durdamagaṃdharvaśāpamocanam
ṛṣaya ūcuḥ
bhagavanrākṣasaḥ ko'sau sūta paurāṇikottama ||
viṣṇubhaktaṃ mahātmānaṃ yo gālavamabādhata
||1||भगवन्राक्षसः कोऽसौ सूत पौराणिकोत्तम ॥
विष्णुभक्तं महात्मानं यो गालवमबाधत
śrīsūta uvāca
vakṣyāmi rākṣasaṃ krūraṃ taṃ viprāḥ śṛṇutādarāt ||
yathā sa rākṣaso jāto munīnāṃ śāpavaibhavāt
||2||वक्ष्यामि राक्षसं क्रूरं तं विप्राः शृणुतादरात् ॥
यथा स राक्षसो जातो मुनीनां शापवैभवात्
purā kailāsaśikhare hālāsye śivamaṃdire ||
caturviśatisāhasrā munayo brahmavādinaḥ
||3||पुरा कैलासशिखरे हालास्ये शिवमंदिरे ॥
चतुर्विशतिसाहस्रा मुनयो ब्रह्मवादिनः
vasiṣṭhātrimukhāḥ sarve śivabhaktā mahaujasaḥ ||
bhasmoddhūlitasarvāṃgāstripuṃḍrāṃkitamastakāḥ
||4||वसिष्ठात्रिमुखाः सर्वे शिवभक्ता महौजसः ॥
भस्मोद्धूलितसर्वांगास्त्रिपुंड्रांकितमस्तकाः
rudrākṣa mālābharaṇāḥ paṃcākṣarajape ratāḥ ||
hālāsyanāthaṃ bhūteśaṃ caṃdracūḍamumāpatim
||5||रुद्राक्ष मालाभरणाः पंचाक्षरजपे रताः ॥
हालास्यनाथं भूतेशं चंद्रचूडमुमापतिम्
upāsāṃcakrire muktyai madhurāpuravāsinaḥ ||
kadācittatra gaṃdharvo viśvāvasusuto balī
||6||उपासांचक्रिरे मुक्त्यै मधुरापुरवासिनः ॥
कदाचित्तत्र गंधर्वो विश्वावसुसुतो बली
durddamonāma vipreṃdrā viṭagoṣṭhīparāyaṇaḥ ||
lalanāśatasaṃyukto vivastraḥ salilāśaye
||7||दुर्द्दमोनाम विप्रेंद्रा विटगोष्ठीपरायणः ॥
ललनाशतसंयुक्तो विवस्त्रः सलिलाशये
cikrīḍa sa vivastrābhiḥ sākaṃ yuvatibhirmudā ||
hālāsyanāthatīrthaṃ tadvasiṣṭho munibhiḥ saha
||8||चिक्रीड स विवस्त्राभिः साकं युवतिभिर्मुदा ॥
हालास्यनाथतीर्थं तद्वसिष्ठो मुनिभिः सह
mādhyaṃdinaṃ kartumanā yayau śaṃkaramaṃdirāt ||
tānṛṣīnavalokyātha rāmāstā bhayakātarāḥ
||9||माध्यंदिनं कर्तुमना ययौ शंकरमंदिरात् ॥
तानृषीनवलोक्याथ रामास्ता भयकातराः
vāsāṃsyācchādayāmāsurdurddamo na tu sāhasī ||
tato vasiṣṭhaḥ kupitaḥ śaśāpainaṃ gata trapam
||10||वासांस्याच्छादयामासुर्दुर्द्दमो न तु साहसी ॥
ततो वसिष्ठः कुपितः शशापैनं गत त्रपम्
vasiṣṭha uvāca
yasmāddurdama gaṃdharva dṛṣṭvāsmām̐llajjayā tvayā ||
vāso nācchāditaṃ śīghraṃ yāhi rākṣasatāṃ tataḥ
||11||यस्माद्दुर्दम गंधर्व दृष्ट्वास्माँल्लज्जया त्वया ॥
वासो नाच्छादितं शीघ्रं याहि राक्षसतां ततः
