athātaḥ saṃpravakṣyāmi kapitīrthasya vaibhavam
śrīsūta uvāca
athātaḥ saṃpravakṣyāmi kapitīrthasya vaibhavam ||
tattīrthaṃ sakalaiḥ pūrvaṃ gaṃdhamādanaparvate
||1||अथातः संप्रवक्ष्यामि कपितीर्थस्य वैभवम् ॥
तत्तीर्थं सकलैः पूर्वं गंधमादनपर्वते
sarveṣāmupakārāya kapibhirnirmitaṃ dvijāḥ ||
rāvaṇādiṣu rakṣaḥsu hateṣu tadanaṃtaram
||2||सर्वेषामुपकाराय कपिभिर्निर्मितं द्विजाः ॥
रावणादिषु रक्षःसु हतेषु तदनंतरम्
tīrthaṃ nirmāya tatraiva sasnuste kapayo mudā ||
tīrthāya ca varaṃ prāduḥ kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ
||3||तीर्थं निर्माय तत्रैव सस्नुस्ते कपयो मुदा ॥
तीर्थाय च वरं प्रादुः कपयः कामरूपिणः
asmiṃstīrthe nimagnā ye bhaktipravaṇacetasaḥ ||
te sarve muktibhājaḥ syurmahāpātakamocitāḥ
||4||अस्मिंस्तीर्थे निमग्ना ये भक्तिप्रवणचेतसः ॥
ते सर्वे मुक्तिभाजः स्युर्महापातकमोचिताः
atra tīrthe nimagnānāṃ na syānnarakajaṃ bhayam ||
atra snātā narāḥ sarve dāridrayaṃ nāpnuvaṃti hi
||5||अत्र तीर्थे निमग्नानां न स्यान्नरकजं भयम् ॥
अत्र स्नाता नराः सर्वे दारिद्रयं नाप्नुवंति हि
atra tīrthe nimagnānāṃ yamapīḍāpi no bhavet ||
kapitīrthaṃ prayāsye'hamiti yaḥ satataṃ bruvan
||6||अत्र तीर्थे निमग्नानां यमपीडापि नो भवेत् ॥
कपितीर्थं प्रयास्येऽहमिति यः सततं ब्रुवन्
vrajecchatapadaṃ viprāḥ sa yāyātparamaṃ padam ||
etattīrthasamaṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||7||व्रजेच्छतपदं विप्राः स यायात्परमं पदम् ॥
एतत्तीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति
evaṃ varaṃ tu te dattvā tīrthāyāsmai kapīśvarāḥ ||
rāmaṃ dāśarathiṃ sarve praṇamyātha yayācire
||8||एवं वरं तु ते दत्त्वा तीर्थायास्मै कपीश्वराः ॥
रामं दाशरथिं सर्वे प्रणम्याथ ययाचिरे
svāmiṃstvayāsmai tīrthāya dīyatāṃ varamadbhutam ||
kapibhiḥ prārthito viprā rāmacaṃdro'tiharṣitaḥ
||9||स्वामिंस्त्वयास्मै तीर्थाय दीयतां वरमद्भुतम् ॥
कपिभिः प्रार्थितो विप्रा रामचंद्रोऽतिहर्षितः
tattīrthāya varaṃ prādātkapīnāṃ prītikāraṇāt ||
atra tīrthe nimagnānāṃ gaṃgāsnānaphalaṃ labhet
||10||तत्तीर्थाय वरं प्रादात्कपीनां प्रीतिकारणात् ॥
अत्र तीर्थे निमग्नानां गंगास्नानफलं लभेत्
prayāgasnānajaṃ puṇyaṃ sarvatīrthaphalaṃ tathā ||
agniṣṭomādiyāgānāṃ phalaṃ bhūyādanuttamam
||11||प्रयागस्नानजं पुण्यं सर्वतीर्थफलं तथा ॥
अग्निष्टोमादियागानां फलं भूयादनुत्तमम्
