aśvatthāmā kathaṃ sūta suptamāraṇamācarat
ṛṣaya ūcuḥ
aśvatthāmā kathaṃ sūta suptamāraṇamācarat ||
kathaṃ ca muktastatpāpāddhanuṣkoṭau nimajjanāt
||1||अश्वत्थामा कथं सूत सुप्तमारणमाचरत् ॥
कथं च मुक्तस्तत्पापाद्धनुष्कोटौ निमज्जनात्
etannaḥ śraddadhānānāṃ brūhi paurāṇikottama ||
tṛptirna jāyate' smākaṃ tvadvacomṛtapāyinām
||2||एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम ॥
तृप्तिर्न जायतेऽ स्माकं त्वद्वचोमृतपायिनाम्
iti pṛṣṭastadā sūto naimiṣāraṇyavāsibhiḥ ||
vaktuṃ pracakrame tatra vyāsaṃ natvā guruṃ mudā ||
śrīsūta uvāca ||
rājyārthaṃ kalahe jāte pāṃḍavānāṃ purā dvijāḥ ||
dhārtarāṣṭrairmahāyuddhe mahadakṣauhiṇīyute
||4||इति पृष्टस्तदा सूतो नैमिषारण्यवासिभिः ॥
वक्तुं प्रचक्रमे तत्र व्यासं नत्वा गुरुं मुदा ॥
श्रीसूत उवाच ॥
राज्यार्थं कलहे जाते पांडवानां पुरा द्विजाः ॥
धार्तराष्ट्रैर्महायुद्धे महदक्षौहिणीयुते
yuddhaṃ daśadinaṃ kṛtvā bhīṣme śāṃtanave hate ||
droṇe paṃcadinaṃ kṛtvā karṇe ca dvidinaṃ tathā
||5||युद्धं दशदिनं कृत्वा भीष्मे शांतनवे हते ॥
द्रोणे पंचदिनं कृत्वा कर्णे च द्विदिनं तथा
tathaivaikadinaṃ yuddhvā śalye ca nidhanaṃ gate ||
aṣṭādaśadine tatra raṇe duryodhane dvijāḥ
||6||तथैवैकदिनं युद्ध्वा शल्ये च निधनं गते ॥
अष्टादशदिने तत्र रणे दुर्योधने द्विजाः
bhagnorau bhīmagadayā patite rājasattame ||
sarve nṛpatayo viprā niveśāya kṛtatvarāḥ
||7||भग्नोरौ भीमगदया पतिते राजसत्तमे ॥
सर्वे नृपतयो विप्रा निवेशाय कृतत्वराः
ye jīvitāstu rājānaste yayurhṛṣṭamānasāḥ ||
dhṛṣṭadyumnaśikhaṃḍayādyāḥ sṛñjayāḥ sarva eva hi
||8||ये जीवितास्तु राजानस्ते ययुर्हृष्टमानसाः ॥
धृष्टद्युम्नशिखंडयाद्याः सृञ्जयाः सर्व एव हि
anye cāpi mahīpālā jagmuḥ svaśibirāṇyatha ||
atha pārthā mahāvīrā kṛṣṇasātyakisaṃyutāḥ
||9||अन्ये चापि महीपाला जग्मुः स्वशिबिराण्यथ ॥
अथ पार्था महावीरा कृष्णसात्यकिसंयुताः
duryodhanasya śibiraṃ prāviśannirjanaṃ dvijāḥ ||
vṛddhairamātyaistatrasthaiḥ ṣaṃḍhaiḥ strīrakṣakaistathā
||10||दुर्योधनस्य शिबिरं प्राविशन्निर्जनं द्विजाः ॥
वृद्धैरमात्यैस्तत्रस्थैः षंढैः स्त्रीरक्षकैस्तथा
kṛtāṃjalipuṭaiḥ prahvaiḥ kāṣāyamalināṃbaraiḥ ||
praṇamyamānāste pārthāḥ kururājasya veśmani
||11||कृतांजलिपुटैः प्रह्वैः काषायमलिनांबरैः ॥
प्रणम्यमानास्ते पार्थाः कुरुराजस्य वेश्मनि
tatratyadravyajātāni samādāya mahā balāḥ ||
suyodhanasya śibire nyavasaṃta sukhena te
||12||तत्रत्यद्रव्यजातानि समादाय महा बलाः ॥
सुयोधनस्य शिबिरे न्यवसंत सुखेन ते
atha tānabravītpārthāñchrīkṛṣṇaḥ prīṇayanniva ||
maṃgalārthāya cāsmābhirvastavyaṃ śibirādbahiḥ
||13||अथ तानब्रवीत्पार्थाञ्छ्रीकृष्णः प्रीणयन्निव ॥
मंगलार्थाय चास्माभिर्वस्तव्यं शिबिराद्बहिः
ityuktā vāsudevena tathetyuktvātha pāṃḍavāḥ ||
kṛṣṇasātyakisaṃyuktāḥ prayayuḥ śibirādbahiḥ
||14||इत्युक्ता वासुदेवेन तथेत्युक्त्वाथ पांडवाः ॥
कृष्णसात्यकिसंयुक्ताः प्रययुः शिबिराद्बहिः
vāsudevena sahitā maṃgalārthaṃ hi pāṃḍavāḥ ||
oghavatyāḥ samāsādya tīraṃ nadyā narottamāḥ
||15||वासुदेवेन सहिता मंगलार्थं हि पांडवाः ॥
ओघवत्याः समासाद्य तीरं नद्या नरोत्तमाः
ūṣustāṃ rajanīṃ tatra hataśatrugaṇāḥ sukham ||
kṛtavarmā kṛpo drauṇistathā duryodhanāṃtikam
||16||ऊषुस्तां रजनीं तत्र हतशत्रुगणाः सुखम् ॥
कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्तथा दुर्योधनांतिकम्
ādityāstamayātpūrvamaparāhṇe samāyayuḥ ||
