agastyabhrātṛvimuktivarṇanam
śrīsūta uvāca
maṃgalākhye mahātīrthe naraḥ snātvā vikalmaṣaḥ ||
ekāṃtarāmanāthākhyaṃ kṣetraṃ gacchettataḥ param
||1||मंगलाख्ये महातीर्थे नरः स्नात्वा विकल्मषः ॥
एकांतरामनाथाख्यं क्षेत्रं गच्छेत्ततः परम्
tatra rāmo jagannātho jānakyā lakṣmaṇena ca ||
hanumatpramukhaiścāpi vānaraiḥ parivāritaḥ
||2||तत्र रामो जगन्नाथो जानक्या लक्ष्मणेन च ॥
हनुमत्प्रमुखैश्चापि वानरैः परिवारितः
sannidhatte sadā viprā lokānugrahakāmyayā ||
vidyate puṇyadā tatra nāmnā hyamṛtavāpikā
||3||सन्निधत्ते सदा विप्रा लोकानुग्रहकाम्यया ॥
विद्यते पुण्यदा तत्र नाम्ना ह्यमृतवापिका
tasyāṃ nimajjatāṃ nṛṇāṃ na jarāṃtakajaṃ bhayam ||
asyāmamṛtavāpyāṃ yaḥ saśraddhaṃ snāti mānavaḥ
||4||तस्यां निमज्जतां नृणां न जरांतकजं भयम् ॥
अस्याममृतवाप्यां यः सश्रद्धं स्नाति मानवः
amṛtatvaṃ bhajatyeṣa śaṃkarasya prasādataḥ ||
mahāpātakanāśinyāmasyāṃ vāpyāṃ nimajjatām
||5||अमृतत्वं भजत्येष शंकरस्य प्रसादतः ॥
महापातकनाशिन्यामस्यां वाप्यां निमज्जताम्
amṛtatvaṃ haro dātuṃ sannidhatte sadā taṭe ||
ṛṣaya ūcuḥ ||
iyaṃ hyamṛtavāpīti kuto hetornigadyate
||6||अमृतत्वं हरो दातुं सन्निधत्ते सदा तटे ॥
ऋषय ऊचुः ॥
इयं ह्यमृतवापीति कुतो हेतोर्निगद्यते
asmākametadbrūhi tvaṃ kṛpayā vyāsaśāsita ||
tathaivāmṛtanāminyā vāpikāyāśca vaibhavam ||
tṛptirna jāyate'smākaṃ tvadvaco'mṛtapāyinām
||7||अस्माकमेतद्ब्रूहि त्वं कृपया व्यासशासित ॥
तथैवामृतनामिन्या वापिकायाश्च वैभवम् ॥
तृप्तिर्न जायतेऽस्माकं त्वद्वचोऽमृतपायिनाम्
śrīsūta uvāca
asyā amṛtanāmatvaṃ vaibhavaṃ ca manoharam
||8||अस्या अमृतनामत्वं वैभवं च मनोहरम्
pravakṣyāmi viśeṣeṇa śṛṇuta dvijasattamāḥ ||
purā himavataḥ pārśve nānāmunisamākule
||9||प्रवक्ष्यामि विशेषेण शृणुत द्विजसत्तमाः ॥
पुरा हिमवतः पार्श्वे नानामुनिसमाकुले
siddhacāraṇagaṃdharvadevakinnarasevite ||
siṃhavyāghravarāhebhamahiṣādisamākule
||10||सिद्धचारणगंधर्वदेवकिन्नरसेविते ॥
सिंहव्याघ्रवराहेभमहिषादिसमाकुले
tamālatālahiṃtālacaṃpakāśokasaṃtate ||
haṃsakokiladātyūhacakravākādiśobhite
||11||तमालतालहिंतालचंपकाशोकसंतते ॥
हंसकोकिलदात्यूहचक्रवाकादिशोभिते
padmeṃdīvarakahlārakumudāḍhyasaro vṛte ||
satyavāñchīlavānvāgmī vaśī kuṃbhajasodaraḥ
