sakalatīrthapraśaṃsāyāmṛṇamocanāditīrthamāhātmyavarṇanam
śrīsūta uvāca
athātaḥ sarvatīrthānāṃ vaibhavaṃ pravadāmyaham ||
setumadhyaniviṣṭānāmanuktānāṃ munīśvarāḥ
||1||अथातः सर्वतीर्थानां वैभवं प्रवदाम्यहम् ॥
सेतुमध्यनिविष्टानामनुक्तानां मुनीश्वराः
asti tīrthaṃ mahāpuṇyaṃ nāmnā tu ṛṇamocanam ||
ṛṇāni trīṇi naśyaṃti narāṇāmatra majjanāt
||2||अस्ति तीर्थं महापुण्यं नाम्ना तु ऋणमोचनम् ॥
ऋणानि त्रीणि नश्यंति नराणामत्र मज्जनात्
dvijasya jāyamānasya ṛṇāni trīṇi saṃti hi ||
ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca pitṝṇāṃ ca dvijottamāḥ
||3||द्विजस्य जायमानस्य ऋणानि त्रीणि संति हि ॥
ऋषीणां देवतानां च पितॄणां च द्विजोत्तमाः
brahmacaryānanuṣṭhānādṛṣīṇāmṛṇavānbhavet ||
yajñādīnāmakaraṇāddevānāṃ ca ṛṇī bhavet
||4||ब्रह्मचर्याननुष्ठानादृषीणामृणवान्भवेत् ॥
यज्ञादीनामकरणाद्देवानां च ऋणी भवेत्
putrānutpādanāccaiva pitṛṇāmṛṇavānbhavet ||
vināpi brahmacaryeṇa vinā yāgaṃ vinā sutam
||5||पुत्रानुत्पादनाच्चैव पितृणामृणवान्भवेत् ॥
विनापि ब्रह्मचर्येण विना यागं विना सुतम्
ṛṇamokṣābhidhe tīrthe snānamātreṇa mānavāḥ ||
ṛṣidevapitṝṇāṃ tu ṛṇebhyo muktimāpnuyuḥ
||6||ऋणमोक्षाभिधे तीर्थे स्नानमात्रेण मानवाः ॥
ऋषिदेवपितॄणां तु ऋणेभ्यो मुक्तिमाप्नुयुः
brahmacaryeṇa yajñena tathā putrodbhavena ca ||
naiva tuṣyanti ṛṣayo devāḥ pitṛgaṇāstathā
||7||ब्रह्मचर्येण यज्ञेन तथा पुत्रोद्भवेन च ॥
नैव तुष्यन्ति ऋषयो देवाः पितृगणास्तथा
ṛṇamokṣe yathā snānādatulāṃ tuṣṭimāpnuyuḥ ||
kiṃ cātra majjanāttīrthe daridrā adhamarṇinaḥ
||8||ऋणमोक्षे यथा स्नानादतुलां तुष्टिमाप्नुयुः ॥
किं चात्र मज्जनात्तीर्थे दरिद्रा अधमर्णिनः
muktā ṛṇebhyaḥ sarvebhyo dhaninaḥ syurna saṃśayaḥ ||
yadatra majjanātpuṃsāmṛṇamuktiḥ prajāyate
||9||मुक्ता ऋणेभ्यः सर्वेभ्यो धनिनः स्युर्न संशयः ॥
यदत्र मज्जनात्पुंसामृणमुक्तिः प्रजायते
tasmāduktamidaṃ tīrthamṛṇamocanasaṃjñayā ||
ato'tra ṛṇibhiḥ sarvaiḥ snātavyaṃ tadvimuktaye
||10||तस्मादुक्तमिदं तीर्थमृणमोचनसंज्ञया ॥
अतोऽत्र ऋणिभिः सर्वैः स्नातव्यं तद्विमुक्तये
etattīrthasamaṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati ||
pāṃḍavaiḥ kṛtamapyatra tīrthamastyaparaṃ mahat
||11||एतत्तीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥
पांडवैः कृतमप्यत्र तीर्थमस्त्यपरं महत्
yatreṣṭaṃ dharmaputrādyaiḥ pāṃḍavaiḥ paṃcabhiḥ purā ||
tadetattīrthamuddiśya bhuktimukti phalapradam
||12||यत्रेष्टं धर्मपुत्राद्यैः पांडवैः पंचभिः पुरा ॥
तदेतत्तीर्थमुद्दिश्य भुक्तिमुक्ति फलप्रदम्