gāyatryādimahāmaṃtrajapapuṇyaṃ tathā bhavet ||
gosahasrapradanṛṇāṃ prāpnotyavikalaṃ phalam
||12||गायत्र्यादिमहामंत्रजपपुण्यं तथा भवेत् ॥
गोसहस्रप्रदनृणां प्राप्नोत्यविकलं फलम्
caturṇāmapi vedānāṃ pārāyaṇaphalaṃ labhet ||
brahmaviṣṇumaheśādidevapūjāphalaṃ labhet
||13||चतुर्णामपि वेदानां पारायणफलं लभेत् ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवपूजाफलं लभेत्
kapitīrthāya rāmoyaṃ prādādevaṃ varaṃ dvijāḥ ||
evaṃ rāmeṇa datte tu vare tatra kutūhalāt
||14||कपितीर्थाय रामोयं प्रादादेवं वरं द्विजाः ॥
एवं रामेण दत्ते तु वरे तत्र कुतूहलात्
ṣaḍardhanayano brahmā sahasrākṣo yamastathā ||
varuṇognistathā vāyuḥ kuberaścaṃdramā api
||15||षडर्धनयनो ब्रह्मा सहस्राक्षो यमस्तथा ॥
वरुणोग्निस्तथा वायुः कुबेरश्चंद्रमा अपि
ādityo nirṛtiścaiva sādhyāśca vasavastathā ||
anye'pi tridaśāḥ sarve viśvedevādayastathā
||16||आदित्यो निर्ऋतिश्चैव साध्याश्च वसवस्तथा ॥
अन्येऽपि त्रिदशाः सर्वे विश्वेदेवादयस्तथा
atrirbhṛgustathā kutso gautamaśca parāśaraḥ ||
kaṇvo'gastyaḥ sutīkṣṇaśca viśvāmitrādayo'pare
||17||अत्रिर्भृगुस्तथा कुत्सो गौतमश्च पराशरः ॥
कण्वोऽगस्त्यः सुतीक्ष्णश्च विश्वामित्रादयोऽपरे
yoginaḥ sanakādyāśca nāradādyāḥ surarṣayaḥ ||
rāmadattavaraṃ tīrthaṃ ślāghaṃte bahudhā tadā
||18||योगिनः सनकाद्याश्च नारदाद्याः सुरर्षयः ॥
रामदत्तवरं तीर्थं श्लाघंते बहुधा तदा
sasnuśca tatra tīrthe te sarvābhīṣṭapradāyini ||
kapibhirnirmitaṃ yasmādetattīrthamanuttamam
||19||सस्नुश्च तत्र तीर्थे ते सर्वाभीष्टप्रदायिनि ॥
कपिभिर्निर्मितं यस्मादेतत्तीर्थमनुत्तमम्
kapitīrthamiti khyātimato loke prayāsyati ||
ityapyavocaṃste sarve devāśca munayastathā
||20||कपितीर्थमिति ख्यातिमतो लोके प्रयास्यति ॥
इत्यप्यवोचंस्ते सर्वे देवाश्च मुनयस्तथा
tasmādavaśyaṃ gaṃtavyaṃ kapitīrthaṃ mumukṣubhiḥ ||
raṃbhā kauśikaśāpena śilābhūtā purā dvijāḥ
||21||तस्मादवश्यं गंतव्यं कपितीर्थं मुमुक्षुभिः ॥
रंभा कौशिकशापेन शिलाभूता पुरा द्विजाः
tatra snātvā nijaṃ rūpaṃ prapede ca divaṃ yayau ||
asya tīrthasya māhātmyaṃ mayā vaktuṃ na śakyate
||22||तत्र स्नात्वा निजं रूपं प्रपेदे च दिवं ययौ ॥
अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते
munaya ūcuḥ
raṃbhāṃ kimarthamaśapatkauśikaḥ sūtanaṃdana ||
kathaṃ gatā śilābhūtā kapitīrthaṃ surāṃganā ||
etannaḥ sarvamācakṣva vistarānmunisattama