||12||पद्मेंदीवरकह्लारकुमुदाढ्यसरो वृते ॥
सत्यवाञ्छीलवान्वाग्मी वशी कुंभजसोदरः
āste tapaścarannityaṃ mokṣārthī śaṃkarapriyaḥ ||
trikālamarcayañchaṃbhu vanyairmūlaphalādibhiḥ
||13||आस्ते तपश्चरन्नित्यं मोक्षार्थी शंकरप्रियः ॥
त्रिकालमर्चयञ्छंभु वन्यैर्मूलफलादिभिः
āgatānsvāśramābhyāśamatithīnvanyabhojanaiḥ ||
pūjayannarcayannagniṃ saṃdhyopāsanatatparaḥ
||14||आगतान्स्वाश्रमाभ्याशमतिथीन्वन्यभोजनैः ॥
पूजयन्नर्चयन्नग्निं संध्योपासनतत्परः
gāyatryādīnmahāmaṃtrānkālekāle japanmudā ||
nidrāṃ parityajanbrāhme muhūrte viṣṇuciṃtakaḥ
||15||गायत्र्यादीन्महामंत्रान्कालेकाले जपन्मुदा ॥
निद्रां परित्यजन्ब्राह्मे मुहूर्ते विष्णुचिंतकः
snānaṃ kurvannuṣaḥkāle namansaṃdhyāṃ prasannadhīḥ ||
gāyatrīṃ prajapanviprāḥ pūjayanhariśaṃkarau
||16||स्नानं कुर्वन्नुषःकाले नमन्संध्यां प्रसन्नधीः ॥
गायत्रीं प्रजपन्विप्राः पूजयन्हरिशंकरौ
vedādhyāyī śāstrapāṭhī madhyāhne'tithipūjakaḥ ||
śrotāpurāṇapāṭhānāmagnikāryeṣvataṃdritaḥ
||17||वेदाध्यायी शास्त्रपाठी मध्याह्नेऽतिथिपूजकः ॥
श्रोतापुराणपाठानामग्निकार्येष्वतंद्रितः
paṃcayajñaparo nityaṃ vaiśvadevabalipradaḥ ||
pratyabdaṃ śrāddhakṛtpitrostathānyaśrāddhakṛddvijāḥ
||18||पंचयज्ञपरो नित्यं वैश्वदेवबलिप्रदः ॥
प्रत्यब्दं श्राद्धकृत्पित्रोस्तथान्यश्राद्धकृद्द्विजाः
evaṃ nināya kālaṃ sa nityānuṣṭhānatatparaḥ ||
tasyaivaṃ vartamānasya tapaścarata uttamam
||19||एवं निनाय कालं स नित्यानुष्ठानतत्परः ॥
तस्यैवं वर्तमानस्य तपश्चरत उत्तमम्
sahasravarṣāṇyagamañcchaṃkarāsaktacetasaḥ ||
tathāpi śaṃkaro nāsyāyayau pratyakṣatāṃ tadā
||20||सहस्रवर्षाण्यगमञ्च्छंकरासक्तचेतसः ॥
तथापि शंकरो नास्याययौ प्रत्यक्षतां तदा
tatastvagastyabhrātāsau grīṣme paṃcānimadhyagaḥ ||
bhāskaraṃ dattadṛṣṭiśca maunavratasamanvitaḥ
||21||ततस्त्वगस्त्यभ्रातासौ ग्रीष्मे पंचानिमध्यगः ॥
भास्करं दत्तदृष्टिश्च मौनव्रतसमन्वितः
tiṣṭhankaniṣṭhikāṃgulyāṃ vāmapādasya niścalaḥ ||
ūrdhvabāhurnirālaṃbastapastepe'tidāruṇam
||22||तिष्ठन्कनिष्ठिकांगुल्यां वामपादस्य निश्चलः ॥
ऊर्ध्वबाहुर्निरालंबस्तपस्तेपेऽतिदारुणम्
atha tasya prasannātmā mahādevo ghṛṇānidhiḥ ||
prādurāsītsvayā dīptyā diśo daśa vibhāsayan
