manojavālakṣmīvināśavarṇanam
śrīsūta uvāca
sītākuṇḍe mahāpuṇye naraḥ snātvā dvijottamāḥ ||
tatastu maṃgalaṃ tīrthamabhigacchetsamāhitaḥ
||1||सीताकुण्डे महापुण्ये नरः स्नात्वा द्विजोत्तमाः ॥
ततस्तु मंगलं तीर्थमभिगच्छेत्समाहितः
sannidhatte sadā yatra kamalā viṣṇuvallabhā ||
alakṣmīparihārāya yasminsarasi vai surāḥ
||2||सन्निधत्ते सदा यत्र कमला विष्णुवल्लभा ॥
अलक्ष्मीपरिहाराय यस्मिन्सरसि वै सुराः
śatakratumukhāḥ sarve samāgacchaṃti nityaśaḥ ||
tadetattīrthamuddiśya ṛṣayo lokapāvanam
||3||शतक्रतुमुखाः सर्वे समागच्छंति नित्यशः ॥
तदेतत्तीर्थमुद्दिश्य ऋषयो लोकपावनम्
itihāsaṃ pravakṣyāmi puṇyaṃ pāpavināśanam ||
purā manojavo nāma rājā somakulodbhavaḥ
||4||इतिहासं प्रवक्ष्यामि पुण्यं पापविनाशनम् ॥
पुरा मनोजवो नाम राजा सोमकुलोद्भवः
pālayāmāsa dharmeṇa dharāṃ sāgaramekhalām ||
ayaṣṭa sa surānyajñai rbrāhmaṇānannasaṃcayaiḥ
||5||पालयामास धर्मेण धरां सागरमेखलाम् ॥
अयष्ट स सुरान्यज्ञै र्ब्राह्मणानन्नसंचयैः
tarpayāmāsa kavyena pratyabdaṃ pitṛdevatāḥ ||
trayīmadhyaiṣṭa satatamapāṭhīcchāstramarthavat
||6||तर्पयामास कव्येन प्रत्यब्दं पितृदेवताः ॥
त्रयीमध्यैष्ट सततमपाठीच्छास्त्रमर्थवत्
vyajeṣṭa śatrūnvīryeṇa prāṇaṃ sīdīśakeśavau ||
araṃsta nītiśāstreṣu tathāpāṭhīnmahāmanūn
||7||व्यजेष्ट शत्रून्वीर्येण प्राणं सीदीशकेशवौ ॥
अरंस्त नीतिशास्त्रेषु तथापाठीन्महामनून्
evaṃ sa dharmato rājā pālayāmāsa medinīm ||
rakṣatastasya rājño'bhūdrājyaṃ nihata kaṃṭakam
||8||एवं स धर्मतो राजा पालयामास मेदिनीम् ॥
रक्षतस्तस्य राज्ञोऽभूद्राज्यं निहत कंटकम्
ahaṃkāro'bhavattasya putrasaṃpadvināśanaḥ ||
ahaṃkāro bhavedyatra tatra lobho madastathā
||9||अहंकारोऽभवत्तस्य पुत्रसंपद्विनाशनः ॥
अहंकारो भवेद्यत्र तत्र लोभो मदस्तथा
kāmaḥ krodhaśca hiṃsā ca tathā'sūyā vimohinī ||
bhavaṃtyetāni vipreṃdrāḥ saṃpadāṃ nāśahetavaḥ
||10||कामः क्रोधश्च हिंसा च तथाऽसूया विमोहिनी ॥
भवंत्येतानि विप्रेंद्राः संपदां नाशहेतवः
etāni yatra vidyaṃte puruṣe sa vinaśyati ||
kṣaṇena putrapautraiśca sārddhaṃ cākhilasaṃpadā
||11||एतानि यत्र विद्यंते पुरुषे स विनश्यति ॥
क्षणेन पुत्रपौत्रैश्च सार्द्धं चाखिलसंपदा
babhūva tasyāsūyā ca janavidveṣiṇī sadā ||
asūyākulacittasya vṛthāhaṃkāriṇastathā
||12||बभूव तस्यासूया च जनविद्वेषिणी सदा ॥
असूयाकुलचित्तस्य वृथाहंकारिणस्तथा
lubdhasya kāmaduṣṭasya matirevaṃ babhūva ha ||
vipragrāme karādānaṃ kariṣyāmīti niścitaḥ
||13||लुब्धस्य कामदुष्टस्य मतिरेवं बभूव ह ॥
विप्रग्रामे करादानं करिष्यामीति निश्चितः
akarocca tathā rājā niścitya manasā tadā ||
dhanaṃ dhānyaṃ ca viprāṇāṃ jahāra kila lobhataḥ
||14||अकरोच्च तथा राजा निश्चित्य मनसा तदा ॥
धनं धान्यं च विप्राणां जहार किल लोभतः
śivaviṣṇvādidevānāṃ vittānyādatta rāgataḥ ||
śivaviṣṇvādidevānāṃ viprāṇāṃ ca mahātmanām
||15||शिवविष्ण्वादिदेवानां वित्तान्यादत्त रागतः ॥
शिवविष्ण्वादिदेवानां विप्राणां च महात्मनाम्
kṣetrāṇyapajahārāyamahaṃkāra vimūḍhadhīḥ ||
evamanyāyayuktasya devadvijavirodhinaḥ