suyodhanaṃ tadā dṛṣṭvā raṇapāṃsuṣu rūṣitam
||17||आदित्यास्तमयात्पूर्वमपराह्णे समाययुः ॥
सुयोधनं तदा दृष्ट्वा रणपांसुषु रूषितम्
bhagnorudaṇḍaṃ gadayā bhīmasena sya bhīmayā ||
rudhirāsiktasarvāṃgaṃ ceṣṭamānaṃ mahītale
||18||भग्नोरुदण्डं गदया भीमसेन स्य भीमया ॥
रुधिरासिक्तसर्वांगं चेष्टमानं महीतले
aśocaṃta tadā tatra droṇaputrādayastrayaḥ ||
śuśoca so'pi tāndṛṣṭvā raṇe duryodhano nṛpaḥ
||19||अशोचंत तदा तत्र द्रोणपुत्रादयस्त्रयः ॥
शुशोच सोऽपि तान्दृष्ट्वा रणे दुर्योधनो नृपः
dṛṣṭvā tathā tu rājānaṃ bāṣpavyākulalocanam ||
aśvatthāmā tadā kopājjvalanniva mahānalaḥ
||20||दृष्ट्वा तथा तु राजानं बाष्पव्याकुललोचनम् ॥
अश्वत्थामा तदा कोपाज्ज्वलन्निव महानलः
pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya krodha visphāritekṣaṇaḥ ||
aśruviklavayā vācā duryodhanamabhāṣata
||21||पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य क्रोध विस्फारितेक्षणः ॥
अश्रुविक्लवया वाचा दुर्योधनमभाषत
pitā me pātitaḥ kṣudraiśchalenaiva raṇājire ||
na tathā tena śocāmi yathā niṣpātite tvayi
||22||पिता मे पातितः क्षुद्रैश्छलेनैव रणाजिरे ॥
न तथा तेन शोचामि यथा निष्पातिते त्वयि
śṛṇu vākyaṃ mamādya tvaṃ yathārthaṃ vadato nṛpa ||
sukṛtena śape cāhaṃ suyodhana mahāmate
||23||शृणु वाक्यं ममाद्य त्वं यथार्थं वदतो नृप ॥
सुकृतेन शपे चाहं सुयोधन महामते
adya rātrau haniṣyāmi pāṃḍavā nsaha sṛṃjayaiḥ ||
paśyato vāsudevasya tvamanujñāṃ prayaccha me
||24||अद्य रात्रौ हनिष्यामि पांडवा न्सह सृंजयैः ॥
पश्यतो वासुदेवस्य त्वमनुज्ञां प्रयच्छ मे
tasya tadvacanaṃ śrutvā drauṇiṃ rājā tadā'bravīt ||
tathāstviti punaḥ prāha kṛpaṃ rājā dvijottamāḥ
||25||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रौणिं राजा तदाऽब्रवीत् ॥
तथास्त्विति पुनः प्राह कृपं राजा द्विजोत्तमाः
ācāryainaṃ droṇaputraṃ kalaśotthena vāriṇā ||
saināpatye'bhiṣiṃcasvetyatha sopi tathā'karot
||26||आचार्यैनं द्रोणपुत्रं कलशोत्थेन वारिणा ॥
सैनापत्येऽभिषिंचस्वेत्यथ सोपि तथाऽकरोत्
sobhiṣiktastadā drauṇiḥ pariṣvajya nṛpottamam ||
kṛtavarmakṛpābhyāṃ ca sahitastvaritaṃ yayau
||27||सोभिषिक्तस्तदा द्रौणिः परिष्वज्य नृपोत्तमम् ॥
कृतवर्मकृपाभ्यां च सहितस्त्वरितं ययौ
tataste tu trayo vīrāḥ prayātā dakṣiṇonmukhāḥ ||
ādityāstamayātpūrvaṃ śibirāṃtikamāsata
||28||ततस्ते तु त्रयो वीराः प्रयाता दक्षिणोन्मुखाः ॥
आदित्यास्तमयात्पूर्वं शिबिरांतिकमासत
pārthānāṃ bhīṣaṇaṃ śabdaṃ śrutvā tatra jayaiṣiṇaḥ ||
pāṃḍavānudrutā bhītāstadā drauṇyādayastrayaḥ
||29||पार्थानां भीषणं शब्दं श्रुत्वा तत्र जयैषिणः ॥
पांडवानुद्रुता भीतास्तदा द्रौण्यादयस्त्रयः
prāṅmukhā dudruvurbhītyā kiyaddūraṃ śramāturāḥ ||
muhurtaṃ te tato gatvā krodhāmarṣavaśānugāḥ
||30||प्राङ्मुखा दुद्रुवुर्भीत्या कियद्दूरं श्रमातुराः ॥
मुहुर्तं ते ततो गत्वा क्रोधामर्षवशानुगाः
duryodhanavadhārtāste kṣaṇaṃ tatrāvatasthire ||
tato'paśyannaraṇyaṃ vai nānātarulatāvṛtam
||31||दुर्योधनवधार्तास्ते क्षणं तत्रावतस्थिरे ॥
ततोऽपश्यन्नरण्यं वै नानातरुलतावृतम्
anekamṛgasaṃbādhaṃ krūrapakṣigaṇākulam ||
samṛddhajalasaṃpūrṇataṭākapariśobhitam
||32||अनेकमृगसंबाधं क्रूरपक्षिगणाकुलम् ॥
समृद्धजलसंपूर्णतटाकपरिशोभितम्
padmeṃdīvarakahlārasarasī śatasaṃkulam ||
tatra pītvā jalaṃ te tu pāyayitvā hayāṃstathā
||33||पद्मेंदीवरकह्लारसरसी शतसंकुलम् ॥
तत्र पीत्वा जलं ते तु पाययित्वा हयांस्तथा