ityuktvā tā striyaḥ prāha vasiṣṭho munipuṃgavaḥ ||
yasmādācchāditaṃ vastraṃ dṛṣṭvāsmām̐llalanottamāḥ
||12||इत्युक्त्वा ता स्त्रियः प्राह वसिष्ठो मुनिपुंगवः ॥
यस्मादाच्छादितं वस्त्रं दृष्ट्वास्माँल्ललनोत्तमाः
tato na yuṣmāñchapiṣyāmi ganchadhvaṃ tridivaṃ tataḥ ||
evamuktā vasiṣṭhena rāmāḥ prāṃjalayastadā
||13||ततो न युष्माञ्छपिष्यामि गन्छध्वं त्रिदिवं ततः ॥
एवमुक्ता वसिष्ठेन रामाः प्रांजलयस्तदा
praṇipatya vasiṣṭhaṃ taṃ bhaktinamreṇa cetasā ||
munimaṃḍalamadhye taṃ vasiṣṭhamidamabruvan
||14||प्रणिपत्य वसिष्ठं तं भक्तिनम्रेण चेतसा ॥
मुनिमंडलमध्ये तं वसिष्ठमिदमब्रुवन्
rāmā ūcuḥ
bhagavansarvadharmajña caturānananaṃdana ||
dayāsiṃdho'valokyāsmānna kopaṃ kartumarhasi
||15||भगवन्सर्वधर्मज्ञ चतुरानननंदन ॥
दयासिंधोऽवलोक्यास्मान्न कोपं कर्तुमर्हसि
patirevahi nārīṇāṃ bhūṣaṇaṃ paramucyate ||
patihīnā tu yā nārī śataputrāpi sā mune
||16||पतिरेवहि नारीणां भूषणं परमुच्यते ॥
पतिहीना तु या नारी शतपुत्रापि सा मुने
vidhavetyucyate loke tatstrīṇāṃ maraṇaṃ smṛtam ||
tatprasādaṃ kuru mune patyāvasmāka mādarāt
||17||विधवेत्युच्यते लोके तत्स्त्रीणां मरणं स्मृतम् ॥
तत्प्रसादं कुरु मुने पत्यावस्माक मादरात्
eko'parādhaḥ kṣaṃtavyo munibhistattvadarśibhiḥ ||
kṣamāṃ kuru dayāsiṃdho yuṣmacchiṣye'tra durdame
||19||एकोऽपराधः क्षंतव्यो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
क्षमां कुरु दयासिंधो युष्मच्छिष्येऽत्र दुर्दमे
vasiṣṭhaḥ prārthitastvaivaṃ durdama syāṃganājanaiḥ ||
provāca vacanaṃ bhūyaḥ prasannaḥ sa dvijottamāḥ
||19||वसिष्ठः प्रार्थितस्त्वैवं दुर्दम स्यांगनाजनैः ॥
प्रोवाच वचनं भूयः प्रसन्नः स द्विजोत्तमाः
na me syādvacanaṃ mithyā kadācidapi subhruvaḥ ||
upāyaṃ vaḥ pravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ śraddhayā saha
||20||न मे स्याद्वचनं मिथ्या कदाचिदपि सुभ्रुवः ॥
उपायं वः प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं श्रद्धया सह
ṣoḍaśābdāvadhiḥ śāpo bharturvo bhavitā dhruvam ||
ṣoḍaśābdāvadhau caiṣa durdamo rākṣasākṛtiḥ
||21||षोडशाब्दावधिः शापो भर्तुर्वो भविता ध्रुवम् ॥
षोडशाब्दावधौ चैष दुर्दमो राक्षसाकृतिः
yadṛcchayācakra tīrthaṃ gamiṣyati surāṃganāḥ ||
āste tatra mahāyogī gālavo viṣṇutatparaḥ
