः
malaṃ bhavaṃti yatsparśāttaccharīraṃ kathaṃ sukham ||
bhakṣyabhojyādayaḥ sarve padārthā atiśobhanāḥ
||30||मलं भवंति यत्स्पर्शात्तच्छरीरं कथं सुखम् ॥
भक्ष्यभोज्यादयः सर्वे पदार्था अतिशोभनाः
viṣṭhā bhavaṃti yatsaṃgāttaccharīraṃ kathaṃ sukham ||
sugaṃdhi śītalaṃ toyaṃ mūtraṃ yatsaṃgamādbhavet
||31||विष्ठा भवंति यत्संगात्तच्छरीरं कथं सुखम् ॥
सुगंधि शीतलं तोयं मूत्रं यत्संगमाद्भवेत्
tatkathaṃ śobhanaṃ piṃḍaṃ bhavedbrūhi kape'dhunā ||
atīva dhavalāḥ śuddhāḥ paṭā yatsaṃgamenahi
||32||तत्कथं शोभनं पिंडं भवेद्ब्रूहि कपेऽधुना ॥
अतीव धवलाः शुद्धाः पटा यत्संगमेनहि
bhavaṃti malināḥ svedāttatkathaṃ śobhanaṃ bhaveta ||
śrūyatāṃ paramārtho me hanūmanvāyunaṃdana
||33||भवंति मलिनाः स्वेदात्तत्कथं शोभनं भवेत ॥
श्रूयतां परमार्थो मे हनूमन्वायुनंदन
asminsaṃsāragarte tu kiṃcitsaukhyaṃ na vidyate ||
prathamaṃ jaṃturāpnoti janma bālyaṃ tataḥ param
||34||अस्मिन्संसारगर्ते तु किंचित्सौख्यं न विद्यते ॥
प्रथमं जंतुराप्नोति जन्म बाल्यं ततः परम्
paścādyauvanamāpnoti tato vārdhakyamaśnute ||
paścānmṛtyumavāpnoti punarjanma tadaśnute
||35||पश्चाद्यौवनमाप्नोति ततो वार्धक्यमश्नुते ॥
पश्चान्मृत्युमवाप्नोति पुनर्जन्म तदश्नुते
ajñānavaibhavādeva duḥkhamāpnoti mānavaḥ ||
tadajñāna nivṛttau tu prāpnoti sukhamuttamam
||36||अज्ञानवैभवादेव दुःखमाप्नोति मानवः ॥
तदज्ञान निवृत्तौ तु प्राप्नोति सुखमुत्तमम्
ajñānasya nivṛttistu jñānādeva na karmaṇā ||
jñānaṃ nāma paraṃ brahma jñānaṃ vedāṃtavākyajam
||37||अज्ञानस्य निवृत्तिस्तु ज्ञानादेव न कर्मणा ॥
ज्ञानं नाम परं ब्रह्म ज्ञानं वेदांतवाक्यजम्
tajjñānaṃ ca viraktasya jāyate netarasya hi ||
mukhyādhikāriṇaḥ satyamācāryasya prasādataḥ
||39||तज्ज्ञानं च विरक्तस्य जायते नेतरस्य हि ॥
मुख्याधिकारिणः सत्यमाचार्यस्य प्रसादतः
yadā sarve pramucyaṃte kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ ||
tadā martyo'mṛto'traiva paraṃ brahma samaśnute
||39||यदा सर्वे प्रमुच्यंते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः ॥
तदा मर्त्योऽमृतोऽत्रैव परं ब्रह्म समश्नुते
jāgrataṃ ca svapaṃtaṃ ca bhuṃjaṃtaṃ ca sthitaṃ tathā ||
imaṃ janaṃ sadā krūraḥ kṛtāṃtaḥ parikarṣati
||40||जाग्रतं च स्वपंतं च भुंजंतं च स्थितं तथा ॥
इमं जनं सदा क्रूरः कृतांतः परिकर्षति
sarve kṣayāṃtā nicayāḥ patanāṃtāḥ samucchrayāḥ ||
saṃyogā viprayogāṃtā maraṇāṃtaṃ ca jīvitam
||41||सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः ॥
संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं च जीवितम्
yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam ||
yathā narāṇāṃ jātānāṃ nānyatra patanādbhayam
||42||यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् ॥
यथा नराणां जातानां नान्यत्र पतनाद्भयम्
yathā gṛhaṃ dṛḍhastaṃbhaṃ jīrṇaṃ kāle vinaśyati ||
evaṃ vinaśyaṃti narā jarāmṛtyuvaśaṃgatāḥ
||43||यथा गृहं दृढस्तंभं जीर्णं काले विनश्यति ॥
एवं विनश्यंति नरा जरामृत्युवशंगताः
ahorātrasya gamanānnṛṇāmāyurvinaśyati ||
ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi
||44||अहोरात्रस्य गमनान्नृणामायुर्विनश्यति ॥
आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि
naśyatyāyuḥ sthitasyāpi dhāvato'pi kapīśvara ||
sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati
||45||नश्यत्यायुः स्थितस्यापि धावतोऽपि कपीश्वर ॥
सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति
caritvā dūradeśaṃ ca saha mṛtyurnivartate ||
śarīre valayaḥ prāptāḥ śvetā jātāḥ śiroruhāḥ
||46||चरित्वा दूरदेशं च सह मृत्युर्निवर्तते ॥
शरीरे वलयः प्राप्ताः श्वेता जाताः शिरोरुहाः
jīryate jarayā dehaḥ śvāsakāsādinā tathā ||
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau
||47||जीर्यते जरया देहः श्वासकासादिना तथा ॥
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ
sametya ca vyapeyātāṃ kālayogena vānara ||
evaṃ bhāryā ca putraśca vadhukṣetradhanāni ca
||48||समेत्य च व्यपेयातां कालयोगेन वानर ॥
एवं भार्या च पुत्रश्च वधुक्षेत्रधनानि च
kvacitsaṃbhūya gacchaṃti punaranyatra vānara ||
yathā hi pāṃthaṃ gacchaṃtaṃ pathi kaścitpathi sthitaḥ
||49||क्वचित्संभूय गच्छंति पुनरन्यत्र वानर ॥
यथा हि पांथं गच्छंतं पथि कश्चित्पथि स्थितः
ahamapyā gamiṣyāmi bhavadbhiḥ sākamityatha ||
kaṃcitkālaṃ sametau tau punaranyatra gacchataḥ
||50||अहमप्या गमिष्यामि भवद्भिः साकमित्यथ ॥
कंचित्कालं समेतौ तौ पुनरन्यत्र गच्छतः
evaṃ bhāryāsutādīnāṃ saṃgamo naśvaraḥ kape ||
śarīrajanmanā sākaṃ mṛtyuḥ saṃjāyate dhruvam
||51||एवं भार्यासुतादीनां संगमो नश्वरः कपे ॥
शरीरजन्मना साकं मृत्युः संजायते ध्रुवम्
avaśyaṃbhāvimaraṇe na hi jātu pratikriyā ||
etaccharīrapāte tu dehī karmagatiṃ gataḥ
||52||अवश्यंभाविमरणे न हि जातु प्रतिक्रिया ॥
एतच्छरीरपाते तु देही कर्मगतिं गतः
prāpya piṃḍāṃtaraṃ vatsa pūrvapiṃḍaṃ tyajatyasau ||
prāṇināṃ na sadaikatra vāso bhavati vānara
||53||प्राप्य पिंडांतरं वत्स पूर्वपिंडं त्यजत्यसौ ॥
प्राणिनां न सदैकत्र वासो भवति वानर
svasvakarmavaśātsarve viyujyaṃte pṛthakpṛthak ||