anekaśākhāsaṃbādhanyagrodhaṃ dadṛśustataḥ ||
saṃprāpya tu mahāvṛkṣaṃ nyagrodhaṃ te trayastadā
||34||अनेकशाखासंबाधन्यग्रोधं ददृशुस्ततः ॥
संप्राप्य तु महावृक्षं न्यग्रोधं ते त्रयस्तदा
avatīrya rathebhyaśca mocayitvā turaṃgamān ||
upaspṛśya jalaṃ tatra sāyaṃsaṃdhyāmupāsata
||35||अवतीर्य रथेभ्यश्च मोचयित्वा तुरंगमान् ॥
उपस्पृश्य जलं तत्र सायंसंध्यामुपासत
atha cāstagiriṃ bhānuḥ prapede ca gataprabhaḥ ||
tataśca rajanī ghorā samabhūttimirākulā
||36||अथ चास्तगिरिं भानुः प्रपेदे च गतप्रभः ॥
ततश्च रजनी घोरा समभूत्तिमिराकुला
rātricarāṇi sattvāni saṃcaraṃti tatastataḥ ||
divācarāṇi sattvāni nidrāvaśamupā yayuḥ
||37||रात्रिचराणि सत्त्वानि संचरंति ततस्ततः ॥
दिवाचराणि सत्त्वानि निद्रावशमुपा ययुः
kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ pradoṣasamaye hi te ||
nyagrodhasyopaviviśuraṃtike śokakarśitāḥ
||38||कृतवर्मा कृपो द्रौणिः प्रदोषसमये हि ते ॥
न्यग्रोधस्योपविविशुरंतिके शोककर्शिताः
kṛpabhojau tadā nidrāṃ bhejāte'tipa yākramau ||
sukhocitāstvaduḥkhārhā niṣedurdharaṇītale
||39||कृपभोजौ तदा निद्रां भेजातेऽतिप याक्रमौ ॥
सुखोचितास्त्वदुःखार्हा निषेदुर्धरणीतले
droṇaputrastu kopena kaluṣīkṛtamānasaḥ ||
yayau na nidrāṃ vipreṃdrā niśvasannurago yathā
||40||द्रोणपुत्रस्तु कोपेन कलुषीकृतमानसः ॥
ययौ न निद्रां विप्रेंद्रा निश्वसन्नुरगो यथा
tato'valokayāṃcakre tadaraṇyaṃ bhayānakam ||
nyagrodhaṃ ca tato'paśyadbahuvāyasasaṃkulam
||41||ततोऽवलोकयांचक्रे तदरण्यं भयानकम् ॥
न्यग्रोधं च ततोऽपश्यद्बहुवायससंकुलम्
tatra vāyasavṛndāni niśāyāṃ vāsamāya yuḥ ||
sukhaṃ bhinnāsu śākhāsu suṣupuste pṛthakpṛthak
||42||तत्र वायसवृन्दानि निशायां वासमाय युः ॥
सुखं भिन्नासु शाखासु सुषुपुस्ते पृथक्पृथक्
kākeṣu teṣu supteṣu viśvasteṣu samaṃtataḥ ||
tato'paśyatsamāyāṃtaṃ bhāsaṃ drauṇirbhayaṃkaram
||43||काकेषु तेषु सुप्तेषु विश्वस्तेषु समंततः ॥
ततोऽपश्यत्समायांतं भासं द्रौणिर्भयंकरम्
kūraśabdaṃ krūrakāyaṃ babhrupiṃgakalevaram ||
sa bhāso'tha bhṛśaṃ śabdaṃ kṛtvālīyata śākhini
||44||कूरशब्दं क्रूरकायं बभ्रुपिंगकलेवरम् ॥
स भासोऽथ भृशं शब्दं कृत्वालीयत शाखिनि
utplutya tasya śākhāyāṃ nyagrodhasya vihaṃgamaḥ ||
suptānkākānnijaghne'sāvanekānvāyasāṃtakaḥ
||45||उत्प्लुत्य तस्य शाखायां न्यग्रोधस्य विहंगमः ॥
सुप्तान्काकान्निजघ्नेऽसावनेकान्वायसांतकः
kākānāmabhinatpakṣānsa keṣāṃcidvihaṃgamaḥ ||
itareṣāṃ ca caraṇāñchirāṃsi caraṇā yudhaḥ
||46||काकानामभिनत्पक्षान्स केषांचिद्विहंगमः ॥
इतरेषां च चरणाञ्छिरांसि चरणा युधः
vicakarta kṣaṇenāsāvulūko valavāndvijāḥ ||
sa bhinnadehāvayavaiḥ kākānāṃ bahubhistadā
||47||विचकर्त क्षणेनासावुलूको वलवान्द्विजाः ॥
स भिन्नदेहावयवैः काकानां बहुभिस्तदा
samaṃtādāvṛtaṃ sarvaṃ nyagrodhapari maṇḍalam ||
vāyasāṃstānnihatyāsāvulūko mumude tadā
||48||समंतादावृतं सर्वं न्यग्रोधपरि मण्डलम् ॥
वायसांस्तान्निहत्यासावुलूको मुमुदे तदा
drauṇirdṛṣṭvā tu tatkarma bhāsenaivaṃ kṛtaṃ niśi ||
kariṣyāmyahamapyevaṃ śatrūṇāṃ nidhanaṃ niśi
||49||द्रौणिर्दृष्ट्वा तु तत्कर्म भासेनैवं कृतं निशि ॥
करिष्याम्यहमप्येवं शत्रूणां निधनं निशि
ityaciṃtayadekaḥ sannupadeśamimaṃ smaran ||
jetuṃ na śakyāḥ pārthā hi ṛjumārgeṇa yuddhyatā
||50||इत्यचिंतयदेकः सन्नुपदेशमिमं स्मरन् ॥
जेतुं न शक्याः पार्था हि ऋजुमार्गेण युद्ध्यता
mayā tacchadmanā te'tha haṃtavyā jitakāśinaḥ ||