||22||यदृच्छयाचक्र तीर्थं गमिष्यति सुरांगनाः ॥
आस्ते तत्र महायोगी गालवो विष्णुतत्परः
bhakṣyārthaṃ taṃ muniṃ so'yaṃ rākṣasobhigamiṣyati ||
tato gālavarakṣārthaṃ preritaṃ cakramuttamam
||23||भक्ष्यार्थं तं मुनिं सोऽयं राक्षसोभिगमिष्यति ॥
ततो गालवरक्षार्थं प्रेरितं चक्रमुत्तमम्
viṣṇunāsya śiro rāmā hariṣyati na saṃśayaḥ ||
tataḥ svarūpamāsādya śāpānmuktaḥ sudurdamaḥ
||24||विष्णुनास्य शिरो रामा हरिष्यति न संशयः ॥
ततः स्वरूपमासाद्य शापान्मुक्तः सुदुर्दमः
patirvastridivaṃ bhūyo gaṃtāstyatra na saṃśayaḥ ||
tatastridivamāsādya durddamo'yaṃ patirhi vaḥ
||25||पतिर्वस्त्रिदिवं भूयो गंतास्त्यत्र न संशयः ॥
ततस्त्रिदिवमासाद्य दुर्द्दमोऽयं पतिर्हि वः
ramayiṣyati sundaryo yuṣmānsundaraveṣabhṛt ||
śrīsūta uvāca ||
ityuktvā tu vasiṣṭhastā durdamasya varāṃganāḥ
||26||रमयिष्यति सुन्दर्यो युष्मान्सुन्दरवेषभृत् ॥
श्रीसूत उवाच ॥
इत्युक्त्वा तु वसिष्ठस्ता दुर्दमस्य वरांगनाः
svāśramaṃ prayayau tūrṇaṃ hālāsyeśvarabhaktimān ||
atha rāmāstamāliṃgya durddamaṃ patimāturāḥ
||27||स्वाश्रमं प्रययौ तूर्णं हालास्येश्वरभक्तिमान् ॥
अथ रामास्तमालिंग्य दुर्द्दमं पतिमातुराः
ruruduḥ śokasaṃvignā duḥkhasāgaramadhyagāḥ ||
pra paśyaṃtīṣu tāsveva durdamo rākṣaso'bhavat
||28||रुरुदुः शोकसंविग्ना दुःखसागरमध्यगाः ॥
प्र पश्यंतीषु तास्वेव दुर्दमो राक्षसोऽभवत्
mahādaṃṣṭro mahākāyo raktaśmaśruśiroruhaḥ ||
taṃ dṛṣṭvā bhayasaṃvignā jagmū rāmāstriviṣṭapam
||29||महादंष्ट्रो महाकायो रक्तश्मश्रुशिरोरुहः ॥
तं दृष्ट्वा भयसंविग्ना जग्मू रामास्त्रिविष्टपम्
tato rākṣasaveṣo'yaṃ durdamo bhairavākṛtiḥ ||
bhakṣayanprāṇinaḥ sarvāndeśāddeśaṃ vanādvanam
||30||ततो राक्षसवेषोऽयं दुर्दमो भैरवाकृतिः ॥
भक्षयन्प्राणिनः सर्वान्देशाद्देशं वनाद्वनम्
bhramanna nilavego'sau dharmatīrthaṃ tato yayau ||
evaṃ ṣoḍaśavarṣāṇi bhramato'sya yayustadā
||31||भ्रमन्न निलवेगोऽसौ धर्मतीर्थं ततो ययौ ॥
एवं षोडशवर्षाणि भ्रमतोऽस्य ययुस्तदा
tatastu ṣoḍaśābdāṃte rākṣasoyaṃ munīśvarāḥ ||
bhakṣituṃ gālavamuniṃ dharmatīrthanivāsinam
||32||ततस्तु षोडशाब्दांते राक्षसोयं मुनीश्वराः ॥
भक्षितुं गालवमुनिं धर्मतीर्थनिवासिनम्
upādravadvāyuvegaḥ sacāstauṣījjanārdanam ||