||23||रंभां किमर्थमशपत्कौशिकः सूतनंदन ॥
कथं गता शिलाभूता कपितीर्थं सुरांगना ॥
एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरान्मुनिसत्तम
śrīsūta uvāca
viśvāmitrābhidho rājā prāgabhūtkuśikānvaye
||24||विश्वामित्राभिधो राजा प्रागभूत्कुशिकान्वये
sa kadācinmahārājaḥ senāparivṛto balī ||
medinīṃ paricakrāma rājyavīkṣaṇakautukī
||25||स कदाचिन्महाराजः सेनापरिवृतो बली ॥
मेदिनीं परिचक्राम राज्यवीक्षणकौतुकी
aṭitvā sa bahūndeśānvasiṣṭhasyāśramaṃ yayau ||
ātithyāya vṛtaḥ so'yaṃ vasiṣṭhena mahātmanā
||26||अटित्वा स बहून्देशान्वसिष्ठस्याश्रमं ययौ ॥
आतिथ्याय वृतः सोऽयं वसिष्ठेन महात्मना
tathāstvityabravītsoyaṃ daṃḍavatpraṇato nṛpaḥ ||
kāmadhenuprabhāvena viśvāmitrāya bhūbhuje
||27||तथास्त्वित्यब्रवीत्सोयं दंडवत्प्रणतो नृपः ॥
कामधेनुप्रभावेन विश्वामित्राय भूभुजे
ātithyamakarodviprā vasiṣṭho brahmanaṃdanaḥ ||
kāmadhenuprabhāvaṃ vai jñātvā kuśikanaṃdanaḥ
||28||आतिथ्यमकरोद्विप्रा वसिष्ठो ब्रह्मनंदनः ॥
कामधेनुप्रभावं वै ज्ञात्वा कुशिकनंदनः
vasiṣṭhaṃ prārthayāmāsa kāmadhenumabhīṣṭadām ||
pratyākhyāto vasiṣṭhena pracakarṣa ca tāṃ balāt
||29||वसिष्ठं प्रार्थयामास कामधेनुमभीष्टदाम् ॥
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन प्रचकर्ष च तां बलात्
kāmadhenuvisṛṣṭaistu mlecchādyaiḥ sa parājitaḥ ||
mahādevaṃ samārādhya tasmādastrāṇyavāpya ca
||30||कामधेनुविसृष्टैस्तु म्लेच्छाद्यैः स पराजितः ॥
महादेवं समाराध्य तस्मादस्त्राण्यवाप्य च
vasiṣṭhasyāśramaṃ gatvā vyasṛjaccharasaṃcayān ||
sarvāṇyastrāṇi mumuce brahmāstraṃ ca nṛpottamaḥ
||31||वसिष्ठस्याश्रमं गत्वा व्यसृजच्छरसंचयान् ॥
सर्वाण्यस्त्राणि मुमुचे ब्रह्मास्त्रं च नृपोत्तमः
tāni sarvāṇi cāstrāṇi vasiṣṭho brahmanaṃdanaḥ ||
ekena brahmadaṃḍena nijaghna svatapobalāt
||32||तानि सर्वाणि चास्त्राणि वसिष्ठो ब्रह्मनंदनः ॥
एकेन ब्रह्मदंडेन निजघ्न स्वतपोबलात्
tataḥ parājito viprā viśvāmitro'tilajjitaḥ ||
brāhmaṇyāvāptaye svasya tapaḥ kartuṃ vanaṃ yayau
||33||ततः पराजितो विप्रा विश्वामित्रोऽतिलज्जितः ॥
ब्राह्मण्यावाप्तये स्वस्य तपः कर्तुं वनं ययौ
pūrvāsu paścimāṃtāsu triṣu dikṣu tapo'carat ||
prādurbhūtamahā vighnastattaddikṣu sa kauśikaḥ
||34||पूर्वासु पश्चिमांतासु त्रिषु दिक्षु तपोऽचरत् ॥
प्रादुर्भूतमहा विघ्नस्तत्तद्दिक्षु स कौशिकः
uttarāṃ diśamāsādya himavatparvate'male kauśikyāssaritastīre puṇye pāpavināśini
