gāyatrīsarasvatīsannidhānakathanam
śrīsūta uvāca
athātaḥ saṃpravakṣyāmi munayo lokapāvanam ||
gāyatryā ca sarasvatyā māhātmyaṃ muktidaṃ nṛṇām
||1||अथातः संप्रवक्ष्यामि मुनयो लोकपावनम् ॥
गायत्र्या च सरस्वत्या माहात्म्यं मुक्तिदं नृणाम्
śṛṇvatāṃ paṭhatāṃ caiva mahāpātakanāśanam ||
mahāpuṇyapradaṃ puṃsā narakakleśanāśanam
||2||शृण्वतां पठतां चैव महापातकनाशनम् ॥
महापुण्यप्रदं पुंसा नरकक्लेशनाशनम्
gāyatryāṃ ca sarasvatyāṃ ye snāṃti manujā mudā ||
na teṣāṃ garbhavāsaḥ syātkiṃ tu muktirbhaveddhruvam
||3||गायत्र्यां च सरस्वत्यां ये स्नांति मनुजा मुदा ॥
न तेषां गर्भवासः स्यात्किं तु मुक्तिर्भवेद्ध्रुवम्
sarasvatyāśca gāyatryā gandhamādanaparvate ||
brahmapatnyoḥ sannidhānāttannāmnā kathite ime
||4||सरस्वत्याश्च गायत्र्या गन्धमादनपर्वते ॥
ब्रह्मपत्न्योः सन्निधानात्तन्नाम्ना कथिते इमे
ṛṣaya ūcuḥ
gāyatryāśca sarasvatyā gandhamādanaparvate ||
kimarthaṃ saṃnidhānaṃ vai sūtābhūttadvadasva naḥ
||5||गायत्र्याश्च सरस्वत्या गन्धमादनपर्वते ॥
किमर्थं संनिधानं वै सूताभूत्तद्वदस्व नः
sūta uvāca
prajāpatiḥ purā viprāḥ svāṃ vai duhitaraṃ mudā ||
vāṅnāmnīṃ kāmuko bhūtvā spṛhayāmāsa mohanaḥ
||6||प्रजापतिः पुरा विप्राः स्वां वै दुहितरं मुदा ॥
वाङ्नाम्नीं कामुको भूत्वा स्पृहयामास मोहनः
atha prajāpateḥ putrī svasminvai tasya kāmitām ||
vilokya lajjitā bhūtvā rohidrūpa dadhāra sā
||7||अथ प्रजापतेः पुत्री स्वस्मिन्वै तस्य कामिताम् ॥
विलोक्य लज्जिता भूत्वा रोहिद्रूप दधार सा
brahmāpi hariṇo bhūtvā tayā rantumanāstadā ||
gacchatīmanuyātisma hariṇīrūpadhāriṇīm
||8||ब्रह्मापि हरिणो भूत्वा तया रन्तुमनास्तदा ॥
गच्छतीमनुयातिस्म हरिणीरूपधारिणीम्
taṃ dṛṣṭvā devatāḥ sarvāḥ putrīgamanasādaram ||
karotyakāryaṃ brahmāyaṃ putrīgamanalakṣaṇam
||9||तं दृष्ट्वा देवताः सर्वाः पुत्रीगमनसादरम् ॥
करोत्यकार्यं ब्रह्मायं पुत्रीगमनलक्षणम्
iti nindaṃti taṃ viprāḥ sraṣṭāraṃ jagatāṃ patim ||
niṣiddhakṛtyanirataṃ taṃ dṛṣṭvā parameṣṭhinam
||10||इति निन्दंति तं विप्राः स्रष्टारं जगतां पतिम् ॥
निषिद्धकृत्यनिरतं तं दृष्ट्वा परमेष्ठिनम्
haraḥ pinākamādāya vyādharūpadharaḥ prabhuḥ ||
ākarṇapūrṇa kṛṣṭena pinākadhanuṣā śaram
||11||हरः पिनाकमादाय व्याधरूपधरः प्रभुः ॥
आकर्णपूर्ण कृष्टेन पिनाकधनुषा शरम्