||16||क्षेत्राण्यपजहारायमहंकार विमूढधीः ॥
एवमन्याययुक्तस्य देवद्विजविरोधिनः
duṣkarmaparipākena krūreṇa dvijapuṃgavāḥ ||
puraṃ rurodha balavānparadeśādhipo ripuḥ
||17||दुष्कर्मपरिपाकेन क्रूरेण द्विजपुंगवाः ॥
पुरं रुरोध बलवान्परदेशाधिपो रिपुः
golabhonāma vipreṃdrāścaturaṃgabalairyutaḥ ||
ṣaṇmāsaṃ yuddhamabhavadgolabhena durātmanaḥ
||19||गोलभोनाम विप्रेंद्राश्चतुरंगबलैर्युतः ॥
षण्मासं युद्धमभवद्गोलभेन दुरात्मनः
manojavasya nṛpaterahaṃkāraratātmanaḥ ||
tataḥ sa golabhenājau jito rājyātparicyutaḥ
||19||मनोजवस्य नृपतेरहंकाररतात्मनः ॥
ततः स गोलभेनाजौ जितो राज्यात्परिच्युतः
vanaṃ saputradāraḥ sanprapede sa manojavaḥ ||
golabhaḥ pālayannāste manojavapure ciram
||20||वनं सपुत्रदारः सन्प्रपेदे स मनोजवः ॥
गोलभः पालयन्नास्ते मनोजवपुरे चिरम्
caturaṃgabalopetastamudvāsya raṇe balī ||
manojavopi vipreṃdrāḥ śocanstrīputrasaṃyutaḥ
||21||चतुरंगबलोपेतस्तमुद्वास्य रणे बली ॥
मनोजवोपि विप्रेंद्राः शोचन्स्त्रीपुत्रसंयुतः
kṣutkṣāmaḥ praskhalañchaśvatpraviveśa mahāvanam ||
jhillikāgaṇasaṃghuṣṭaṃ vyāghraśvāpada bhīṣaṇam
||22||क्षुत्क्षामः प्रस्खलञ्छश्वत्प्रविवेश महावनम् ॥
झिल्लिकागणसंघुष्टं व्याघ्रश्वापद भीषणम्
vyāptadviradacītkāraṃ varāhamahiṣākulam ||
tasminvane mahāghore kṣudhayā paripīḍitaḥ
||23||व्याप्तद्विरदचीत्कारं वराहमहिषाकुलम् ॥
तस्मिन्वने महाघोरे क्षुधया परिपीडितः
ayācatānnaṃ pitaraṃ manojavasutaḥ śiśuḥ ||
aṃba mennaṃ prayaccha tvaṃ kṣudhā māṃ bādhate bhṛśam
||24||अयाचतान्नं पितरं मनोजवसुतः शिशुः ॥
अंब मेन्नं प्रयच्छ त्वं क्षुधा मां बाधते भृशम्
evaṃ svajananīṃ cāpi prārthayāmāsa bālakaḥ ||
tanmātāpitarau tatra śrutvā putrasya bhāṣitam
||25||एवं स्वजननीं चापि प्रार्थयामास बालकः ॥
तन्मातापितरौ तत्र श्रुत्वा पुत्रस्य भाषितम्
śokābhibhūtau sahasā mohaṃ samupajagmatuḥ ||
bhāryāmathābravīdrājā sumitrānāma nāmataḥ
||26||शोकाभिभूतौ सहसा मोहं समुपजग्मतुः ॥
भार्यामथाब्रवीद्राजा सुमित्रानाम नामतः
muhyamānaśca sa muhuḥ śuṣkakaṃṭhauṣṭhatālukaḥ ||
sumitre kiṃ kariṣyāmi kutra yāsyāmi kā gatiḥ
||27||मुह्यमानश्च स मुहुः शुष्ककंठौष्ठतालुकः ॥
सुमित्रे किं करिष्यामि कुत्र यास्यामि का गतिः
mariṣyatyacirādeṣa suto me kṣudhayārditaḥ ||
kimarthaṃ sasṛje vedhā durbhāgyaṃ māṃ vṛthā priye
||28||मरिष्यत्यचिरादेष सुतो मे क्षुधयार्दितः ॥
किमर्थं ससृजे वेधा दुर्भाग्यं मां वृथा प्रिये
ko vā mocayitā duḥkhametadduṣkarmajaṃ mama ||
na pūjito mayā śaṃbhurharirvā pūrvajanmasu
||29||को वा मोचयिता दुःखमेतद्दुष्कर्मजं मम ॥
न पूजितो मया शंभुर्हरिर्वा पूर्वजन्मसु
tathānyā devatāḥ sūryavibhāvasumukhāḥ priye ||
tena pāpena cādyāhamasmiñjanmani śobhane
||30||तथान्या देवताः सूर्यविभावसुमुखाः प्रिये ॥
तेन पापेन चाद्याहमस्मिञ्जन्मनि शोभने
ahaṃkārābhibhūto'smi viprakṣetrāṇyapāharam ||
śivaviṣṇvādidevānāṃ vittaṃ cāpahṛtaṃ mayā
||31||अहंकाराभिभूतोऽस्मि विप्रक्षेत्राण्यपाहरम् ॥
शिवविष्ण्वादिदेवानां वित्तं चापहृतं मया
evaṃ duṣkarmabāhulyādgolabhena parājitaḥ ||