suyodhanasakāśe ca pratijñāto mayā vadhaḥ
||51||मया तच्छद्मना तेऽथ हंतव्या जितकाशिनः ॥
सुयोधनसकाशे च प्रतिज्ञातो मया वधः
ṛjumārgeṇa yuddhe me prāṇanāśo bhaviṣyati ||
chalena yudhyamānasya jayaścāsya ripukṣayaḥ
||52||ऋजुमार्गेण युद्धे मे प्राणनाशो भविष्यति ॥
छलेन युध्यमानस्य जयश्चास्य रिपुक्षयः
yacca niṃdyaṃ bhavetkāryaṃ loke sarvajanairapi ||
kāryameva hi tatkarma kṣatradharmānuvartinā
||53||यच्च निंद्यं भवेत्कार्यं लोके सर्वजनैरपि ॥
कार्यमेव हि तत्कर्म क्षत्रधर्मानुवर्तिना
pārthairapi chalenaiva kṛtaṃ karma suyodhane ||
asminnarthe purāvidbhiḥ proktāḥ ślokā bhavaṃti hi
||54||पार्थैरपि छलेनैव कृतं कर्म सुयोधने ॥
अस्मिन्नर्थे पुराविद्भिः प्रोक्ताः श्लोका भवंति हि
pariśrāṃte vidīrṇe ca bhuṃjāne ca riporbale ||
prasthāne ca praveśe ca prahartavyaṃ na saṃśayaḥ
||55||परिश्रांते विदीर्णे च भुंजाने च रिपोर्बले ॥
प्रस्थाने च प्रवेशे च प्रहर्तव्यं न संशयः
nidrārtamardharātre ca tathā tyaktāyudhaṃ raṇe ||
bhinnayodhaṃ balaṃ sarvaṃ prahartavyamarātibhiḥ
||56||निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा त्यक्तायुधं रणे ॥
भिन्नयोधं बलं सर्वं प्रहर्तव्यमरातिभिः
evaṃ sa niyamaṃ kṛtvā suptamāraṇakarmaṇi ||
prābodhayadbhojakṛpau suptau rātrau sa sāhasī ||
drauṇirdhyātvā muhūrtaṃ tu tāvubhāvabhyabhāṣata
||57||एवं स नियमं कृत्वा सुप्तमारणकर्मणि ॥
प्राबोधयद्भोजकृपौ सुप्तौ रात्रौ स साहसी ॥
द्रौणिर्ध्यात्वा मुहूर्तं तु तावुभावभ्यभाषत
aśvatthāmovāca
mṛtaḥ suyodhano rājā mahābalaparākramaḥ
||58||मृतः सुयोधनो राजा महाबलपराक्रमः
śuddhakarmā hataḥ pārthairbahubhiḥ kṣudrakarmabhiḥ ||
bhīmenātinṛśaṃsena śiro rājñaḥ padā hatam
||59||शुद्धकर्मा हतः पार्थैर्बहुभिः क्षुद्रकर्मभिः ॥
भीमेनातिनृशंसेन शिरो राज्ञः पदा हतम्
tato'dya rātrau pārthānāṃ sametya paṭamaṇḍapam ||
sukhasuptānhaniṣyāmaḥ śastrairnānāvidhairvayam ||
kṛpaḥ provāca tatraina miti śrutvā dvijottamāḥ
||60||ततोऽद्य रात्रौ पार्थानां समेत्य पटमण्डपम् ॥
सुखसुप्तान्हनिष्यामः शस्त्रैर्नानाविधैर्वयम् ॥
कृपः प्रोवाच तत्रैन मिति श्रुत्वा द्विजोत्तमाः
kṛpa uvāca
suptānāṃ māraṇaṃ loke na dharmo na ca pūjyate
||61||सुप्तानां मारणं लोके न धर्मो न च पूज्यते
tathaiva tyaktaśastrāṇāṃ saṃtyaktarathavāji nām ||
śṛṇu me vacanaṃ vatsa mucyatāṃ sāhasaṃ tvayā
||62||तथैव त्यक्तशस्त्राणां संत्यक्तरथवाजि नाम् ॥
शृणु मे वचनं वत्स मुच्यतां साहसं त्वया
vayaṃ tu dhṛtarāṣṭaṃ ca gāṃdhārīṃ ca pativratām ||
pṛcchāmo viduraṃ cāpi taduktaṃ karavā mahe ||
ityuktaḥ sa tadā drauṇiḥ kṛpaṃ provāca vai punaḥ
||63||वयं तु धृतराष्टं च गांधारीं च पतिव्रताम् ॥
पृच्छामो विदुरं चापि तदुक्तं करवा महे ॥
इत्युक्तः स तदा द्रौणिः कृपं प्रोवाच वै पुनः
aśvatthāmovāca
pāṃḍavaiśca purā yanme chalādyuddhe pitā hataḥ
||64||पांडवैश्च पुरा यन्मे छलाद्युद्धे पिता हतः
tanme sarvāṇi marmāṇi nikṛntati hi mātula ||
droṇahaṃtāhamityetaddhṛṣṭadyumasya yadvacaḥ
||65||तन्मे सर्वाणि मर्माणि निकृन्तति हि मातुल ॥
द्रोणहंताहमित्येतद्धृष्टद्युमस्य यद्वचः
kathaṃ janasamakṣe tadvacanaṃ saṃśṛṇomyaham ||
taireva pāṃḍavaiḥ pūrvaṃ dharmaseturnirākṛtaḥ
||66||कथं जनसमक्षे तद्वचनं संशृणोम्यहम् ॥
तैरेव पांडवैः पूर्वं धर्मसेतुर्निराकृतः
samakṣameva yuṣmākaṃ sarveṣāmeva bhūbhṛtām ||
tyaktāyudho mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ
||67||समक्षमेव युष्माकं सर्वेषामेव भूभृताम् ॥