saṃyojya vedhasaṃ tena vivyādha niśitena saḥ ||
tripurāṃtaka bāṇena viddho'sau nyapatadbhuvi
||12||संयोज्य वेधसं तेन विव्याध निशितेन सः ॥
त्रिपुरांतक बाणेन विद्धोऽसौ न्यपतद्भुवि
tasya dehādathotthāya mahajjyotirmahāprabham ||
ākāśe mṛgaśīrṣākhyaṃ nakṣatramabhavattadā
||13||तस्य देहादथोत्थाय महज्ज्योतिर्महाप्रभम् ॥
आकाशे मृगशीर्षाख्यं नक्षत्रमभवत्तदा
ārdrānakṣatrarūpī sanharo'pyanujagāma tam ||
pīḍayanmṛgaśīrṣākhyaṃ nakṣatraṃ brahmarūpiṇam
||14||आर्द्रानक्षत्ररूपी सन्हरोऽप्यनुजगाम तम् ॥
पीडयन्मृगशीर्षाख्यं नक्षत्रं ब्रह्मरूपिणम्
adhunāpi mṛgavyādharūpeṇa tripurāṃtakaḥ ||
aṃbare dṛśyate spaṣṭaṃ mṛgaśīrṣāṃtike dvijāḥ
||15||अधुनापि मृगव्याधरूपेण त्रिपुरांतकः ॥
अंबरे दृश्यते स्पष्टं मृगशीर्षांतिके द्विजाः
evaṃ vinihate tasmiñcchaṃbhunā parameṣṭhini ||
anaṃtaraṃ tu gāyatrīsarasvatyau śucārpite
||16||एवं विनिहते तस्मिञ्च्छंभुना परमेष्ठिनि ॥
अनंतरं तु गायत्रीसरस्वत्यौ शुचार्पिते
bhartṛhīne muniśreṣṭhā bhartṛjīvanakāṃkṣayā ||
kiṃ kariṣyāvahe hyāvāmityanyoyaṃ vicārya tu
||17||भर्तृहीने मुनिश्रेष्ठा भर्तृजीवनकांक्षया ॥
किं करिष्यावहे ह्यावामित्यन्योयं विचार्य तु
svapatiprāṇasiddhyarthaṃ gāyatrī ca sarasvatī ||
sarvotkṛṣṭaṃ śivasthānaṃ gandhamādanaparvatam
||18||स्वपतिप्राणसिद्ध्यर्थं गायत्री च सरस्वती ॥
सर्वोत्कृष्टं शिवस्थानं गन्धमादनपर्वतम्
sarvābhīṣṭapradaṃ puṃsāṃ tapaḥ kartuṃ samudyate ||
jagmaturniyamopetaṃ tapaḥ kartuṃ śivaṃ prati
||19||सर्वाभीष्टप्रदं पुंसां तपः कर्तुं समुद्यते ॥
जग्मतुर्नियमोपेतं तपः कर्तुं शिवं प्रति
snānārthamātmano viprā gāyatrī ca sarasvatī ||
tīrthadvayaṃ svanāmnā vai cakratuḥ pāpanāśanam
||20||स्नानार्थमात्मनो विप्रा गायत्री च सरस्वती ॥
तीर्थद्वयं स्वनाम्ना वै चक्रतुः पापनाशनम्
tatra triṣavaṇasnānaṃ pratyahaṃ cakraturmudā ||
bahukālamanāhāre kāmakrodhādivarjite
||21||तत्र त्रिषवणस्नानं प्रत्यहं चक्रतुर्मुदा ॥
बहुकालमनाहारे कामक्रोधादिवर्जिते
atyugraniyamo pete śivadhyānaparāyaṇe ||
paṃcākṣaramahāmantrajapaikaniyate śubhe
||22||अत्युग्रनियमो पेते शिवध्यानपरायणे ॥
पंचाक्षरमहामन्त्रजपैकनियते शुभे
svapaterjīvanārthaṃ vai gāyatrī ca sarasvatī ||
mahādevaṃ samuddiśya tapa evaṃ pracakratuḥ
||23||स्वपतेर्जीवनार्थं वै गायत्री च सरस्वती ॥