daśakoṭisahasrāṇi tīrthānyanuttamāni hi ||
paṃcapāṃḍavatīrthesminsānnidhyaṃ kurvate sadā
||13||दशकोटिसहस्राणि तीर्थान्यनुत्तमानि हि ॥
पंचपांडवतीर्थेस्मिन्सान्निध्यं कुर्वते सदा
āditpā vasavo rudrāḥ sādhyāśca samarudgaṇāḥ ||
pāṃḍavānāṃ mahātīrthe nityaṃ sannihitāstathā
||14||आदित्पा वसवो रुद्राः साध्याश्च समरुद्गणाः ॥
पांडवानां महातीर्थे नित्यं सन्निहितास्तथा
atrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātpitṛdevāṃśca tarpayet ||
sarvapāpavinirmukto brahma loke sa pūjyate
||15||अत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवांश्च तर्पयेत् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्म लोके स पूज्यते
apyekaṃ bhojayedviprametattīrthataṭe'male ||
tenāsau karmaṇā tvatra paratrāpi ca modate
||16||अप्येकं भोजयेद्विप्रमेतत्तीर्थतटेऽमले ॥
तेनासौ कर्मणा त्वत्र परत्रापि च मोदते
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vāpyanya eva vā ||
asmiṃstīrthavare snātvā viyoniṃ na prayāti vai
||17||ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वाप्यन्य एव वा ॥
अस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा वियोनिं न प्रयाति वै
pāṃḍavānāṃ mahātīrthe puṇyayogeṣu yo naraḥ ||
snāyātsa manuja śreṣṭho narakaṃ naiva paśyati
||18||पांडवानां महातीर्थे पुण्ययोगेषु यो नरः ॥
स्नायात्स मनुज श्रेष्ठो नरकं नैव पश्यति
pāṃḍavānāṃ mahātīrthaṃ sāyaṃ prātaśca yaḥ smaret ||
sa snātaḥ sarvatīrtheṣu gaṃgādiṣu na saṃśayaḥ
||19||पांडवानां महातीर्थं सायं प्रातश्च यः स्मरेत् ॥
स स्नातः सर्वतीर्थेषु गंगादिषु न संशयः
iṃdrādidevatā bhiśca yatreṣṭaṃ daityaśāṃtaye ||
tadanyaddevatīrthākhyaṃ vidyate gaṃdhamādane
||20||इंद्रादिदेवता भिश्च यत्रेष्टं दैत्यशांतये ॥
तदन्यद्देवतीर्थाख्यं विद्यते गंधमादने
devatīrthe naraḥ snātvā sarvapāpavimocitaḥ ||
prāpnuyādakṣayām̐llokānsarva kāmasamanvitān
||21||देवतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वपापविमोचितः ॥
प्राप्नुयादक्षयाँल्लोकान्सर्व कामसमन्वितान्
janmaprabhṛti yatpāpaṃ striyā vā puruṣeṇa vā ||
kṛtaṃ taddevakuṃḍesminsnānātsadyo vinaśyati
||22||जन्मप्रभृति यत्पापं स्त्रिया वा पुरुषेण वा ॥
कृतं तद्देवकुंडेस्मिन्स्नानात्सद्यो विनश्यति
yathā surāṇāṃ sarveṣā mādirvai madhusūdanaḥ ||
tathādiḥ sarvatīrthānāṃ devakuṃḍamanuttamam
||23||यथा सुराणां सर्वेषा मादिर्वै मधुसूदनः ॥
तथादिः सर्वतीर्थानां देवकुंडमनुत्तमम्
yastu varṣaśataṃ pūrṇamagnihotramupāsate ||
yastveko devakuṃḍesminkadācitsnāna mācaret
||24||यस्तु वर्षशतं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते ॥