vanaṃ yātosmi vijanaṃ tvayā saha sutena ca
||32||एवं दुष्कर्मबाहुल्याद्गोलभेन पराजितः ॥
वनं यातोस्मि विजनं त्वया सह सुतेन च
niranno nirdhano duḥkhī kṣudhito 'haṃ pipāsitaḥ ||
kathamannaṃ pradāsyāmi kṣudhitāya sutāya me
||33||निरन्नो निर्धनो दुःखी क्षुधितो ऽहं पिपासितः ॥
कथमन्नं प्रदास्यामि क्षुधिताय सुताय मे
na mayānnāni dattāni brāhmaṇebhyaḥ śucismite ||
na mayā pūjitaḥ śaṃbhurviṣṇurvā devatāṃtaram
||34||न मयान्नानि दत्तानि ब्राह्मणेभ्यः शुचिस्मिते ॥
न मया पूजितः शंभुर्विष्णुर्वा देवतांतरम्
tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamāgatam ||
na mayāgnau hutaṃ pūrvaṃ na tīrthamapi sevitam
||35||तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम् ॥
न मयाग्नौ हुतं पूर्वं न तीर्थमपि सेवितम्
mātṛśrāddhaṃ pitṛśrāddhaṃ mṛtāha divase tayoḥ ||
naikoddiṣṭavidhānena pārvaṇenāpi vai priye
||36||मातृश्राद्धं पितृश्राद्धं मृताह दिवसे तयोः ॥
नैकोद्दिष्टविधानेन पार्वणेनापि वै प्रिये
kṛtaṃ na hi mayā bhadre bhūribhojanameva vā ||
tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamāgatam
||37||कृतं न हि मया भद्रे भूरिभोजनमेव वा ॥
तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम्
caitramāse priye citrānakṣatre pānakaṃ mayā ||
panasānāṃ phalaṃ svādu kadalīphalameva vā
||38||चैत्रमासे प्रिये चित्रानक्षत्रे पानकं मया ॥
पनसानां फलं स्वादु कदलीफलमेव वा
tathā chatraṃ sadaṃḍaṃ ca ramyaṃ pādukayordvayam ||
tāṃbūlāni ca puṣpāṇi caṃdanaṃ cānulepanam
||39||तथा छत्रं सदंडं च रम्यं पादुकयोर्द्वयम् ॥
तांबूलानि च पुष्पाणि चंदनं चानुलेपनम्
na dattaṃ vedavidbhyastu citraguptasya tuṣṭaye ||
tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamāgatam
||40||न दत्तं वेदविद्भ्यस्तु चित्रगुप्तस्य तुष्टये ॥
तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम्
nāśvatthaścūtavṛkṣo vā nyagrodhastiṃtiṇī tathā ||
picumaṃdaḥ kapittho vā tathaivāmalakītaruḥ
||41||नाश्वत्थश्चूतवृक्षो वा न्यग्रोधस्तिंतिणी तथा ॥
पिचुमंदः कपित्थो वा तथैवामलकीतरुः
nārikelatarurvāpi sthāpito'dhvagaśāṃtaye ||
tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamāgatam
||42||नारिकेलतरुर्वापि स्थापितोऽध्वगशांतये ॥
तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम्
sammārjanaṃ ca na kṛtaṃ śivaviṣṇvālaye mayā ||
na khānitaṃ taṭākaṃ ca na kūpopi hrado'pivā
||43||सम्मार्जनं च न कृतं शिवविष्ण्वालये मया ॥
न खानितं तटाकं च न कूपोपि ह्रदोऽपिवा
na ropitaṃ puṣpavanaṃ tathaiva tulasīvanam ||
śivaviṣṇvālayau vāpi nirmito na mayā priye
||44||न रोपितं पुष्पवनं तथैव तुलसीवनम् ॥
शिवविष्ण्वालयौ वापि निर्मितो न मया प्रिये
tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamāgatam ||
na mayā paitṛke māsi pitṝnuddiśya śobhane ||
mahālayaṃ kṛtaṃ śrāddhamaṣṭakāśrāddhameva vā
||45||तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम् ॥
न मया पैतृके मासि पितॄनुद्दिश्य शोभने ॥
महालयं कृतं श्राद्धमष्टकाश्राद्धमेव वा