||35||उत्तरां दिशमासाद्य हिमवत्पर्वतेऽमले कौशिक्यास्सरितस्तीरे पुण्ये पापविनाशिनि
divyaṃ varṣasahasraṃ tu nirāhāro jiteṃdriyaḥ ||
nirāloko jitaśvāso jitakrodhaḥ suniścalaḥ
||36||दिव्यं वर्षसहस्रं तु निराहारो जितेंद्रियः ॥
निरालोको जितश्वासो जितक्रोधः सुनिश्चलः
grīṣme paṃcāgnimadhyasthaḥ śiśire vāriṣu sthitaḥ ||
varṣāsvākāśago nityamūrdhvabāhurnirāśrayaḥ
||37||ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थः शिशिरे वारिषु स्थितः ॥
वर्षास्वाकाशगो नित्यमूर्ध्वबाहुर्निराश्रयः
brāhmaṇyasiddhaye'tyugraṃ cacāra sumahattapaḥ ||
udvignamanasastasya tridaśāstridivālayāḥ ||
jaṃbhāriṇā ca sahitā raṃbhāṃ procuridaṃ vacaḥ
||39||ब्राह्मण्यसिद्धयेऽत्युग्रं चचार सुमहत्तपः ॥
उद्विग्नमनसस्तस्य त्रिदशास्त्रिदिवालयाः ॥
जंभारिणा च सहिता रंभां प्रोचुरिदं वचः
devā ūcuḥ
raṃbhe tvaṃ himavacchaile kauśikītīragaṃ munim
||39||रंभे त्वं हिमवच्छैले कौशिकीतीरगं मुनिम्
viśvāmitraṃ tapasyaṃtaṃ vilobhaya viceṣṭitaiḥ ||
yathā tattapaso vighno bhaviṣyati tathā kuru
||40||विश्वामित्रं तपस्यंतं विलोभय विचेष्टितैः ॥
यथा तत्तपसो विघ्नो भविष्यति तथा कुरु
evamuktā tadā raṃbhā devairiṃdrapurogamaiḥ ||
pratyuvāca surānsarvānprāṃjaliḥ praṇatā tadā
||41||एवमुक्ता तदा रंभा देवैरिंद्रपुरोगमैः ॥
प्रत्युवाच सुरान्सर्वान्प्रांजलिः प्रणता तदा
raṃbhovāca
atikrūro mahākrodho viśvāmitro mahāmuniḥ ||
sa śapsyate māṃ krodhena bibhemyasmādahaṃ surāḥ
||42||अतिक्रूरो महाक्रोधो विश्वामित्रो महामुनिः ॥
स शप्स्यते मां क्रोधेन बिभेम्यस्मादहं सुराः
trāyadhvaṃ kṛpayā yūyaṃ māṃ yuṣmatparicārikām ||
ityukto raṃbhayā tatra jaṃbhāristāma bhāṣata
||43||त्रायध्वं कृपया यूयं मां युष्मत्परिचारिकाम् ॥
इत्युक्तो रंभया तत्र जंभारिस्ताम भाषत
indra uvāca
raṃbhe tvayā na bhīḥ kāryā viśvāmitrāttapodhanāt ||
ahamapyāgamiṣyāmi tvatsahāyaḥ samanmathaḥ
||44||रंभे त्वया न भीः कार्या विश्वामित्रात्तपोधनात् ॥
अहमप्यागमिष्यामि त्वत्सहायः समन्मथः
kokilālāpamadhuro vasanto'pyāgamiṣyati ||
atisuṃdararūpā tvaṃ pralobhaya mahāmunim
||45||कोकिलालापमधुरो वसन्तोऽप्यागमिष्यति ॥
अतिसुंदररूपा त्वं प्रलोभय महामुनिम्
itīṃdrakathitā raṃbhā viśvāmitrāśramaṃ yayau ||
taddṛṣṭigocarā sthitvā lalitaṃ rūpamāsthitā
||46||इतींद्रकथिता रंभा विश्वामित्राश्रमं ययौ ॥
तद्दृष्टिगोचरा स्थित्वा ललितं रूपमास्थिता