महादेवं समुद्दिश्य तप एवं प्रचक्रतुः
tayoratha tapastuṣṭo mahādevo maheśvaraḥ ||
sannidhatte mahāmūrtistapasāṃ phaladitsayā
||24||तयोरथ तपस्तुष्टो महादेवो महेश्वरः ॥
सन्निधत्ते महामूर्तिस्तपसां फलदित्सया
tataḥ sannihitaṃ śaṃbhuṃ pārvatīramaṇaṃ śivam ||
gaṇeśakārttikeyābhyāṃ pārśvayoḥ parisevitama
||25||ततः सन्निहितं शंभुं पार्वतीरमणं शिवम् ॥
गणेशकार्त्तिकेयाभ्यां पार्श्वयोः परिसेवितम
dṛṣṭvā saṃtuṣṭacitte te gāyatrī ca sarasvatī ||
stotraistuṣṭuvatuḥ stutyaṃ mahādevaṃ ghṛṇā nidhim
||26||दृष्ट्वा संतुष्टचित्ते ते गायत्री च सरस्वती ॥
स्तोत्रैस्तुष्टुवतुः स्तुत्यं महादेवं घृणा निधिम्
gāyatrīsarasvatyāvūcatuḥ
namo durvārasaṃsāradhvāṃtadhvaṃsaikahetave ||
jvalajjvālāvalībhīmakālakūṭaviṣādine
||27||नमो दुर्वारसंसारध्वांतध्वंसैकहेतवे ॥
ज्वलज्ज्वालावलीभीमकालकूटविषादिने
jaganmohana paṃcāstradehanāthaikahetave ||
jagadaṃtakarakrūra yamāṃtaka namo'stu te
||28||जगन्मोहन पंचास्त्रदेहनाथैकहेतवे ॥
जगदंतकरक्रूर यमांतक नमोऽस्तु ते
gaṃgātaraṃgasaṃpṛktajaṭāmaṇḍaladhāriṇe ||
namastestu virūpākṣa bāla śītāṃśudhāriṇe
||29||गंगातरंगसंपृक्तजटामण्डलधारिणे ॥
नमस्तेस्तु विरूपाक्ष बाल शीतांशुधारिणे
pinākabhīmaṭaṃkāratrāsitatripuraukase ||
namaste vividhākārajagatsraṣṭṛśiraśchide
||30||पिनाकभीमटंकारत्रासितत्रिपुरौकसे ॥
नमस्ते विविधाकारजगत्स्रष्टृशिरश्छिदे
śāṃtāmalakṛpādṛṣṭisaṃrakṣitamṛ kaṇḍuja ||
namaste girijānātha rakṣāvāṃ śaraṇāgate
||31||शांतामलकृपादृष्टिसंरक्षितमृ कण्डुज ॥
नमस्ते गिरिजानाथ रक्षावां शरणागते
mahādeva jagannātha tripurāṃtaka śaṃkara ||
vāmadeva mahādeva rakṣāvāṃ śaraṇāgate
||32||महादेव जगन्नाथ त्रिपुरांतक शंकर ॥
वामदेव महादेव रक्षावां शरणागते
iti tābhyāṃ stutaḥ śambhurdevadevo maheśvaraḥ ||
abravītprītisaṃyukto gāyatrīṃ ca sarasvatīm
||33||इति ताभ्यां स्तुतः शम्भुर्देवदेवो महेश्वरः ॥
अब्रवीत्प्रीतिसंयुक्तो गायत्रीं च सरस्वतीम्
mahādeva uvāca
bhoḥ sarasvati gāyatri prīto'smi yuvayoraham ||
varaṃ varayataṃ matto yadvā manasi vartate
||34||भोः सरस्वति गायत्रि प्रीतोऽस्मि युवयोरहम् ॥
वरं वरयतं मत्तो यद्वा मनसि वर्तते
ityukte te tu gāyatrīsarasvatyau hareṇa vai ||
abrūtāṃ pārvatīkāṃtaṃ mahādevaṃ ghṛṇānidhim
||35||इत्युक्ते ते तु गायत्रीसरस्वत्यौ हरेण वै ॥