nityaśrāddhaṃ tathā kāmyaṃ śrāddhaṃ naimittikaṃ priye ||
na kṛtāḥ kratavaścāpi vidhivadbhūridakṣiṇāḥ
||46||नित्यश्राद्धं तथा काम्यं श्राद्धं नैमित्तिकं प्रिये ॥
न कृताः क्रतवश्चापि विधिवद्भूरिदक्षिणाः
māsopavāso na kṛtaḥ ekādaśyāmupoṣaṇam ||
dhanurmāsepyuṣaḥkāle śaṃbhuviṣṇvādidevatāḥ
||47||मासोपवासो न कृतः एकादश्यामुपोषणम् ॥
धनुर्मासेप्युषःकाले शंभुविष्ण्वादिदेवताः
saṃpūjya vidhivadbhadre naivedyaṃ na kṛtaṃ mayā ||
tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamā gatam
||48||संपूज्य विधिवद्भद्रे नैवेद्यं न कृतं मया ॥
तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समा गतम्
hariśaṃkarayornāmnāṃ kīrtanaṃ na mayā kṛtam ||
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca jābāloktaiśca saptabhiḥ
||49||हरिशंकरयोर्नाम्नां कीर्तनं न मया कृतम् ॥
उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च जाबालोक्तैश्च सप्तभिः
na dhṛtaṃ bhasmanā bhadre rudrākṣaṃ na dhṛtaṃ mayā ||
japaśca rudrasūktānāṃ paṃcākṣarajapastathā
||50||न धृतं भस्मना भद्रे रुद्राक्षं न धृतं मया ॥
जपश्च रुद्रसूक्तानां पंचाक्षरजपस्तथा
tathā puruṣasūktasya japo'pyaṣṭākṣarasya ca ||
naivakāri mayā bhadre naivānyo dharmasaṃcayaḥ
||51||तथा पुरुषसूक्तस्य जपोऽप्यष्टाक्षरस्य च ॥
नैवकारि मया भद्रे नैवान्यो धर्मसंचयः
tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamāgatam ||
evaṃ sa vilapanrājā bhāryāmābhāṣya khinnadhīḥ
||52||तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम् ॥
एवं स विलपन्राजा भार्यामाभाष्य खिन्नधीः
mūrcchāmupāyayau viprāḥ papāta ca dharātale ||
sumitrā patitaṃ dṛṣṭvā bhāryā sā patimaṃganā
||53||मूर्च्छामुपाययौ विप्राः पपात च धरातले ॥
सुमित्रा पतितं दृष्ट्वा भार्या सा पतिमंगना
āliṃgya vilalāpātha saputrā bhṛśaduḥkhitā ||
mama nātha mahārāja somānvayadhuraṃdhara
||54||आलिंग्य विललापाथ सपुत्रा भृशदुःखिता ॥
मम नाथ महाराज सोमान्वयधुरंधर
māṃ vihāya kva yāto'si saputrāṃ vijane vane ||
anāthāṃ tvāmanugatāṃ siṃhatrastāṃ mṛgīmiva
||55||मां विहाय क्व यातोऽसि सपुत्रां विजने वने ॥
अनाथां त्वामनुगतां सिंहत्रस्तां मृगीमिव
mṛto'si yadi rājeṃdra tarhi tvāmahamapyaram ||
anuvrajāmi vidhavā na sthāsye kṣaṇamapyuta
||56||मृतोऽसि यदि राजेंद्र तर्हि त्वामहमप्यरम् ॥
अनुव्रजामि विधवा न स्थास्ये क्षणमप्युत
pitaraṃ paśya patitaṃ candrakāṃta suta kṣitau ||
ityuktaścaṃdrakāṃto'pi suto rājñaḥ kṣudhārditaḥ
||57||पितरं पश्य पतितं चन्द्रकांत सुत क्षितौ ॥
इत्युक्तश्चंद्रकांतोऽपि सुतो राज्ञः क्षुधार्दितः
pitaraṃ parirabhyātha niḥśabdaṃ praruroda saḥ ||
etasminnaṃtare viprā jaṭāvalkalasaṃvṛtaḥ
||58||पितरं परिरभ्याथ निःशब्दं प्ररुरोद सः ॥
एतस्मिन्नंतरे विप्रा जटावल्कलसंवृतः
bhasmoddhūlitasarvāṃgastripuṇḍrāṃkitamastakaḥ ||
rudrākṣamālābharaṇaḥ sitayajñopavītavān
||59||भस्मोद्धूलितसर्वांगस्त्रिपुण्ड्रांकितमस्तकः ॥
रुद्राक्षमालाभरणः सितयज्ञोपवीतवान्
parāśaronāma munirājagāma yadṛcchayā ||
taṃ śabdamabhilakṣyāsau sādhusajjanasaṃmataḥ