यस्त्वेको देवकुंडेस्मिन्कदाचित्स्नान माचरेत्
samameva tayoḥ puṇyaṃ nātra saṃdehakāraṇam ||
durlabhaṃ devatīrthesmindānaṃ vāsaśca durlabhaḥ
||25||सममेव तयोः पुण्यं नात्र संदेहकारणम् ॥
दुर्लभं देवतीर्थेस्मिन्दानं वासश्च दुर्लभः
devatīrthābhigamanaṃ snānaṃ cāpya tidurlabham ||
devatīrthaṃ samāsādya devarṣipitṛsevitam
||26||देवतीर्थाभिगमनं स्नानं चाप्य तिदुर्लभम् ॥
देवतीर्थं समासाद्य देवर्षिपितृसेवितम्
aśvamedhamavāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati ||
dvidinaṃ tridinaṃ cāpi paṃca vātha ṣaḍeva vā
||27||अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥
द्विदिनं त्रिदिनं चापि पंच वाथ षडेव वा
uṣitvā devakuṃḍasthatīre narakanāśane ||
na mātṛyonimāpnoti siddhiṃ cāpnotyanuttamām
||28||उषित्वा देवकुंडस्थतीरे नरकनाशने ॥
न मातृयोनिमाप्नोति सिद्धिं चाप्नोत्यनुत्तमाम्
trirātrasnānato hyatra vājapeyaphalaṃ bhavet ||
devatīrthasmṛteḥ sadyaḥ pāpebhyo mucyate naraḥ
||29||त्रिरात्रस्नानतो ह्यत्र वाजपेयफलं भवेत् ॥
देवतीर्थस्मृतेः सद्यः पापेभ्यो मुच्यते नरः
arcayitvā pitṝndevānetattīrthataṭe naraḥ ||
sarvakāmasamṛddhiḥ syātsarvayajñaphalaṃ labhet
||30||अर्चयित्वा पितॄन्देवानेतत्तीर्थतटे नरः ॥
सर्वकामसमृद्धिः स्यात्सर्वयज्ञफलं लभेत्
etattīrthasamaṃ puṇyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati ||
tasmādavaśyaṃ snātavyaṃ devatīrthe mumukṣubhiḥ
||31||एतत्तीर्थसमं पुण्यं न भूतं न भविष्यति ॥
तस्मादवश्यं स्नातव्यं देवतीर्थे मुमुक्षुभिः
aihikāmuṣmikaphalaprāptikāmaiśca mānavaiḥ ||
devatīrthasya māhātmyaṃ saṃkṣipya kathitaṃ dvijāḥ
||32||ऐहिकामुष्मिकफलप्राप्तिकामैश्च मानवैः ॥
देवतीर्थस्य माहात्म्यं संक्षिप्य कथितं द्विजाः
vistareṇāsya māhātmyaṃ mayā vaktuṃ na pāryyate ||
sugrīvatīrthaṃ vakṣyāmi rāmasetau vimuktide
||33||विस्तरेणास्य माहात्म्यं मया वक्तुं न पार्य्यते ॥
सुग्रीवतीर्थं वक्ष्यामि रामसेतौ विमुक्तिदे
atra snātvā naro bhaktyā sūryalokaṃ samaśnute ||
sugrīvatīrthe snānena hayamedhaphalaṃ bhavet
||34||अत्र स्नात्वा नरो भक्त्या सूर्यलोकं समश्नुते ॥
सुग्रीवतीर्थे स्नानेन हयमेधफलं भवेत्
brahmahatyādi pāpānāṃ niṣkṛtiścāpi jāyate ||
sugrīvatīrthagamanādgosahasraphalaṃ labhet
||35||ब्रह्महत्यादि पापानां निष्कृतिश्चापि जायते ॥
सुग्रीवतीर्थगमनाद्गोसहस्रफलं लभेत्
smaraṇāttasya vedānāṃ pārāyaṇaphalaṃ labhet ||
dinopavāsamātreṇa tasya tīrthasya tīrataḥ.
||36||स्मरणात्तस्य वेदानां पारायणफलं लभेत् ॥
दिनोपवासमात्रेण तस्य तीर्थस्य तीरतः.