||23||अथ तस्य प्रसन्नात्मा महादेवो घृणानिधिः ॥
प्रादुरासीत्स्वया दीप्त्या दिशो दश विभासयन्
tato'drākṣīnmuniḥ śaṃbhuṃ sāṃbaṃ vṛṣabhasaṃsthi tam ||
dṛṣṭvā praṇamya tuṣṭāva bhavānīpatimīśvaram
||24||ततोऽद्राक्षीन्मुनिः शंभुं सांबं वृषभसंस्थि तम् ॥
दृष्ट्वा प्रणम्य तुष्टाव भवानीपतिमीश्वरम्
muniruvāca
namaste pārvatīnātha nīlakaṃṭha maheśvara ||
śiva rudra mahādeva nama ste śaṃbhave vibho
||25||नमस्ते पार्वतीनाथ नीलकंठ महेश्वर ॥
शिव रुद्र महादेव नम स्ते शंभवे विभो
śrīkaṃṭhomāpate śūlinbhaganetraharāvyaya ||
gaṃgādhara virūpākṣa namaste rudra manyave
||26||श्रीकंठोमापते शूलिन्भगनेत्रहराव्यय ॥
गंगाधर विरूपाक्ष नमस्ते रुद्र मन्यवे
aṃtakāre kāmaśatro devadeva jagatpate ||
svāminpaśupate śarva namaste śatadhanvane ||
dakṣayakṣavināśāya snāyūnāṃ pataye namaḥ ||
nicerave namastubhyaṃ puṣṭānāṃ pataye namaḥ
||28||अंतकारे कामशत्रो देवदेव जगत्पते ॥
स्वामिन्पशुपते शर्व नमस्ते शतधन्वने ॥
दक्षयक्षविनाशाय स्नायूनां पतये नमः ॥
निचेरवे नमस्तुभ्यं पुष्टानां पतये नमः
bhūyobhūyo namastubhyaṃ mahādeva kṛpālaya ||
dustarādbhavasiṃdhormāṃ tārayasva trilocana
||29||भूयोभूयो नमस्तुभ्यं महादेव कृपालय ॥
दुस्तराद्भवसिंधोर्मां तारयस्व त्रिलोचन
agastyasodareṇaivaṃ stutaḥ śaṃbhurabhāṣata ||
prīṇayanvacasā svena kuṃbhajasyānujaṃ munim
||30||अगस्त्यसोदरेणैवं स्तुतः शंभुरभाषत ॥
प्रीणयन्वचसा स्वेन कुंभजस्यानुजं मुनिम्
īśvara uvāca
kuṃbhajānuja vakṣyāmi muktyupāyaṃ tavānagha ||
setumadhye mahātīrthaṃ gaṃdhamādanaparvate
||31||कुंभजानुज वक्ष्यामि मुक्त्युपायं तवानघ ॥
सेतुमध्ये महातीर्थं गंधमादनपर्वते
maṃgalākhyasya tīrthasya nātidūreṇa vartate ||
tatra gatvā kuru snānaṃ tato muktimavāpsyasi
||32||मंगलाख्यस्य तीर्थस्य नातिदूरेण वर्तते ॥
तत्र गत्वा कुरु स्नानं ततो मुक्तिमवाप्स्यसि
tattīrthasevanānnānyomokṣo pāyo laghustava ||
na hi tattīrthavaiśiṣṭyaṃ vaktuṃ śakyaṃ mayāpi ca
||33||तत्तीर्थसेवनान्नान्योमोक्षो पायो लघुस्तव ॥
न हि तत्तीर्थवैशिष्ट्यं वक्तुं शक्यं मयापि च
saṃdeho nātra kartavyastvayādya munisattama ||
tasmāttatraiva gaccha tvaṃ yadīcchasi bhavakṣayam
||34||संदेहो नात्र कर्तव्यस्त्वयाद्य मुनिसत्तम ॥
तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं यदीच्छसि भवक्षयम्
ityuktvā bhagavānīśastatraivāṃtaradhīyata ||
tato devasya vacanādagastyasya sahodaraḥ
||35||इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवांतरधीयत ॥
ततो देवस्य वचनादगस्त्यस्य सहोदरः
gatvā setuṃ samudre tu gaṃdhamādanaparvate ||
īśvaraṇaiva gaditaṃ tīrthaṃ tacchīghramāsadat
||36||गत्वा सेतुं समुद्रे तु गंधमादनपर्वते ॥
ईश्वरणैव गदितं तीर्थं तच्छीघ्रमासदत्
tatra tīrthe mahāpuṇye snātānāṃ muktidāyini ||
ekāṃtarāmanāthākhye kṣetrālaṃkaraṇe śubhe
||37||तत्र तीर्थे महापुण्ये स्नातानां मुक्तिदायिनि ॥
एकांतरामनाथाख्ये क्षेत्रालंकरणे शुभे
sasnau niyamapūrvaṃ sa trīṇi varṣāṇi vai dvijaḥ ||
tataścaturthavarṣe tu samādhistho mahāmuniḥ
||38||सस्नौ नियमपूर्वं स त्रीणि वर्षाणि वै द्विजः ॥
ततश्चतुर्थवर्षे तु समाधिस्थो महामुनिः
brahmanāḍyā prāṇavāyuṃ mūrddhanyāropyayogataḥ ||
prāṇānnirgamayāmāsa brahmaraṃdhreṇa tatra saḥ
||39||ब्रह्मनाड्या प्राणवायुं मूर्द्धन्यारोप्ययोगतः ॥
प्राणान्निर्गमयामास ब्रह्मरंध्रेण तत्र सः
tato'gastyānujaḥ soyaṃ parityajya kalevaram ||
avāpa muktiṃ paramāṃ tasya tīrthasya vaibhavāt
||4||ततोऽगस्त्यानुजः सोयं परित्यज्य कलेवरम् ॥
अवाप मुक्तिं परमां तस्य तीर्थस्य वैभवात्
vinaṣṭāśeṣaduḥkhasya tattīrthasnānavaibhavāt ||
mṛtatvamabhūdyasmādagastyānujajanmanaḥ
||41||विनष्टाशेषदुःखस्य तत्तीर्थस्नानवैभवात् ॥
मृतत्वमभूद्यस्मादगस्त्यानुजजन्मनः
tato hyamṛtavāpītiprathā'syāsīnmunīśvarāḥ ||
atra tīrthe narā ye tu varṣatrayamataṃdritāḥ
||42||ततो ह्यमृतवापीतिप्रथाऽस्यासीन्मुनीश्वराः ॥
अत्र तीर्थे नरा ये तु वर्षत्रयमतंद्रिताः
snānaṃ kurvaṃti te satyamamṛtatvaṃ prayāṃti hi ||
evaṃ tvamṛtavāpīti prathā tadvaibhavaṃ tathā ||
yuṣmākaṃ kathitaṃ viprāḥ kiṃbhūyaḥ śrotumicchatha
||43||स्नानं कुर्वंति ते सत्यममृतत्वं प्रयांति हि ॥
एवं त्वमृतवापीति प्रथा तद्वैभवं तथा ॥
युष्माकं कथितं विप्राः किंभूयः श्रोतुमिच्छथ
ṛṣaya ūcuḥ
ekāṃtarāmanāthākhyā tasya kṣetrasya vai mune
||44||एकांतरामनाथाख्या तस्य क्षेत्रस्य वै मुने
kathaṃ samāgatā sūta vaktumetattvamarhasi ||
asmākaṃ muniśārdūla tacchuśrūṣātibhūyasī
||45||कथं समागता सूत वक्तुमेतत्त्वमर्हसि ॥