||60||पराशरोनाम मुनिराजगाम यदृच्छया ॥
तं शब्दमभिलक्ष्यासौ साधुसज्जनसंमतः
tataḥ sumitrā taṃ dṛṣṭvā parāśaramupāgatam ||
vavaṃde caraṇau tasya saputrā sā pativratā
||61||ततः सुमित्रा तं दृष्ट्वा पराशरमुपागतम् ॥
ववंदे चरणौ तस्य सपुत्रा सा पतिव्रता
tataḥ parāśareṇeyaṃ sumitrā parisāṃtvitā ||
āśvāsitā ca muninā mā śocasveti bhāmini ||
tataḥ sumitrāṃ papraccha śaktiputro mahāmuniḥ
||62||ततः पराशरेणेयं सुमित्रा परिसांत्विता ॥
आश्वासिता च मुनिना मा शोचस्वेति भामिनि ॥
ततः सुमित्रां पप्रच्छ शक्तिपुत्रो महामुनिः
parāśara uvāca
kā tvaṃ suśroṇi kaścāsau yaścāyaṃ patito'grataḥ
||63||का त्वं सुश्रोणि कश्चासौ यश्चायं पतितोऽग्रतः
ayaṃ śiśuśca kaste syādvada tattvena me śubhe ||
pṛṣṭaivaṃ muninā sādhvī tamuvāca mahāmunim
||64||अयं शिशुश्च कस्ते स्याद्वद तत्त्वेन मे शुभे ॥
पृष्टैवं मुनिना साध्वी तमुवाच महामुनिम्
sumitrovāca
patirmamāyamasyāhaṃ bhāryā vai munisattama ||
āvābhyāṃ janitaścāyaṃ caṃdrakāṃtābhidhaḥ sutaḥ
||65||पतिर्ममायमस्याहं भार्या वै मुनिसत्तम ॥
आवाभ्यां जनितश्चायं चंद्रकांताभिधः सुतः
ayaṃ manojavo nāma rājā somakulodbhavaḥ ||
vikramāḍhyasya tanayaḥ śaurye viṣṇusamo balī
||66||अयं मनोजवो नाम राजा सोमकुलोद्भवः ॥
विक्रमाढ्यस्य तनयः शौर्ये विष्णुसमो बली
sumitrā nāma tasyāhaṃ bhāryā patimanuvratā ||
yuddhe vinirjito rājā golabhena manojavaḥ
||67||सुमित्रा नाम तस्याहं भार्या पतिमनुव्रता ॥
युद्धे विनिर्जितो राजा गोलभेन मनोजवः
rājyādbhraṣṭo nirālaṃbo mayā putreṇa cānvitaḥ ||
vanaṃ viveśa brahmarṣe krūrasattvabhayānakam
||68||राज्याद्भ्रष्टो निरालंबो मया पुत्रेण चान्वितः ॥
वनं विवेश ब्रह्मर्षे क्रूरसत्त्वभयानकम्
kṣudhayā pīḍitaḥ putro hyāvāmannamayācata ||
niranno vidhuro rājā dṛṣṭvā putraṃ kṣudhārditam
||69||क्षुधया पीडितः पुत्रो ह्यावामन्नमयाचत ॥
निरन्नो विधुरो राजा दृष्ट्वा पुत्रं क्षुधार्दितम्
śokākulamanā brahmanmūrcchitaḥ patito bhuvi ||
iti tadvacanaṃ śrutvā śokaparyākulākṣaram
||70||शोकाकुलमना ब्रह्मन्मूर्च्छितः पतितो भुवि ॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा शोकपर्याकुलाक्षरम्
śaktiputro muniḥ prāha sumitrāṃ tāṃ pativratām ||
manojavasya nṛpaterbhāryāmagniśikhopamām
||71||शक्तिपुत्रो मुनिः प्राह सुमित्रां तां पतिव्रताम् ॥
मनोजवस्य नृपतेर्भार्यामग्निशिखोपमाम्
parāśara uvāca
manojavasya bhārye te mā bhīrbhūyātkathaṃcana ||
yuṣmākamaśubhaṃ satyamacirānnāśameṣyati
||72||मनोजवस्य भार्ये ते मा भीर्भूयात्कथंचन ॥
युष्माकमशुभं सत्यमचिरान्नाशमेष्यति
mūrcchāṃ vihāya te bhadre kṣaṇādutthāsyate patiḥ ||
tataḥ parāśaro vipraḥ pāṇinā taṃ narādhipam
||73||मूर्च्छां विहाय ते भद्रे क्षणादुत्थास्यते पतिः ॥
ततः पराशरो विप्रः पाणिना तं नराधिपम्
pasparśa maṃtraṃ prajapandhyātvā devaṃ triyaṃbakam ||
tato manojavo rājā karaspṛṣṭo mahāmuneḥ
||74||पस्पर्श मंत्रं प्रजपन्ध्यात्वा देवं त्रियंबकम् ॥
ततो मनोजवो राजा करस्पृष्टो महामुनेः
utthitaḥ sahasā tatra tyaktvā mūrcchāṃ tamomayīm ||