yathā prāṇiśarīrāṇi naśyaṃti ca bhavaṃti ca
||54||स्वस्वकर्मवशात्सर्वे वियुज्यंते पृथक्पृथक् ॥
यथा प्राणिशरीराणि नश्यंति च भवंति च
ātmano janmamaraṇe naiva staḥ kapisattama ||
atastvamaṃjanāsūno viśokaṃ jñānamadvayaṃ
||55||आत्मनो जन्ममरणे नैव स्तः कपिसत्तम ॥
अतस्त्वमंजनासूनो विशोकं ज्ञानमद्वयं
sadrūpamamalaṃ brahma ciṃtayasva divāniśam ||
tvatkṛtaṃ matkṛtaṃ karma matkṛtaṃ tvākṛtaṃ tathā
||56||सद्रूपममलं ब्रह्म चिंतयस्व दिवानिशम् ॥
त्वत्कृतं मत्कृतं कर्म मत्कृतं त्वाकृतं तथा
malliṃgasthāpanaṃ tasmāttvalliṃga sthāpanaṃ kape ||
muhūrtātikramālliṃgaṃ saikataṃ sītayā kṛtam
||57||मल्लिंगस्थापनं तस्मात्त्वल्लिंग स्थापनं कपे ॥
मुहूर्तातिक्रमाल्लिंगं सैकतं सीतया कृतम्
mayātra sthāpitaṃ tasmātkopaṃ duḥkhaṃ ca mā kuru ||
kailāsādāgataṃ liṃgaṃ sthāpayāsmicchubhe dine
||58||मयात्र स्थापितं तस्मात्कोपं दुःखं च मा कुरु ॥
कैलासादागतं लिंगं स्थापयास्मिच्छुभे दिने
tava nāmnā tvidaṃ liṃgaṃ yātu lokatraye prathām ||
hanūmadīśvaraṃ dṛṣṭvā draṣṭavyo rāghaveśvaraḥ
||59||तव नाम्ना त्विदं लिंगं यातु लोकत्रये प्रथाम् ॥
हनूमदीश्वरं दृष्ट्वा द्रष्टव्यो राघवेश्वरः
brahmarākṣasayūthāni hatāni bhavatā kape ||
ataḥ svanāmnā liṃgasya sthāpanāttvaṃ pramokṣyase
||60||ब्रह्मराक्षसयूथानि हतानि भवता कपे ॥
अतः स्वनाम्ना लिंगस्य स्थापनात्त्वं प्रमोक्ष्यसे
svayaṃ hareṇa dattaṃ tu hanūmannāmakaṃ śivam ||
saṃpaśyanrāmanāthaṃ ca kṛtakṛtyo bhavennaraḥ
||61||स्वयं हरेण दत्तं तु हनूमन्नामकं शिवम् ॥
संपश्यन्रामनाथं च कृतकृत्यो भवेन्नरः
yojanānāṃ sahasre'pi smṛtvā liṃgaṃ hanūmataḥ ||
rāmanātheśvaraṃ cāpi smṛtvā sāyujyamāpnuyāt
||62||योजनानां सहस्रेऽपि स्मृत्वा लिंगं हनूमतः ॥
रामनाथेश्वरं चापि स्मृत्वा सायुज्यमाप्नुयात्
teneṣṭaṃ sarvayajñaiśca tapaścākāri kṛtsnaśaḥ ||
yena dṛṣṭau mahādevau hanūmadrāghaveśvarau
||63||तेनेष्टं सर्वयज्ञैश्च तपश्चाकारि कृत्स्नशः ॥
येन दृष्टौ महादेवौ हनूमद्राघवेश्वरौ
hanūmatā kṛtaṃ liṃgaṃ yacca liṃgaṃ mayā kṛtam ||
jānakīyaṃ ca yalliṃgaṃ yalliṃgaṃ lakṣmaṇeśvaram
||64||हनूमता कृतं लिंगं यच्च लिंगं मया कृतम् ॥
जानकीयं च यल्लिंगं यल्लिंगं लक्ष्मणेश्वरम्
sugrīveṇa kṛtaṃ yacca setukartrā nalena ca ||
aṃgadena ca nīlena tathā jāṃbavatā kṛtam
||65||सुग्रीवेण कृतं यच्च सेतुकर्त्रा नलेन च ॥
अंगदेन च नीलेन तथा जांबवता कृतम्
vibhīṣaṇena yaccāpi ratnaliṃgaṃ pratiṣṭhitam ||
indrādyaiśca kṛtaṃ liṃgaṃ yaccheṣādyaiḥ pratiṣṭhitam
||66||विभीषणेन यच्चापि रत्नलिंगं प्रतिष्ठितम् ॥