gālavena stuto viṣṇustadā cakramacodayat
||33||उपाद्रवद्वायुवेगः सचास्तौषीज्जनार्दनम् ॥
गालवेन स्तुतो विष्णुस्तदा चक्रमचोदयत्
rakṣituṃ gāla vamuniṃ rākṣasena prapīḍitam ||
athāgatya hareścakraṃ rākṣasasya śiro'harat
||34||रक्षितुं गाल वमुनिं राक्षसेन प्रपीडितम् ॥
अथागत्य हरेश्चक्रं राक्षसस्य शिरोऽहरत्
tato'yaṃ rākṣasaṃ dehaṃ tyaktvā divyakalevaraḥ ||
vimānavaramāruhya durdamaḥ puṣpavarṣitaḥ
||35||ततोऽयं राक्षसं देहं त्यक्त्वा दिव्यकलेवरः ॥
विमानवरमारुह्य दुर्दमः पुष्पवर्षितः
prāṃjaliḥ praṇato bhūtvā vavande taṃ sudarśanam ||
tuṣṭāva śrutiramyābhirvāgbhiragryābhirādarāt
||36||प्रांजलिः प्रणतो भूत्वा ववन्दे तं सुदर्शनम् ॥
तुष्टाव श्रुतिरम्याभिर्वाग्भिरग्र्याभिरादरात्
durdama uvāca
sudarśana namaste'stu viṣṇuhastaikabhūṣaṇa ||
namaste'surasaṃhartre sahasrādityatejase
||37||सुदर्शन नमस्तेऽस्तु विष्णुहस्तैकभूषण ॥
नमस्तेऽसुरसंहर्त्रे सहस्रादित्यतेजसे
kṛpāleśena bhavatastyaktvāhaṃ rākṣasīṃ tanum ||
svarūpamabhajaṃ viṣṇoścakrāyudha namo'stu te
||38||कृपालेशेन भवतस्त्यक्त्वाहं राक्षसीं तनुम् ॥
स्वरूपमभजं विष्णोश्चक्रायुध नमोऽस्तु ते
anujānīhi māṃ gantuṃ tridivaṃ viṣṇuvallabha ||
bhāryā me pariśocaṃti virahāturacetasaḥ
||39||अनुजानीहि मां गन्तुं त्रिदिवं विष्णुवल्लभ ॥
भार्या मे परिशोचंति विरहातुरचेतसः
tvanmanasko bhaviṣyāmi yāvajjīvaṃ yathāhyaham ||
tathā kṛpāṃ kuruṣva tvaṃ mayi cakra namo'stu te
||40||त्वन्मनस्को भविष्यामि यावज्जीवं यथाह्यहम् ॥
तथा कृपां कुरुष्व त्वं मयि चक्र नमोऽस्तु ते
evaṃ stutaṃ viṣṇucakraṃ durdamena sabhaktikam ||
anujagrāha sahasā tathāstviti munīśvarāḥ
||41||एवं स्तुतं विष्णुचक्रं दुर्दमेन सभक्तिकम् ॥
अनुजग्राह सहसा तथास्त्विति मुनीश्वराः
cakrāyudhābhyanujñāto durdamo gālavaṃ munim ||
praṇamya tenānujñāto gandharvastridivaṃ yayau
||42||चक्रायुधाभ्यनुज्ञातो दुर्दमो गालवं मुनिम् ॥
प्रणम्य तेनानुज्ञातो गन्धर्वस्त्रिदिवं ययौ
durdame tu gate svargaṃ gālavo munipuṃgavaḥ ||
sa cakraṃ prārthayāmāsa viṣṇvāyudhamanuttamam
||43||दुर्दमे तु गते स्वर्गं गालवो मुनिपुंगवः ॥
स चक्रं प्रार्थयामास विष्ण्वायुधमनुत्तमम्
cakrāyudha namāmi tvāṃ mahāsuravimarddana ||
devīpaṭṭaṇa paryaṃte dharmatīrthe hyanuttame