अस्माकं मुनिशार्दूल तच्छुश्रूषातिभूयसी
śrīsūta uvāca
purā dāśarathī rāmaḥ sasugrīvabhibhīṣaṇaḥ ||
lakṣmaṇena yuto bhrātrā maṃtrajñena hanūmatā
||46||पुरा दाशरथी रामः ससुग्रीवभिभीषणः ॥
लक्ष्मणेन युतो भ्रात्रा मंत्रज्ञेन हनूमता
vānarairbadhyamāne tu setāvaṃbudhimadhyataḥ ||
ciṃtayanmanasā sītāmekāṃte samamaṃtrayat
||47||वानरैर्बध्यमाने तु सेतावंबुधिमध्यतः ॥
चिंतयन्मनसा सीतामेकांते सममंत्रयत्
teṣu maṃtra yamāṇeṣu rāvaṇādivadhaṃ prati ||
ullolatarakallolo jughoṣa jaladhirbhṛśam
||48||तेषु मंत्र यमाणेषु रावणादिवधं प्रति ॥
उल्लोलतरकल्लोलो जुघोष जलधिर्भृशम्
arṇavasya mahābhīme jṛṃbhamāṇe mahādhvanau ||
anyonyakathitāṃ vārtāṃ nāśṛṇvaṃste parasparam
||49||अर्णवस्य महाभीमे जृंभमाणे महाध्वनौ ॥
अन्योन्यकथितां वार्तां नाशृण्वंस्ते परस्परम्
tataḥ kiṃcidiva kruddho bhṛkuṭīkuṭilekṣaṇaḥ ||
bhrūbhaṃgalīlayā rāmo niyamya jaladhiṃ tadā
||50||ततः किंचिदिव क्रुद्धो भृकुटीकुटिलेक्षणः ॥
भ्रूभंगलीलया रामो नियम्य जलधिं तदा
nyamaṃtrayata vipreṃdrā rākṣasānāṃ vadhaṃ prati ||
ekāṃte'maṃtrayattatra taiḥ sārdhaṃ rāghavo yataḥ
||51||न्यमंत्रयत विप्रेंद्रा राक्षसानां वधं प्रति ॥
एकांतेऽमंत्रयत्तत्र तैः सार्धं राघवो यतः
ekāṃtarāmanāthākhyaṃ tatkṣetramabhavadvijāḥ ||
soyaṃ niyamito vārdhī rāmabhrūbhaṃgalīlayā
||52||एकांतरामनाथाख्यं तत्क्षेत्रमभवद्विजाः ॥
सोयं नियमितो वार्धी रामभ्रूभंगलीलया
adyāpi niścalajalastatpradeśeṣu dṛśyate ||
ekāṃtarāmanāthākhyaṃ tadetatkṣetramuttamam
||53||अद्यापि निश्चलजलस्तत्प्रदेशेषु दृश्यते ॥
एकांतरामनाथाख्यं तदेतत्क्षेत्रमुत्तमम्
āgatyāmṛtavāpyāṃ ca snātvā niyamapūrvakam ||
rāmādīnapi sevaṃte te sarve muktimāpnuyuḥ
||54||आगत्यामृतवाप्यां च स्नात्वा नियमपूर्वकम् ॥
रामादीनपि सेवंते ते सर्वे मुक्तिमाप्नुयुः
advaitavijñānavivekaśūnyā viraktihīnāśca samādhi hīnāḥ ||
yāgādyanuṣṭhānavivarjitāśca snātvātra yāsyaṃtyamṛtaṃ dvijeṃdrāḥ
||55||अद्वैतविज्ञानविवेकशून्या विरक्तिहीनाश्च समाधि हीनाः ॥
यागाद्यनुष्ठानविवर्जिताश्च स्नात्वात्र यास्यंत्यमृतं द्विजेंद्राः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye amṛtavāpīpraśaṃsāyām agastyabhrātṛvimuktivarṇanaṃnāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||