इन्द्राद्यैश्च कृतं लिंगं यच्छेषाद्यैः प्रतिष्ठितम्
ityekādaśarūpo'yaṃ śivaḥ sākṣādvibhāsate ||
sadā hyeteṣu liṃgeṣu saṃnidhatte maheśvaraḥ
||67||इत्येकादशरूपोऽयं शिवः साक्षाद्विभासते ॥
सदा ह्येतेषु लिंगेषु संनिधत्ते महेश्वरः
tatsvapāpaughaśuddhyarthaṃ sthāpayasva maheśvaram ||
atha cettvaṃ mahābhāga liṃgamutsādayiṣyasi
||68||तत्स्वपापौघशुद्ध्यर्थं स्थापयस्व महेश्वरम् ॥
अथ चेत्त्वं महाभाग लिंगमुत्सादयिष्यसि
mayātra sthāpitaṃ vatsa sītayā saikataṃ kṛtam ||
sthāpayiṣyāmi ca tato liṃgametattvayā kṛtam
||69||मयात्र स्थापितं वत्स सीतया सैकतं कृतम् ॥
स्थापयिष्यामि च ततो लिंगमेतत्त्वया कृतम्
pātālaṃ sutalaṃ prāpya vitalaṃ ca rasātalam ||
talātalaṃ ca tadidaṃ bhedayitvā tu tiṣṭhati
||70||पातालं सुतलं प्राप्य वितलं च रसातलम् ॥
तलातलं च तदिदं भेदयित्वा तु तिष्ठति
pratiṣṭhitaṃ mayā liṃgaṃ bhettuṃ kasya balaṃ bhavet ||
uttiṣṭha liṃgamudvāsya mayaitatsthāpitaṃ kape
||71||प्रतिष्ठितं मया लिंगं भेत्तुं कस्य बलं भवेत् ॥
उत्तिष्ठ लिंगमुद्वास्य मयैतत्स्थापितं कपे
tvayā samāhṛtaṃ liṃgaṃ sthāpayasvāśu mā śucaḥ ||
ityuktastaṃ praṇamyāthājñātasattvo'tha vānaraḥ
||72||त्वया समाहृतं लिंगं स्थापयस्वाशु मा शुचः ॥
इत्युक्तस्तं प्रणम्याथाज्ञातसत्त्वोऽथ वानरः
udvāsayāmi vegena saikataṃ liṃgamutta mam ||
saṃsthāpayāmi kailāsādānītaṃ liṃgamādarāt
||73||उद्वासयामि वेगेन सैकतं लिंगमुत्त मम् ॥
संस्थापयामि कैलासादानीतं लिंगमादरात्
udvāsane saikatasya kiyānbhāro bhavenmama ||
cetasaivaṃ vicāryāyaṃ hanūmānmārutā tmajaḥ
||74||उद्वासने सैकतस्य कियान्भारो भवेन्मम ॥
चेतसैवं विचार्यायं हनूमान्मारुता त्मजः
paśyatāṃ sarvadevānāṃ munīnāṃ kapirakṣasām ||
paśyato rāmacandrasya lakṣmaṇasyāpi paśyataḥ
||75||पश्यतां सर्वदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् ॥
पश्यतो रामचन्द्रस्य लक्ष्मणस्यापि पश्यतः
paśyaṃtyā api vaidehyā liṃgaṃ tatsaikataṃ balāt ||
pāṇinā sarvayatnena jagrāha tarasā balī
||76||पश्यंत्या अपि वैदेह्या लिंगं तत्सैकतं बलात् ॥
पाणिना सर्वयत्नेन जग्राह तरसा बली
yatnena mahatā cāyaṃ cālayannapi mārutiḥ ||
nālaṃ cālayituṃ hyāsītsaikataṃ liṃgamojasā
||77||यत्नेन महता चायं चालयन्नपि मारुतिः ॥
नालं चालयितुं ह्यासीत्सैकतं लिंगमोजसा
tataḥ kilakilāśabdaṃ kurvanvānarapuṃgavaḥ ||
pucchamudyamya pāṇibhyāṃ nirāsthattannijaujasā
||78||ततः किलकिलाशब्दं कुर्वन्वानरपुंगवः ॥
पुच्छमुद्यम्य पाणिभ्यां निरास्थत्तन्निजौजसा
ityanekaprakāreṇa cāla yannapi vānaraḥ ||
naiva cālayituṃ śakto babhūva pavanātmajaḥ