त्यक्तायुधो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः
tathā śāṃtanavo bhīṣmastyaktacāpo nirāyudhaḥ ||
śikhaṃḍinaṃ purodhāya nihataḥ savyasācinā
||68||तथा शांतनवो भीष्मस्त्यक्तचापो निरायुधः ॥
शिखंडिनं पुरोधाय निहतः सव्यसाचिना
evamanye'pi bhūpālāśchalenaiva hatāstu taiḥ ||
tathaivāhaṃ kariṣyāmi suptānāṃ māraṇaṃ niśi
||69||एवमन्येऽपि भूपालाश्छलेनैव हतास्तु तैः ॥
तथैवाहं करिष्यामि सुप्तानां मारणं निशि
evamuktvā tadā drauṇiḥ saṃyuktaturagaṃ ratham ||
prāyādabhimukhaḥ śatrūnsamāruhya krudhā jvalan
||70||एवमुक्त्वा तदा द्रौणिः संयुक्ततुरगं रथम् ॥
प्रायादभिमुखः शत्रून्समारुह्य क्रुधा ज्वलन्
taṃ yāṃtama nvagātāṃ tau kṛtavarmakṛpāvubhau ||
yayuśca śibire teṣāṃ saṃprasuptajanaṃ tadā
||71||तं यांतम न्वगातां तौ कृतवर्मकृपावुभौ ॥
ययुश्च शिबिरे तेषां संप्रसुप्तजनं तदा
śibiradvāramāsādya droṇaputro vyatiṣṭhata ||
rātrau tatra samārādhya mahādevaṃ ghṛṇānidhim
||72||शिबिरद्वारमासाद्य द्रोणपुत्रो व्यतिष्ठत ॥
रात्रौ तत्र समाराध्य महादेवं घृणानिधिम्
avāpa vimalaṃ khaṅgaṃ mahādevādvarapradāt ||
tato drauṇiravasthāpya kṛtavarmakṛpāvubhau
||73||अवाप विमलं खङ्गं महादेवाद्वरप्रदात् ॥
ततो द्रौणिरवस्थाप्य कृतवर्मकृपावुभौ
dvāradeśe mahāvīraḥ śibi rāṃtaḥ praviṣṭavān ||
praviṣṭe śibire drauṇau kṛtavarmakṛpāvubhau
||74||द्वारदेशे महावीरः शिबि रांतः प्रविष्टवान् ॥
प्रविष्टे शिबिरे द्रौणौ कृतवर्मकृपावुभौ
dvāradeśe vyatiṣṭhetāṃ yattau paramadhanvinau ||
atha drauṇiḥ susaṃkruddhastejasā prajvalanniva
||75||द्वारदेशे व्यतिष्ठेतां यत्तौ परमधन्विनौ ॥
अथ द्रौणिः सुसंक्रुद्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव
khaṅgaṃ vimalamādāya vyacaracchibire niśi ||
tatastu dhṛṣṭadyumnasya śibiraṃ maṃdamāyayau
||76||खङ्गं विमलमादाय व्यचरच्छिबिरे निशि ॥
ततस्तु धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं मंदमाययौ
dhṛṣṭadyumnādayastatra mahāyuddhena karśitāḥ ||
suṣupurniśi viśvastāḥ svasvasainyasamāvṛtāḥ
||77||धृष्टद्युम्नादयस्तत्र महायुद्धेन कर्शिताः ॥
सुषुपुर्निशि विश्वस्ताः स्वस्वसैन्यसमावृताः
dhṛṣṭadyumnasya śibiraṃ praviśya drauṇirastravit ||
taṃ suptaṃ śayane śubhre dadarśārānmahābalam
||78||धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं प्रविश्य द्रौणिरस्त्रवित् ॥
तं सुप्तं शयने शुभ्रे ददर्शारान्महाबलम्
pādenāghātayadroṣātsvapaṃtaṃ droṇanaṃdanaḥ ||
sa buddhaścaraṇāghātādutthāya śayanādatha
||79||पादेनाघातयद्रोषात्स्वपंतं द्रोणनंदनः ॥
स बुद्धश्चरणाघातादुत्थाय शयनादथ
vyalokayattadā vīro droṇaputraṃ puraḥ sthitam ||
tamutpataṃtaṃ śayanāddroṇācāryasuto balī
||80||व्यलोकयत्तदा वीरो द्रोणपुत्रं पुरः स्थितम् ॥
तमुत्पतंतं शयनाद्द्रोणाचार्यसुतो बली
keśeṣvākṛṣya bāhubhyāṃ niṣpipeṣa dharātale ||
dhṛṣṭadyumnastadā tena niṣpiṣṭaḥ sa bhayā turaḥ
||81||केशेष्वाकृष्य बाहुभ्यां निष्पिपेष धरातले ॥
धृष्टद्युम्नस्तदा तेन निष्पिष्टः स भया तुरः
nidrāṃdhaḥ pādaghātāto na śaśāka viceṣṭitum ||
drauṇistvākramya tasyoraḥ kaṇṭhaṃ baddhvā dhanurguṇaiḥ
||82||निद्रांधः पादघातातो न शशाक विचेष्टितुम् ॥
द्रौणिस्त्वाक्रम्य तस्योरः कण्ठं बद्ध्वा धनुर्गुणैः
nadaṃtaṃ visphuraṃtaṃ taṃ paśumāramamārayat ||
tasya sainyāni sarvāṇi nyavadhīcca tathaiva saḥ
||83||नदंतं विस्फुरंतं तं पशुमारममारयत् ॥
तस्य सैन्यानि सर्वाणि न्यवधीच्च तथैव सः