sā muniṃ lobhayāmāsa manoharaviceṣṭitaḥ ||
pikopi tasminsamaye cukūjānaṃdayanmanaḥ
||47||सा मुनिं लोभयामास मनोहरविचेष्टितः ॥
पिकोपि तस्मिन्समये चुकूजानंदयन्मनः
śrutvā pikasvaraṃ raṃbhāṃ dṛṣṭvā ca munipuṃgavaḥ ||
saṃśayāviṣṭahṛdayo viditvā śakrakarma tat ||
śaśāpa raṃbhāṃ krodhena viśvāmitrastapodhanaḥ
||48||श्रुत्वा पिकस्वरं रंभां दृष्ट्वा च मुनिपुंगवः ॥
संशयाविष्टहृदयो विदित्वा शक्रकर्म तत् ॥
शशाप रंभां क्रोधेन विश्वामित्रस्तपोधनः
viśvāmitra uvāca
yasmātkopayase raṃbhe māṃ tvaṃ kopajayaiṣiṇam
||49||यस्मात्कोपयसे रंभे मां त्वं कोपजयैषिणम्
śilā bhavātra tasmāttvaṃ raṃbhe varṣaśatāyutam ||
tadaṃtare brāhmaṇena rakṣitā mokṣamāpsyasi
||50||शिला भवात्र तस्मात्त्वं रंभे वर्षशतायुतम् ॥
तदंतरे ब्राह्मणेन रक्षिता मोक्षमाप्स्यसि
viśvāmitrasya śāpena tadaṃte sā śilā'bhavat ||
bahukālaṃ śilābhūtā tasthau tasyāśrame dvijāḥ
||51||विश्वामित्रस्य शापेन तदंते सा शिलाऽभवत् ॥
बहुकालं शिलाभूता तस्थौ तस्याश्रमे द्विजाः
viśvāmitropi dharmātmā punastaptvā mahattapaḥ ||
lebhe vasiṣṭhavākyena brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ nṛpaiḥ
||52||विश्वामित्रोपि धर्मात्मा पुनस्तप्त्वा महत्तपः ॥
लेभे वसिष्ठवाक्येन ब्राह्मण्यं दुर्लभं नृपैः
bahukālaṃ śilābhūtā raṃbhāpyāsīttadāśrame ||
tasminnevāśrame puṇye śiṣyo'gastyasya saṃmataḥ
||53||बहुकालं शिलाभूता रंभाप्यासीत्तदाश्रमे ॥
तस्मिन्नेवाश्रमे पुण्ये शिष्योऽगस्त्यस्य संमतः
śvetonāma muniścakre mumukṣuḥ paramaṃ tapaḥ ||
cirakālaṃ tapastasminprakurvati mahāmunau
||54||श्वेतोनाम मुनिश्चक्रे मुमुक्षुः परमं तपः ॥
चिरकालं तपस्तस्मिन्प्रकुर्वति महामुनौ
aṃgāraketi vikhyātā rākṣasī kācidāgatā ||
tasyāśramamatikrūrā meghasvanamahāsvanā
||55||अंगारकेति विख्याता राक्षसी काचिदागता ॥
तस्याश्रममतिक्रूरा मेघस्वनमहास्वना
mūtraraktapurīṣādyairdūṣayāmāsa bhīṣaṇā ||
upadravaistathā cānyairbādhayāmāsa taṃ munim
||56||मूत्ररक्तपुरीषाद्यैर्दूषयामास भीषणा ॥
उपद्रवैस्तथा चान्यैर्बाधयामास तं मुनिम्
atha kruddho muniḥ śveto vāyavyāstreṇa yojayan ||
śaptāṃ kuśikaputreṇa rākṣasyai prākṣipacchilām
||57||अथ क्रुद्धो मुनिः श्वेतो वायव्यास्त्रेण योजयन् ॥
शप्तां कुशिकपुत्रेण राक्षस्यै प्राक्षिपच्छिलाम्
rākṣasī sā pradudrāva vāyavyāstreṇa yojitā ||
vāyavyāstraprayuktena dṛṣadānudrutā ca sā
||58||राक्षसी सा प्रदुद्राव वायव्यास्त्रेण योजिता ॥