tataḥ parāśaramuniṃ praṇamya jagatīpatiḥ ||
uvāca paramaprītaḥ prāṃjalirviprasattamam
||75||उत्थितः सहसा तत्र त्यक्त्वा मूर्च्छां तमोमयीम् ॥
ततः पराशरमुनिं प्रणम्य जगतीपतिः ॥
उवाच परमप्रीतः प्रांजलिर्विप्रसत्तमम्
manojava uvāca
parāśaramune tvadya tvatpādābjaniṣevaṇāt
||76||पराशरमुने त्वद्य त्वत्पादाब्जनिषेवणात्
mūrcchā me vigatā sadyaḥ pātakaṃ caiva nāśitam ||
tvaddarśanamapuṇyānāṃ naiva sidhyetkadācana
||77||मूर्च्छा मे विगता सद्यः पातकं चैव नाशितम् ॥
त्वद्दर्शनमपुण्यानां नैव सिध्येत्कदाचन
rakṣa māṃ karuṇādṛṣṭyā cyāvitaṃ śatrubhiḥ purāt ||
ityuktaḥ sa muniḥ prāha rājānaṃ taṃ manojavam
||78||रक्ष मां करुणादृष्ट्या च्यावितं शत्रुभिः पुरात् ॥
इत्युक्तः स मुनिः प्राह राजानं तं मनोजवम्
parāśara uvāca
upāyaṃ te pravakṣyāmi rājañcchatrujayāya vai ||
rāmasetau mahāpuṇye gaṃdhamādanaparvate
||79||उपायं ते प्रवक्ष्यामि राजञ्च्छत्रुजयाय वै ॥
रामसेतौ महापुण्ये गंधमादनपर्वते
vidyate maṃgalaṃ tīrthaṃ sarvaiśvaryapradāyakam ||
sarvalokopakārāya tasminsarasi rāghavaḥ
||80||विद्यते मंगलं तीर्थं सर्वैश्वर्यप्रदायकम् ॥
सर्वलोकोपकाराय तस्मिन्सरसि राघवः
sannidhatte sadā lakṣmyā sītayā rājasattama ||
saputrabhāryastvaṃ tatra gatvā snātvā sabhaktikam
||81||सन्निधत्ते सदा लक्ष्म्या सीतया राजसत्तम ॥
सपुत्रभार्यस्त्वं तत्र गत्वा स्नात्वा सभक्तिकम्
kṣetraśrāddhādikaṃ cāpi tattīre kuru bhūpate ||
evaṃ kṛte tvayā rājannalakṣmīḥ kleśakāriṇī
||92||क्षेत्रश्राद्धादिकं चापि तत्तीरे कुरु भूपते ॥
एवं कृते त्वया राजन्नलक्ष्मीः क्लेशकारिणी
vaibhavāttasya tīrthasya nāśaṃ yāsyatyasaṃśayam ||
maṃgalāni ca sarvāṇi prāpsyase na cirānnṛpa
||83||वैभवात्तस्य तीर्थस्य नाशं यास्यत्यसंशयम् ॥
मंगलानि च सर्वाणि प्राप्स्यसे न चिरान्नृप
vijitya śatrūṃśca raṇe punarbhūmiṃ prapatsyase ||
atastvaṃ bhāryayā sārddhaṃ putreṇa ca manojava
||84||विजित्य शत्रूंश्च रणे पुनर्भूमिं प्रपत्स्यसे ॥
अतस्त्वं भार्यया सार्द्धं पुत्रेण च मनोजव
gaccha maṃgalatīrthaṃ tadgandhamādanaparvate ||
ahamapyāgamiṣyāmi tavānugrahakāmyayā
||85||गच्छ मंगलतीर्थं तद्गन्धमादनपर्वते ॥
अहमप्यागमिष्यामि तवानुग्रहकाम्यया
parāśarastvevamuktvā rājamukhyaistribhiḥ saha ||
prāyātsetuṃ samuddiśya snātuṃ maṃgalatīrthake
||86||पराशरस्त्वेवमुक्त्वा राजमुख्यैस्त्रिभिः सह ॥
प्रायात्सेतुं समुद्दिश्य स्नातुं मंगलतीर्थके
rājādibhiḥ saha munirvilaṃghya vividhaṃ vanam ||
vanapradeśadeśāṃśca dasyugrāmānanekaśaḥ
||87||राजादिभिः सह मुनिर्विलंघ्य विविधं वनम् ॥
वनप्रदेशदेशांश्च दस्युग्रामाननेकशः
prayayau maṃgalaṃ tīrthaṃ gandhamādanaparvate ||
tatra saṃkalpya vidhivatsasnau sa munipuṃgavaḥ
||88||प्रययौ मंगलं तीर्थं गन्धमादनपर्वते ॥
तत्र संकल्प्य विधिवत्सस्नौ स मुनिपुंगवः
tānapi snāpayāmāsa rājādīnvidhipūrvakam ||
tatra śrāddhaṃ ca bhūpālaścakāra pitṛtṛptaye
||89||तानपि स्नापयामास राजादीन्विधिपूर्वकम् ॥
तत्र श्राद्धं च भूपालश्चकार पितृतृप्तये
tatra māsatrayaṃ sasnau rājā patnīsutastathā ||