||44||चक्रायुध नमामि त्वां महासुरविमर्द्दन ॥
देवीपट्टण पर्यंते धर्मतीर्थे ह्यनुत्तमे
sannidhānaṃ kuruṣva tvaṃ sarvapāpavināśanam ||
tvatsannidhānātsarveṣāṃ snātānāṃ pāpināmiha
||45||सन्निधानं कुरुष्व त्वं सर्वपापविनाशनम् ॥
त्वत्सन्निधानात्सर्वेषां स्नातानां पापिनामिह
pāpanāśaṃ kuruṣva tvaṃ mokṣaṃ ca kuru śāśvatam ||
cakratīrthamiti khyātiṃ lokasya parikalpaya
||46||पापनाशं कुरुष्व त्वं मोक्षं च कुरु शाश्वतम् ॥
चक्रतीर्थमिति ख्यातिं लोकस्य परिकल्पय
tvatsannidhānādatratyamunīnāṃ bhayanāśanam ||
itaḥ paraṃ bhavatvārya cakrāyudha namo'stu te
||47||त्वत्सन्निधानादत्रत्यमुनीनां भयनाशनम् ॥
इतः परं भवत्वार्य चक्रायुध नमोऽस्तु ते
bhūtapretapiśācebhyo bhayaṃ mā bhavatu prabho ||
iti saṃprārthitaṃ cakraṃ gālavena munīśvarāḥ
||48||भूतप्रेतपिशाचेभ्यो भयं मा भवतु प्रभो ॥
इति संप्रार्थितं चक्रं गालवेन मुनीश्वराः
tathaivā stviti sambhāṣya tasmiṃstīrthe tirohitam ||
śrīsūta uvāca ||
evaṃ vaḥ kathito viprā rākṣasassa bhavo mayā
||49||तथैवा स्त्विति सम्भाष्य तस्मिंस्तीर्थे तिरोहितम् ॥
श्रीसूत उवाच ॥
एवं वः कथितो विप्रा राक्षसस्स भवो मया
māhātmyaṃ cakra tīrthasya kathitaṃ ca malāpaham ||
yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate mānavo bhuvi
||50||माहात्म्यं चक्र तीर्थस्य कथितं च मलापहम् ॥
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो भुवि
ṛṣaya ūcuḥ
vyāsaśiṣya mahāprājña sūta paurāṇikottama ||
ārabhya darbhaśayanamādevīpattanāvadhi
||51||व्यासशिष्य महाप्राज्ञ सूत पौराणिकोत्तम ॥
आरभ्य दर्भशयनमादेवीपत्तनावधि
bahuvyāyāmasaṃyuktaṃ cakratīrthamanuttamam ||
yayau vicchinnatāṃ madhye kathaṃ kathaya sāṃpratam
||52||बहुव्यायामसंयुक्तं चक्रतीर्थमनुत्तमम् ॥
ययौ विच्छिन्नतां मध्ये कथं कथय सांप्रतम्
enaṃ manasi tiṣṭhantaṃ saṃśayaṃ chettumarhasi ||
śrīsūta uvāca ||
purā hi parvatāḥ sarve jātapakṣā manojavāḥ
||53||एनं मनसि तिष्ठन्तं संशयं छेत्तुमर्हसि ॥
श्रीसूत उवाच ॥
पुरा हि पर्वताः सर्वे जातपक्षा मनोजवाः
paryaṃtaparvatai sārddhaṃ cerurākāśamārgagāḥ ||
nagareṣu ca rāṣṭreṣu grāmeṣu ca vaneṣu ca
||54||पर्यंतपर्वतै सार्द्धं चेरुराकाशमार्गगाः ॥
नगरेषु च राष्ट्रेषु ग्रामेषु च वनेषु च