mahāpāta kanāśaḥ syātprāyaścittaṃ vinā dvijāḥ ||
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevāṃśca tarpayet
||37||महापात कनाशः स्यात्प्रायश्चित्तं विना द्विजाः ॥
तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवांश्च तर्पयेत्
āptoryāmasya yajñasya phalamaṣṭaguṇaṃ bhavet ||
sugrīvatīrthasnānena naramedhaphalaṃ labheta
||39||आप्तोर्यामस्य यज्ञस्य फलमष्टगुणं भवेत् ॥
सुग्रीवतीर्थस्नानेन नरमेधफलं लभेत
sugrīvatīrthasnānena naro jātismaro bhavet ||
sugrīvatīrthaṃ bho viprāḥ prayātābhīṣṭasiddhaye
||39||सुग्रीवतीर्थस्नानेन नरो जातिस्मरो भवेत् ॥
सुग्रीवतीर्थं भो विप्राः प्रयाताभीष्टसिद्धये
sugrīvatīrthamā hātmyamevaṃ vaḥ kathitaṃ dvijāḥ ||
vaibhavaṃ nalatīrthasya tvidānīṃ prabravīmi vaḥ
||40||सुग्रीवतीर्थमा हात्म्यमेवं वः कथितं द्विजाः ॥
वैभवं नलतीर्थस्य त्विदानीं प्रब्रवीमि वः
nalatīrthe naraḥ snānātsvargalokaṃ samaśnute ||
nalatīrthe sakṛtsanānātsarvapāpāvimocitaḥ
||41||नलतीर्थे नरः स्नानात्स्वर्गलोकं समश्नुते ॥
नलतीर्थे सकृत्सनानात्सर्वपापाविमोचितः
agniṣṭomātirātrādiphalamāpnotyanuttamam ||
trirātramuṣitastasmiṃstarpayanpitṛdevatāḥ
||42||अग्निष्टोमातिरात्रादिफलमाप्नोत्यनुत्तमम् ॥
त्रिरात्रमुषितस्तस्मिंस्तर्पयन्पितृदेवताः
sūryavadbhāsate viprā vājimedhaphalaṃ labhet ||
nīlatīrthaṃ pravakṣyāmi mahāpātakanāśanam
||43||सूर्यवद्भासते विप्रा वाजिमेधफलं लभेत् ॥
नीलतीर्थं प्रवक्ष्यामि महापातकनाशनम्
agniputreṇa nīlena kṛtaṃ setau vimuktidam ||
nīlatīrthe naraḥ snānātsarvapāpavimocitaḥ
||44||अग्निपुत्रेण नीलेन कृतं सेतौ विमुक्तिदम् ॥
नीलतीर्थे नरः स्नानात्सर्वपापविमोचितः
bahuvarṇyasya yāgasya phalaṃ śataguṇaṃ labhet ||
nīlatīrthe naraḥ snātvā sarvā bhīṣṭapradāyini
||45||बहुवर्ण्यस्य यागस्य फलं शतगुणं लभेत् ॥
नीलतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वा भीष्टप्रदायिनि
agnilokamavāpnoti sarvakāmasamṛddhimān ||
gavākṣeṇa kṛtaṃ tīrthaṃ gaṃdhamādanaparvate
||46||अग्निलोकमवाप्नोति सर्वकामसमृद्धिमान् ॥
गवाक्षेण कृतं तीर्थं गंधमादनपर्वते
vidyate snānamātreṇa narakaṃ naiva yāti saḥ ||
agadena kṛtaṃ tīrthamasti setau vimuktide
||47||विद्यते स्नानमात्रेण नरकं नैव याति सः ॥
अगदेन कृतं तीर्थमस्ति सेतौ विमुक्तिदे
atra snānena manujo deveṃdratvaṃ samaśnute ||
gajena gavayenātra śarabheṇa mahaujasā
||48||अत्र स्नानेन मनुजो देवेंद्रत्वं समश्नुते ॥
गजेन गवयेनात्र शरभेण महौजसा
kumudena hareṇāpi panasena balīyasā ||
kṛtāni yāni tīrthāni tathā'nyaiḥ sarvavānaraiḥ
||49||कुमुदेन हरेणापि पनसेन बलीयसा ॥
कृतानि यानि तीर्थानि तथाऽन्यैः सर्ववानरैः
rāmasetau mahāpuṇye gandhamādanaparvate ||
teṣu tīrtheṣu yaḥ snāti so'mṛtatvaṃ samaśnute
||50||रामसेतौ महापुण्ये गन्धमादनपर्वते ॥
तेषु तीर्थेषु यः स्नाति सोऽमृतत्वं समश्नुते