tataḥ parāśaramuniḥ sasnau niyamapūrvakam
||90||तत्र मासत्रयं सस्नौ राजा पत्नीसुतस्तथा ॥
ततः पराशरमुनिः सस्नौ नियमपूर्वकम्
evaṃ māsatrayaṃ sasnau taiḥ sākaṃ munipuṃgavaḥ ||
maṃgalākhye mahāpuṇye sarvāmaṃgalanāśane
||91||एवं मासत्रयं सस्नौ तैः साकं मुनिपुंगवः ॥
मंगलाख्ये महापुण्ये सर्वामंगलनाशने
tataḥ parāśaramuniḥ sarvānarthavināśanam ||
rāmasyaikākṣaraṃ maṃtraṃ tadaṃte samupādiśat
||92||ततः पराशरमुनिः सर्वानर्थविनाशनम् ॥
रामस्यैकाक्षरं मंत्रं तदंते समुपादिशत्
catvāriṃśaddinaṃ tatra maṃtramekākṣaraṃ nṛpaḥ ||
tatra tīrthe jajāpāsau munyuktenaiva vartmanā
||93||चत्वारिंशद्दिनं तत्र मंत्रमेकाक्षरं नृपः ॥
तत्र तीर्थे जजापासौ मुन्युक्तेनैव वर्त्मना
evamabhyasatastasya maṃtramekākṣaraṃ dvijāḥ ||
muniprasādātpurato dhanuḥ prādurabhūddṛḍham
||94||एवमभ्यसतस्तस्य मंत्रमेकाक्षरं द्विजाः ॥
मुनिप्रसादात्पुरतो धनुः प्रादुरभूद्दृढम्
akṣayāviṣudhī cāpi khaḍgau ca kanakatsarū ||
ekaṃ carma gadā caikā tathaiko musalottamaḥ
||95||अक्षयाविषुधी चापि खड्गौ च कनकत्सरू ॥
एकं चर्म गदा चैका तथैको मुसलोत्तमः
ekaḥ śaṃkho mahānādo vājiyukto rathastathā ||
sasārathiḥ patākā ca tīrthāduttasthuragrataḥ
||96||एकः शंखो महानादो वाजियुक्तो रथस्तथा ॥
ससारथिः पताका च तीर्थादुत्तस्थुरग्रतः
kavacaṃ kāṃcanamayaṃ vaiśvānarasamaprabham ||
prādurbabhūva tattīrthātprasādena munestathā
||97||कवचं कांचनमयं वैश्वानरसमप्रभम् ॥
प्रादुर्बभूव तत्तीर्थात्प्रसादेन मुनेस्तथा
hārakeyūramukuṭakaṭakādivibhūṣaṇam ||
tīrthānāṃ pravarāttasmādutthitaṃ nṛpateḥ puraḥ
||98||हारकेयूरमुकुटकटकादिविभूषणम् ॥
तीर्थानां प्रवरात्तस्मादुत्थितं नृपतेः पुरः
divyāṃbarasahasraṃ ca tīrthātprādurabhūttadā ||
mālā ca vaijayaṃtyākhyā svarṇapaṃkajaśobhitā
||99||दिव्यांबरसहस्रं च तीर्थात्प्रादुरभूत्तदा ॥
माला च वैजयंत्याख्या स्वर्णपंकजशोभिता
etatsarvaṃ samālokya munaye'sau nyavedayat ||
tataḥ parāśaramunirjalamādāya tīrthataḥ
||100||एतत्सर्वं समालोक्य मुनयेऽसौ न्यवेदयत् ॥
ततः पराशरमुनिर्जलमादाय तीर्थतः
abhyaṣiṃcannarapatiṃ maṃtrapūtenavāriṇā ||
tato'bhiṣikto nṛpatirmuninā pariśobhitaḥ
||101||अभ्यषिंचन्नरपतिं मंत्रपूतेनवारिणा ॥
ततोऽभिषिक्तो नृपतिर्मुनिना परिशोभितः
sannaddhaḥ kavacī khaḍgī cāpabāṇadharo yuvā ||
hārakeyūramukuṭakaṭakādivibhūṣitaḥ
||102||सन्नद्धः कवची खड्गी चापबाणधरो युवा ॥
हारकेयूरमुकुटकटकादिविभूषितः
divyāṃbaradharaścāpi vājiyukta rathasthitaḥ ||
śuśubhe'tīva nṛpatirmadhyāhna iva bhāskaraḥ
||103||दिव्यांबरधरश्चापि वाजियुक्त रथस्थितः ॥
शुशुभेऽतीव नृपतिर्मध्याह्न इव भास्करः
tasmai nṛpataye tatra brahmādyastraṃ mahāmuniḥ ||
sāṃgaṃ ca sarahasyaṃ ca sotsargaṃ sopa saṃhṛti
||104||तस्मै नृपतये तत्र ब्रह्माद्यस्त्रं महामुनिः ॥
सांगं च सरहस्यं च सोत्सर्गं सोप संहृति
upādiśacchaktiputraḥ sumitrājānaye tadā ||
manojavo'tha muninā hyāśīrvādapuraḥsaram
||105||उपादिशच्छक्तिपुत्रः सुमित्राजानये तदा ॥
मनोजवोऽथ मुनिना ह्याशीर्वादपुरःसरम्
prerito rathamāsthāya praṇamya munipuṃgavam ||