āplutyāplutya tiṣṭhaṃti parvatāḥ sarvato bhuvi ||
ākramyākramya tiṣṭhaṃti yatrayatra mahīdharāḥ
||55||आप्लुत्याप्लुत्य तिष्ठंति पर्वताः सर्वतो भुवि ॥
आक्रम्याक्रम्य तिष्ठंति यत्रयत्र महीधराः
tatratatra narā gāvastathānye prāṇisaṃcayāḥ ||
maraṇaṃ sahasā prāpuḥ pīḍyamānā mahīdharaiḥ
||56||तत्रतत्र नरा गावस्तथान्ये प्राणिसंचयाः ॥
मरणं सहसा प्रापुः पीड्यमाना महीधरैः
brāhmaṇādiṣu varṇeṣu naṣṭeṣu samanantaram ||
yajñādyabhāvātsahasā devatā vyasanaṃ yayuḥ
||57||ब्राह्मणादिषु वर्णेषु नष्टेषु समनन्तरम् ॥
यज्ञाद्यभावात्सहसा देवता व्यसनं ययुः
tata indro mahākruddho vajramādāya vegavān ||
ciccheda sahasā pakṣānparvatānāṃ tarasvinām
||58||तत इन्द्रो महाक्रुद्धो वज्रमादाय वेगवान् ॥
चिच्छेद सहसा पक्षान्पर्वतानां तरस्विनाम्
chidyamānacchadāḥ sarve vāsavena mahīdharāḥ ||
ananyaśaraṇā bhūtvā samudraṃ prāviśanbhayāt
||59||छिद्यमानच्छदाः सर्वे वासवेन महीधराः ॥
अनन्यशरणा भूत्वा समुद्रं प्राविशन्भयात्
acaleṣu ca sarveṣu patatsu lavaṇārṇave ||
nipeturarṇavabhrāṃtyā cakratīrthepi kecana
||60||अचलेषु च सर्वेषु पतत्सु लवणार्णवे ॥
निपेतुरर्णवभ्रांत्या चक्रतीर्थेपि केचन
patitaiḥ parvataistaistu madhyataḥ pūritodaram ||
cakratīrthaṃ mahāpuṇyaṃ madhye vicchedamāyayau
||61||पतितैः पर्वतैस्तैस्तु मध्यतः पूरितोदरम् ॥
चक्रतीर्थं महापुण्यं मध्ये विच्छेदमाययौ
yadṛcchayā mahāśailāḥ pārśvayostatra nāpatan ||
ato vai darbhaśayane tathā devīpure'pi ca
||62||यदृच्छया महाशैलाः पार्श्वयोस्तत्र नापतन् ॥
अतो वै दर्भशयने तथा देवीपुरेऽपि च
vicchinnamadhyaṃ taddvedhā vibhaktamiva dṛśyate ||
madhyataḥ patitaiḥ śailaiścakratīrthaṃ sthalīkṛtam
||63||विच्छिन्नमध्यं तद्द्वेधा विभक्तमिव दृश्यते ॥
मध्यतः पतितैः शैलैश्चक्रतीर्थं स्थलीकृतम्
śrīsūta uvāca
yuṣmākamevaṃ kathitaṃ munīndrā yanmadhyatastīrthamidaṃ sthalī kṛtam ||
yathā mahīdhrāḥ sahasā biḍaujasā vicchinnapakṣā iha peturunnatāḥ
||64||युष्माकमेवं कथितं मुनीन्द्रा यन्मध्यतस्तीर्थमिदं स्थली कृतम् ॥
यथा महीध्राः सहसा बिडौजसा विच्छिन्नपक्षा इह पेतुरुन्नताः
iti śrīskāṃdemahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye durdamagaṃdharvaśāpamocanaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||