vibhīṣaṇakṛtaṃ tīrthamasti pāpavimocanam ||
mahāduḥkhapraśamanaṃ mahāroganibarhaṇam
||51||विभीषणकृतं तीर्थमस्ति पापविमोचनम् ॥
महादुःखप्रशमनं महारोगनिबर्हणम्
mahāpātakasaṃghānāmanalopamamuttamam ||
kuṃbhīpākādinarakakleśanāśanakāraṇam
||52||महापातकसंघानामनलोपममुत्तमम् ॥
कुंभीपाकादिनरकक्लेशनाशनकारणम्
duḥsvapra nāśanaṃ dhanyaṃ mahādāridryabādhanam ||
tatra yo manujaḥ snāyāttasya nāstīha pātakam
||53||दुःस्वप्र नाशनं धन्यं महादारिद्र्यबाधनम् ॥
तत्र यो मनुजः स्नायात्तस्य नास्तीह पातकम्
sa vaikuṃṭhamavāpnoti punarāvṛttivarjitam ||
vibhīṣaṇasya sacivaiḥ kṛtaṃ tīrthacatuṣṭayam
||54||स वैकुंठमवाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥
विभीषणस्य सचिवैः कृतं तीर्थचतुष्टयम्
tatra snānena manujaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate ||
sarayūśca nadī viprā gaṃdhamādanaparvate
||55||तत्र स्नानेन मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
सरयूश्च नदी विप्रा गंधमादनपर्वते
rāmanāthaṃ mahādevaṃ sevituṃ vartate sadā ||
tatra snātvā narāḥ sarve sarvapātakavarjitāḥ
||56||रामनाथं महादेवं सेवितुं वर्तते सदा ॥
तत्र स्नात्वा नराः सर्वे सर्वपातकवर्जिताः
sarvayajñatapastīrthasevāphalamavāpnuyuḥ ||
daśakoṭisahasrāṇi tīrthāni dvijasattamāḥ
||57||सर्वयज्ञतपस्तीर्थसेवाफलमवाप्नुयुः ॥
दशकोटिसहस्राणि तीर्थानि द्विजसत्तमाः
vasaṃtyasminmahāpuṇye gandhamādanaparvate ||
gaṃgādyāḥ saritaḥ sarvāstathā vai saptasāgarāḥ
||58||वसंत्यस्मिन्महापुण्ये गन्धमादनपर्वते ॥
गंगाद्याः सरितः सर्वास्तथा वै सप्तसागराः
ṛṣyāśramāṇi puṇyāni tathā puṇyavanāni ca ||
anuttamāni kṣetrāṇi hīraśaṃkarayostathā
||59||ऋष्याश्रमाणि पुण्यानि तथा पुण्यवनानि च ॥
अनुत्तमानि क्षेत्राणि हीरशंकरयोस्तथा
sānnidhyaṃ kurvate nityaṃ gandhamādanaparvate ||
upavītāṃtaraṃ tīrthaṃ proktavāṃścaturānanaḥ
||60||सान्निध्यं कुर्वते नित्यं गन्धमादनपर्वते ॥
उपवीतांतरं तीर्थं प्रोक्तवांश्चतुराननः
trayastriṃśatkoṭyo'tra devāḥ pitṛgaṇaiḥ saha ||
sarvaiśca munibhiḥ sārddhaṃ yakṣaiḥ siddhaiśca kinnaraiḥ ||
vasaṃti setau devasya rāmaca ndrasya cājñayā
||61||त्रयस्त्रिंशत्कोट्योऽत्र देवाः पितृगणैः सह ॥
सर्वैश्च मुनिभिः सार्द्धं यक्षैः सिद्धैश्च किन्नरैः ॥
वसंति सेतौ देवस्य रामच न्द्रस्य चाज्ञया
śrīsūta uvāca
evamuktaṃ dvijaśreṣṭhā tīrthānāṃ vaibhavaṃ mayā
||62||एवमुक्तं द्विजश्रेष्ठा तीर्थानां वैभवं मया
idaṃ paṭhanvā śṛṇvanvā duḥkhasaṃghādvimucyate ||
kaivalyaṃ ca samāpnoti punarāvṛttivarjitam
||63||इदं पठन्वा शृण्वन्वा दुःखसंघाद्विमुच्यते ॥
कैवल्यं च समाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जितम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye sakalatīrthapraśaṃsāyāmṛṇamocanāditīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 42 ||