pradakṣiṇīkṛtya tadābhyanujñāto maharṣiṇā
||106||प्रेरितो रथमास्थाय प्रणम्य मुनिपुंगवम् ॥
प्रदक्षिणीकृत्य तदाभ्यनुज्ञातो महर्षिणा
sārddhaṃ patnyā ca putreṇa prayayau vijayāya saḥ ||
sa gatvā svapuraṃ rājā pradadhmau jalajaṃ tadā
||107||सार्द्धं पत्न्या च पुत्रेण प्रययौ विजयाय सः ॥
स गत्वा स्वपुरं राजा प्रदध्मौ जलजं तदा
tataḥ śaṃkharavaṃ śrutvā golabhastu sasainikaḥ ||
yuddhāya niryayau tūrṇaṃ manojavanṛpeṇa saḥ
||108||ततः शंखरवं श्रुत्वा गोलभस्तु ससैनिकः ॥
युद्धाय निर्ययौ तूर्णं मनोजवनृपेण सः
dinatrayaṃ raṇaṃ jajñe golabhena nṛpasya vai ||
tataścaturthe divase golabhaṃ tu sasainikam
||109||दिनत्रयं रणं जज्ञे गोलभेन नृपस्य वै ॥
ततश्चतुर्थे दिवसे गोलभं तु ससैनिकम्
manojavo nṛpo yuddhe brahmāstreṇa vyanāśayat ||
tataḥ saputra bhāryo'yaṃ puraṃ prāpya nijaṃ nṛpaḥ
||110||मनोजवो नृपो युद्धे ब्रह्मास्त्रेण व्यनाशयत् ॥
ततः सपुत्र भार्योऽयं पुरं प्राप्य निजं नृपः
pālayanpṛthivīṃ sarvāṃ bubhuje bhāryayā saha ||
tadāprabhṛti rājāsau nāhaṃkāraṃ cakāra vai
||111||पालयन्पृथिवीं सर्वां बुभुजे भार्यया सह ॥
तदाप्रभृति राजासौ नाहंकारं चकार वै
asūyādīṃstathā doṣānvarjayāmāsa bhūpatiḥ ||
ahiṃsānirato dāṃtaḥ sadā dharmaparo'bhavat
||112||असूयादींस्तथा दोषान्वर्जयामास भूपतिः ॥
अहिंसानिरतो दांतः सदा धर्मपरोऽभवत्
sahasraṃ vatsarānevaṃ rarakṣa sa mahīpatiḥ ||
tato virakto rājendraḥ putre rājyaṃ nidhāya tu
||113||सहस्रं वत्सरानेवं ररक्ष स महीपतिः ॥
ततो विरक्तो राजेन्द्रः पुत्रे राज्यं निधाय तु
jagāma maṃgalaṃ tīrthaṃ gandhamādanaparvate ||
tapaścacāra tatrāsau dhyāyanhṛdi sadāśivam
||114||जगाम मंगलं तीर्थं गन्धमादनपर्वते ॥
तपश्चचार तत्रासौ ध्यायन्हृदि सदाशिवम्
tato'cireṇa kālena tyaktvā dehaṃ manojavaḥ ||
śivalokaṃ yayau rājā tasya tīrthasya vaibhavāt
||115||ततोऽचिरेण कालेन त्यक्त्वा देहं मनोजवः ॥
शिवलोकं ययौ राजा तस्य तीर्थस्य वैभवात्
tasya bhāryā sumitrāpi tasyāliṃgya tanuṃ tadā ||
anvārūḍhā citāṃ viprāḥ prāpa tallokameva sā
||116||तस्य भार्या सुमित्रापि तस्यालिंग्य तनुं तदा ॥
अन्वारूढा चितां विप्राः प्राप तल्लोकमेव सा
śrīsūta uvāca
evaṃ prabhāvaṃ tattīrthaṃ śrīmanmaṃgalanāmakam ||
manojavo nṛpo yatra snātvā tīrthe mahattare
||117||एवं प्रभावं तत्तीर्थं श्रीमन्मंगलनामकम् ॥
मनोजवो नृपो यत्र स्नात्वा तीर्थे महत्तरे
śatrūnvijitya dehāṃte śivalokaṃ yayau striyā ||
tasmātsarvaprayatnena sevyaṃ maṃgalatīrthakam
||118||शत्रून्विजित्य देहांते शिवलोकं ययौ स्त्रिया ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यं मंगलतीर्थकम्
tīrthametadatiśobhanaṃ śivaṃ bhuktimuktiphaladaṃ nṛṇāṃ sadā ||
pāparāśitṛṇatūlapāvakaṃ sevata dvijavarā vimuktaye
||119||तीर्थमेतदतिशोभनं शिवं भुक्तिमुक्तिफलदं नृणां सदा ॥
पापराशितृणतूलपावकं सेवत द्विजवरा विमुक्तये
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye maṃgalatīrthapraśaṃsāyāṃ manojavālakṣmīvināśavarṇanaṃnāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||