yudhāmanyuṃ mahāvīryamamuttamaujasameva ca ||
tathaiva draupadīputrānavaśiṣṭāṃśca somakān
||84||युधामन्युं महावीर्यममुत्तमौजसमेव च ॥
तथैव द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान्
śikhaṃḍipramukhānanyānkhaṅgenāmārayadbahūn ||
tadbhayāddvāraniryātānsarvāneva ca sainikān
||85||शिखंडिप्रमुखानन्यान्खङ्गेनामारयद्बहून् ॥
तद्भयाद्द्वारनिर्यातान्सर्वानेव च सैनिकान्
prāpayāmāsaturmṛtyuṃ kṛtavarmakṛpā vubhau ||
evaṃ nihatasainyaṃ tacchibiraṃ tairmahābalaiḥ
||86||प्रापयामासतुर्मृत्युं कृतवर्मकृपा वुभौ ॥
एवं निहतसैन्यं तच्छिबिरं तैर्महाबलैः
tatkṣaṇe śūnyamabhavattrijagatpralaye yathā ||
evaṃ hatvā tataḥ sarvāndroṇaputrādayastrayaḥ
||87||तत्क्षणे शून्यमभवत्त्रिजगत्प्रलये यथा ॥
एवं हत्वा ततः सर्वान्द्रोणपुत्रादयस्त्रयः
niraguḥ śibirāttasmātpārthabhītā bhayāturāḥ ||
sarve pṛthakpṛthagdeśāndudruvuḥ śīghragāminaḥ
||88||निरगुः शिबिरात्तस्मात्पार्थभीता भयातुराः ॥
सर्वे पृथक्पृथग्देशान्दुद्रुवुः शीघ्रगामिनः
atha drauṇiryayau viprā revātīraṃ manoramam ||
tatra hyanekasāhasrā ṛṣayo vedavādinaḥ
||89||अथ द्रौणिर्ययौ विप्रा रेवातीरं मनोरमम् ॥
तत्र ह्यनेकसाहस्रा ऋषयो वेदवादिनः
kathayaṃtaḥ kathāḥ puṇyāstapaścakruranuttamam ||
tatrāyaṃ prayayau drauṇirṛṣīṇāmāśrameṣvatha
||90||कथयंतः कथाः पुण्यास्तपश्चक्रुरनुत्तमम् ॥
तत्रायं प्रययौ द्रौणिर्ऋषीणामाश्रमेष्वथ
praviṣṭamātre tasmiṃstu munayo brahmavādinaḥ ||
drauṇerduścaritaṃ jñātvā prāhuryogabalena tam
||91||प्रविष्टमात्रे तस्मिंस्तु मुनयो ब्रह्मवादिनः ॥
द्रौणेर्दुश्चरितं ज्ञात्वा प्राहुर्योगबलेन तम्
suptamā raṇakṛtpāpī drauṇe tvaṃ brāhmaṇādhamaḥ ||
tvaddarśanena hyasmākaṃ pātityaṃ bhavati dhruvam
||92||सुप्तमा रणकृत्पापी द्रौणे त्वं ब्राह्मणाधमः ॥
त्वद्दर्शनेन ह्यस्माकं पातित्यं भवति ध्रुवम्
tvatsaṃbhāṣaṇamātreṇa brahmahatyāyutaṃ bha vet ||
ato'smadāśramebhyastvaṃ nirgaccha puruṣādhama
||93||त्वत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्यायुतं भ वेत् ॥
अतोऽस्मदाश्रमेभ्यस्त्वं निर्गच्छ पुरुषाधम
ityabruvaṃstadā drauṇiṃ tatratyā munayo dvijāḥ ||
itīritastato drauṇirmunibhirbrahma vādibhiḥ
||94||इत्यब्रुवंस्तदा द्रौणिं तत्रत्या मुनयो द्विजाः ॥
इतीरितस्ततो द्रौणिर्मुनिभिर्ब्रह्म वादिभिः
lajjito nilāttasmādāśramānmunisevitāt ||
evaṃ kāśyāditīrtheṣu puṇyeṣu prayayau ca saḥ
||95||लज्जितो निलात्तस्मादाश्रमान्मुनिसेवितात् ॥
एवं काश्यादितीर्थेषु पुण्येषु प्रययौ च सः
tatratatra dvijaiḥ sarvai rniṃdito'sau mahātmabhiḥ ||
vyāsaṃ śaraṇamāpede prāyaścittacikīrṣayā
||96||तत्रतत्र द्विजैः सर्वै र्निंदितोऽसौ महात्मभिः ॥
व्यासं शरणमापेदे प्रायश्चित्तचिकीर्षया
tato badarikāraṇye samāsīnaṃ mahāmunim ||
dvaipāyanaṃ samāgamya praṇanāma sabhaktikam
||97||ततो बदरिकारण्ये समासीनं महामुनिम् ॥
द्वैपायनं समागम्य प्रणनाम सभक्तिकम्
tato vyāso'bravīdenaṃ droṇācāryasutaṃ muniḥ ||
tvamasmadāśramādadrauṇe niryāhi tvarayā tviti
||98||ततो व्यासोऽब्रवीदेनं द्रोणाचार्यसुतं मुनिः ॥
त्वमस्मदाश्रमादद्रौणे निर्याहि त्वरया त्विति
suptamāraṇa doṣeṇa mahāpātakavānbhavān ||
ato me bhavatālāpānmahatpāpaṃ bhaviṣyati ||
ityuktaḥ sa tadā drauṇiḥ provācedaṃ vaco muniḥ
||99||सुप्तमारण दोषेण महापातकवान्भवान् ॥
अतो मे भवतालापान्महत्पापं भविष्यति ॥
इत्युक्तः स तदा द्रौणिः प्रोवाचेदं वचो मुनिः
aśvatthāmovāca