वायव्यास्त्रप्रयुक्तेन दृषदानुद्रुता च सा
dakṣiṇāṃbunidhestīraṃ dhāvati sma bhayārditā ||
dhāvantīmanudhāvantī sā śilāstraprayojitā
||59||दक्षिणांबुनिधेस्तीरं धावति स्म भयार्दिता ॥
धावन्तीमनुधावन्ती सा शिलास्त्रप्रयोजिता
papātopari rākṣasyā majjaṃtyāḥ kapitīrthake ||
mṛtā sā rākṣasī tatra śilāpātātsvamūrddhani
||60||पपातोपरि राक्षस्या मज्जंत्याः कपितीर्थके ॥
मृता सा राक्षसी तत्र शिलापातात्स्वमूर्द्धनि
viśvāmitreṇa śaptā sā kapitīrthe nimajjanāt ||
śilārūpaṃ parityajya raṃbhārūpamupeyuṣī
||61||विश्वामित्रेण शप्ता सा कपितीर्थे निमज्जनात् ॥
शिलारूपं परित्यज्य रंभारूपमुपेयुषी
devaiḥ kusumadhārābhirabhivṛṣṭā manoramā ||
divyaṃ vimānamārūḍhā divyāṃbaravirājitā
||62||देवैः कुसुमधाराभिरभिवृष्टा मनोरमा ॥
दिव्यं विमानमारूढा दिव्यांबरविराजिता
hārakeyūrakaṭakanāsābharaṇabhūṣitā ||
urvaśyādyapsarobhiśca sakhibhiḥ parivāritā
||63||हारकेयूरकटकनासाभरणभूषिता ॥
उर्वश्याद्यप्सरोभिश्च सखिभिः परिवारिता
kapitīrthasya māhātmyaṃ praśaṃsantī punaḥpunaḥ ||
niṣevya rāmanāthaṃ ca śaṃkaraṃ śaśibhūṣaṇam
||64||कपितीर्थस्य माहात्म्यं प्रशंसन्ती पुनःपुनः ॥
निषेव्य रामनाथं च शंकरं शशिभूषणम्
ākhaṇḍalapurīṃ ramyāṃ prayayāvamarāvatīm ||
rākṣasī sāpi śāpena kumbhajasya mahaujasaḥ
||65||आखण्डलपुरीं रम्यां प्रययावमरावतीम् ॥
राक्षसी सापि शापेन कुम्भजस्य महौजसः
ghṛtācī devaveśyā hi rākṣasīrūpamāgatā ||
sāpyatra kapitīrthāpsu snānātsvaṃ rūpamāyayau
||66||घृताची देववेश्या हि राक्षसीरूपमागता ॥
साप्यत्र कपितीर्थाप्सु स्नानात्स्वं रूपमाययौ
evaṃ raṃbhāghṛtācyau te kapitīrthe nimajjanāt ||
agastyaśiṣyaśvetasya prasādāddvijasattamāḥ
||67||एवं रंभाघृताच्यौ ते कपितीर्थे निमज्जनात् ॥
अगस्त्यशिष्यश्वेतस्य प्रसादाद्द्विजसत्तमाः
rākṣasītvaṃ śilātvaṃ ca hitvā svaṃ rūpamāgate ||
tasmātsarvaprayatnena snātavyaṃ kapitīrthake
||68||राक्षसीत्वं शिलात्वं च हित्वा स्वं रूपमागते ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नातव्यं कपितीर्थके
yaḥ śṛṇotīmamadhyāyaṃ paṭhate vāpi mānavaḥ ||
prāpnoti kapitīrthasya snānajaṃ phalamuttamam
||69||यः शृणोतीममध्यायं पठते वापि मानवः ॥
प्राप्नोति कपितीर्थस्य स्नानजं फलमुत्तमम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye kapitīrthapraśaṃsāyāṃ raṃbhāghṛtācīśāpavimokṣaṇavarṇanaṃ nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39 ||