||79||इत्यनेकप्रकारेण चाल यन्नपि वानरः ॥
नैव चालयितुं शक्तो बभूव पवनात्मजः
tadveṣṭayitvā pucchena pāṇibhyāṃ dharaṇīṃ spṛśan ||
utpapātātha tarasā vyomni vāyusutaḥ kapiḥ
||80||तद्वेष्टयित्वा पुच्छेन पाणिभ्यां धरणीं स्पृशन् ॥
उत्पपाताथ तरसा व्योम्नि वायुसुतः कपिः
kaṃpayansa dharāṃ sarvāṃ saptadvīpāṃ saparvatam ||
liṃgasya krośamātre tu mūrcchito rudhiraṃ vaman
||81||कंपयन्स धरां सर्वां सप्तद्वीपां सपर्वतम् ॥
लिंगस्य क्रोशमात्रे तु मूर्च्छितो रुधिरं वमन्
papāta hanumānviprāḥ kaṃpitāṃgo dharātale ||
patato vāyuputrasya vaktrācca nayanadvayāt
||82||पपात हनुमान्विप्राः कंपितांगो धरातले ॥
पततो वायुपुत्रस्य वक्त्राच्च नयनद्वयात्
nāsāpuṭācchrotraraṃdhrādapānācca dvijottamāḥ ||
rudhiraughaḥ prasusrāva raktakuṇḍa mabhūcca tat
||83||नासापुटाच्छ्रोत्ररंध्रादपानाच्च द्विजोत्तमाः ॥
रुधिरौघः प्रसुस्राव रक्तकुण्ड मभूच्च तत्
tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam ||
dhāvaṃtau kapibhiḥ sārddhamubhau tau rāmalakṣmaṇau
||84||ततो हाहाकृतं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥
धावंतौ कपिभिः सार्द्धमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ
jānakīsahitau viprā hyāstāṃ śokākulau tadā ||
sītayā sahitau vīrau vānaraiśca mahābalau
||85||जानकीसहितौ विप्रा ह्यास्तां शोकाकुलौ तदा ॥
सीतया सहितौ वीरौ वानरैश्च महाबलौ
rurucāte tadā viprā gandhamādanaparvate ||
yathā tārāgaṇayutau rajanyāṃ śaśi bhāskarau
||86||रुरुचाते तदा विप्रा गन्धमादनपर्वते ॥
यथा तारागणयुतौ रजन्यां शशि भास्करौ
dadarśaturhanūmaṃtaṃ cūrṇīkṛtakalevaram ||
mūrcchitaṃ patitaṃ bhūmau vamantaṃ rudhiraṃ mukhāt
||87||ददर्शतुर्हनूमंतं चूर्णीकृतकलेवरम् ॥
मूर्च्छितं पतितं भूमौ वमन्तं रुधिरं मुखात्
vilokya kapayaḥ sarve hāhākṛtvā'patanbhuvi ||
karābhyāṃ sadayaṃ sītā hanūmaṃtaṃ marutsutam
||88||विलोक्य कपयः सर्वे हाहाकृत्वाऽपतन्भुवि ॥
कराभ्यां सदयं सीता हनूमंतं मरुत्सुतम्
tātatāteti pasparśa patitaṃ dharaṇītale ||
rāmo'pi dṛṣṭvā patitaṃ hanūmaṃtaṃ kapīśvaram
||89||ताततातेति पस्पर्श पतितं धरणीतले ॥
रामोऽपि दृष्ट्वा पतितं हनूमंतं कपीश्वरम्
āropyāṃkaṃ svapāṇibhyāmāmamarśa kalevaram ||
vimuṃcannetrajaṃ vāri vāyujaṃ cāvravīddvijāḥ
||90||आरोप्यांकं स्वपाणिभ्यामाममर्श कलेवरम् ॥
विमुंचन्नेत्रजं वारि वायुजं चाव्रवीद्द्विजाः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye rāmacandratattvajñānopadeśavarṇanaṃnāma paṃcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 45 ||