bhagavanniṃditaḥ sarvaistvāmasmi śaraṇaṃ gataḥ
||100||भगवन्निंदितः सर्वैस्त्वामस्मि शरणं गतः
bravīṣi cettvamapyevaṃ ko'nyo me śaraṇaṃ bhavet ||
kṛpāṃ kuru mayi brahmansādhavo dīnavatsalāḥ
||1||ब्रवीषि चेत्त्वमप्येवं कोऽन्यो मे शरणं भवेत् ॥
कृपां कुरु मयि ब्रह्मन्साधवो दीनवत्सलाः
suptamāraṇadoṣasya śāṃtyarthaṃ bhagavanmama ||
prāyaścittaṃ vidhehi tvaṃ sarvajño'si bhavānyataḥ ||
ityukto drauṇinā vyāsaściraṃ dhyātvā tamabravīt
||2||सुप्तमारणदोषस्य शांत्यर्थं भगवन्मम ॥
प्रायश्चित्तं विधेहि त्वं सर्वज्ञोऽसि भवान्यतः ॥
इत्युक्तो द्रौणिना व्यासश्चिरं ध्यात्वा तमब्रवीत्
vyāsa uvāca
etatpāpasya śāṃtyarthaṃ prāyaścittaṃ smṛtau na hi
||3||एतत्पापस्य शांत्यर्थं प्रायश्चित्तं स्मृतौ न हि
tathāpyupāyaṃ vakṣyāmi tavaitaddoṣa śāṃtaye ||
dakṣiṇāṃbunidhau puṇye rāmasetau vimuktide
||4||तथाप्युपायं वक्ष्यामि तवैतद्दोष शांतये ॥
दक्षिणांबुनिधौ पुण्ये रामसेतौ विमुक्तिदे
dhanuṣkoṭiritikhyātaṃ tīrthamasti mahattaram ||
asti puṇyatamaṃ drauṇe mahāpāta kanāśanam
||5||धनुष्कोटिरितिख्यातं तीर्थमस्ति महत्तरम् ॥
अस्ति पुण्यतमं द्रौणे महापात कनाशनम्
svargamokṣapradaṃ puṃsāṃ brahmahatyādiśodhakam ||
sarvamaṃgalamāṃgalyaṃ sarvābhīṣṭapradāyakam
||6||स्वर्गमोक्षप्रदं पुंसां ब्रह्महत्यादिशोधकम् ॥
सर्वमंगलमांगल्यं सर्वाभीष्टप्रदायकम्
pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca tīrthānāṃ ca tathottamam ||
duḥsvapnanāśanaṃ puṇyaṃ narakakleśanāśanam
||7||पवित्राणां पवित्रं च तीर्थानां च तथोत्तमम् ॥
दुःस्वप्ननाशनं पुण्यं नरकक्लेशनाशनम्
akālamṛtyuśamanaṃ puṃsāṃ vijayavarddhanam ||
dāridryanāśanaṃ puṃsāmāyurvardhanakāra ṇam
||8||अकालमृत्युशमनं पुंसां विजयवर्द्धनम् ॥
दारिद्र्यनाशनं पुंसामायुर्वर्धनकार णम्
cittaśuddhipradaṃ nṛṇāṃ śāṃtidāṃtyādikāraṇam ||
tatra gatvā dhanuṣkoṭau rāmasetau vimuktide
||9||चित्तशुद्धिप्रदं नृणां शांतिदांत्यादिकारणम् ॥
तत्र गत्वा धनुष्कोटौ रामसेतौ विमुक्तिदे
snānaṃ kuruṣva drauṇe tvaṃ māsamātraṃ niraṃ taram ||
suptamāraṇadoṣāttvaṃ sadyaḥ pūto bhaviṣyasi
||110||स्नानं कुरुष्व द्रौणे त्वं मासमात्रं निरं तरम् ॥
सुप्तमारणदोषात्त्वं सद्यः पूतो भविष्यसि
kuruṣva vacanaṃ śīghraṃ mama tvaṃ droṇanaṃdana ||
evamuktastadā drauṇirvyāsena paramarṣiṇā
||11||कुरुष्व वचनं शीघ्रं मम त्वं द्रोणनंदन ॥
एवमुक्तस्तदा द्रौणिर्व्यासेन परमर्षिणा
rāmasetuṃ samāsādya dhanuṣkoṭiṃ pavitradām ||
sasnau saṃkalpapūrvaṃ tu māsamekaṃ nirantaram
||12||रामसेतुं समासाद्य धनुष्कोटिं पवित्रदाम् ॥
सस्नौ संकल्पपूर्वं तु मासमेकं निरन्तरम्
trisaṃdhyaṃ rāmanāthaṃ ca siṣeve sa dine dine ||
tatastriṃśaddine toyasnānāddroṇātmajastadā
||13||त्रिसंध्यं रामनाथं च सिषेवे स दिने दिने ॥
ततस्त्रिंशद्दिने तोयस्नानाद्द्रोणात्मजस्तदा
jajāpa ca dhanuṣkoṭyāṃ maṃtraṃ paṃcākṣaraṃ tadā ||
akārṣīdupavāsaṃ ca droṇaputrastu taddine
||14||जजाप च धनुष्कोट्यां मंत्रं पंचाक्षरं तदा ॥
अकार्षीदुपवासं च द्रोणपुत्रस्तु तद्दिने
akarojjāgaraṃ rātrau rāmanāthasya sannidhau ||
aparedyurdhanuṣkoṭau snātvā saṃkalpapūrvakam
||15||अकरोज्जागरं रात्रौ रामनाथस्य सन्निधौ ॥
अपरेद्युर्धनुष्कोटौ स्नात्वा संकल्पपूर्वकम्
siṣeve rāmanāthaṃ ca stutvā bhaktipuraḥsaram ||
nanarta purataḥ śaṃbhorānaṃdāśrupariplutaḥ
||16||सिषेवे रामनाथं च स्तुत्वा भक्तिपुरःसरम् ॥
ननर्त पुरतः शंभोरानंदाश्रुपरिप्लुतः
tataḥ prasanno bhagavānprādurāsīttadagrataḥ ||
dṛṣṭvā tatra mahādevaṃ tuṣṭāva parameśvaram
||17||ततः प्रसन्नो भगवान्प्रादुरासीत्तदग्रतः ॥
दृष्ट्वा तत्र महादेवं तुष्टाव परमेश्वरम्
drauṇiruvāca
namaste devadeveśa karuṇākara śaṃkara ||
āpadaṃbudhimagnānāṃ potāyitapadāṃbuja
||18||नमस्ते देवदेवेश करुणाकर शंकर ॥
आपदंबुधिमग्नानां पोतायितपदांबुज
mahādeva kṛpāmūrte dhūrjaṭe nīlalohita ||
umākāṃta virūpākṣa caṃdraśekhara te namaḥ
||19||महादेव कृपामूर्ते धूर्जटे नीललोहित ॥
उमाकांत विरूपाक्ष चंद्रशेखर ते नमः
mṛtyuṃjaya trinetra tvaṃ pāhi māṃ kṛpayā dṛśā ||
pārvatīpataye tubhyaṃ tripuraghnāya śaṃbhave
||12||मृत्युंजय त्रिनेत्र त्वं पाहि मां कृपया दृशा ॥
पार्वतीपतये तुभ्यं त्रिपुरघ्नाय शंभवे
pinākapāṇaye tubhyaṃ tryaṃbakāya namonamaḥ ||
anaṃtādimahānāgahārabhūṣaṇabhūṣita
||21||पिनाकपाणये तुभ्यं त्र्यंबकाय नमोनमः ॥
अनंतादिमहानागहारभूषणभूषित
śūlapāṇe namastubhyaṃ gaṃgādhara mṛḍāvyaya ||
rakṣa māṃ kṛpayā deva pāpasaṃghātapaṃjarāt ||
iti stuto mahādevo drauṇiṃ provāca harṣitaḥ
||22||शूलपाणे नमस्तुभ्यं गंगाधर मृडाव्यय ॥
रक्ष मां कृपया देव पापसंघातपंजरात् ॥
इति स्तुतो महादेवो द्रौणिं प्रोवाच हर्षितः
mahādeva uvāca
suptamāraṇadoṣaste dhanuṣkoṭau nimajjanāt
||23||सुप्तमारणदोषस्ते धनुष्कोटौ निमज्जनात्
aśvatthāmanvinaṣṭo'bhūdvaraṃ varaya suvrata ||
mayi prasanne lokeṣu kimalabhyaṃ bhavennṛṇām
||24||अश्वत्थामन्विनष्टोऽभूद्वरं वरय सुव्रत ॥
मयि प्रसन्ने लोकेषु किमलभ्यं भवेन्नृणाम्
ato'bhīṣṭaṃ vṛṇīṣva tvaṃ matto droṇātmajādhunā ||
ityuktaḥ śaṃbhunā drauṇiḥ prāha taṃ parameśvaram
||25||अतोऽभीष्टं वृणीष्व त्वं मत्तो द्रोणात्मजाधुना ॥
इत्युक्तः शंभुना द्रौणिः प्राह तं परमेश्वरम्
tavādya darśanenāhaṃ kṛtārthosmi maheśvaram ||
tvaddarśanamapuṇyānāmalabhyaṃ janmakoṭibhiḥ
||26||तवाद्य दर्शनेनाहं कृतार्थोस्मि महेश्वरम् ॥
त्वद्दर्शनमपुण्यानामलभ्यं जन्मकोटिभिः
ato yuṣmatpadāṃbhoje niścalā bhaktirastu me ||
imameva varaṃ dehi mahyaṃ śaṃbho namo'stu te
||27||अतो युष्मत्पदांभोजे निश्चला भक्तिरस्तु मे ॥
इममेव वरं देहि मह्यं शंभो नमोऽस्तु ते
uktvā tathāstviti drauṇiṃ devadevo maheśvaraḥ ||
paśyato droṇaputrasya tatraivāṃtaradhīyata
||28||उक्त्वा तथास्त्विति द्रौणिं देवदेवो महेश्वरः ॥
पश्यतो द्रोणपुत्रस्य तत्रैवांतरधीयत
aśvatthāmāpi vipreṃdrā dhūtapāpo vinirmalaḥ ||
rāmacaṃdradhanuṣkoṭau snānamātreṇa tatkṣaṇe
||29||अश्वत्थामापि विप्रेंद्रा धूतपापो विनिर्मलः ॥
रामचंद्रधनुष्कोटौ स्नानमात्रेण तत्क्षणे
dhūtapāpamimaṃ drauṇiṃ sarve cāpi maharṣayaḥ ||
śuddhaṃ pratyagrahīṣuste tadāprabhṛti nirmalam
||13||धूतपापमिमं द्रौणिं सर्वे चापि महर्षयः ॥
शुद्धं प्रत्यग्रहीषुस्ते तदाप्रभृति निर्मलम्
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprā drauṇipāpavimokṣaṇam ||
rāmacaṃdradhanuṣkoṭisnānavaibhavamātrataḥ
||31||एवं वः कथितं विप्रा द्रौणिपापविमोक्षणम् ॥
रामचंद्रधनुष्कोटिस्नानवैभवमात्रतः
yaḥ paṭhedimamadhyāyaṃ śṛṇuyādvā samāhitaḥ ||
sa vidhūyeha pāpāni śivaloke mahīyate
||132||यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः ॥
स विधूयेह पापानि शिवलोके महीयते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāharūyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye dhanuṣkoṭipraśaṃsāyāmaśvatthāmasuptamāraṇado ṣaśāṃtivarṇanaṃnāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ || 31 ||