अब्रूतां पार्वतीकांतं महादेवं घृणानिधिम्
gāyatrīsarasvatyāvūcatuḥ
bhagannāvayordeva bharttāraṃ caturānanam ||
saprāṇaṃ kuru sarveśa kṛpayā karuṇākara
||36||भगन्नावयोर्देव भर्त्तारं चतुराननम् ॥
सप्राणं कुरु सर्वेश कृपया करुणाकर
tvamāvayoḥ pitā deva tavāpyāvāṃ sute ubhe ||
rakṣāvāṃ patidānena tasmāttvaṃ tripurāṃtaka
||37||त्वमावयोः पिता देव तवाप्यावां सुते उभे ॥
रक्षावां पतिदानेन तस्मात्त्वं त्रिपुरांतक
sa evaṃ prārthitaḥ śambhustābhyāṃ brāhmaṇapuṃgavāḥ ||
evamastviti saṃprocya gāyatrīṃ ca sarasvatīm
||38||स एवं प्रार्थितः शम्भुस्ताभ्यां ब्राह्मणपुंगवाः ॥
एवमस्त्विति संप्रोच्य गायत्रीं च सरस्वतीम्
tadeva vedhasaḥ kāyaṃ śirasā yoktumutsukaḥ ||
tatraiva vedhasaḥ kāyaṃ śirobhiḥ sahasuvratāḥ
||39||तदेव वेधसः कायं शिरसा योक्तुमुत्सुकः ॥
तत्रैव वेधसः कायं शिरोभिः सहसुव्रताः
bhūtairānāyayāmāsa naṃdibhṛṃgimukhaistadā ||
śirāṃsi tānyanekāni kāyena saha śaṃkaraḥ
||40||भूतैरानाययामास नंदिभृंगिमुखैस्तदा ॥
शिरांसि तान्यनेकानि कायेन सह शंकरः
kṣaṇātsaṃdhārayāmāsa vāṇīgāyatrisaṃnidhau ||
saṃdhito'tha hareṇāsau caturvaktro jagatpatiḥ
||41||क्षणात्संधारयामास वाणीगायत्रिसंनिधौ ॥
संधितोऽथ हरेणासौ चतुर्वक्त्रो जगत्पतिः
uttasthau tatkṣaṇādeva suptotthita iva dvijāḥ ||
tataḥ prajāpatirdṛṣṭvā śaṃkaraṃ śaśibhūṣaṇam ||
tuṣṭāva vāgbhiragryābhirbhāryābhyāṃ ca samanvitaḥ
||42||उत्तस्थौ तत्क्षणादेव सुप्तोत्थित इव द्विजाः ॥
ततः प्रजापतिर्दृष्ट्वा शंकरं शशिभूषणम् ॥
तुष्टाव वाग्भिरग्र्याभिर्भार्याभ्यां च समन्वितः
brahmovāca
namaste devadeveśa karuṇākara śaṃkara
||43||नमस्ते देवदेवेश करुणाकर शंकर
pāhi māṃ karuṇāsiṃdho niṣiddhācaraṇātprabho ||
mama tvatkṛpayā śaṃbho niṣiddhācaraṇe kvacit
||44||पाहि मां करुणासिंधो निषिद्धाचरणात्प्रभो ॥
मम त्वत्कृपया शंभो निषिद्धाचरणे क्वचित्
mā pravṛttirbhavedbhūyo rakṣa māṃ tvaṃ tathā sadā ||
tathaivāstviti saṃprāha brahmāṇaṃ girijāpatiḥ
||45||मा प्रवृत्तिर्भवेद्भूयो रक्ष मां त्वं तथा सदा ॥
तथैवास्त्विति संप्राह ब्रह्माणं गिरिजापतिः
itaḥ paraṃ pramādaṃ tvaṃ mā kuruṣva vidhe punaḥ ||
utpathaṃ pratipannānāṃ puṃsāṃ śāstāsmi sarvadā
||46||इतः परं प्रमादं त्वं मा कुरुष्व विधे पुनः ॥
उत्पथं प्रतिपन्नानां पुंसां शास्तास्मि सर्वदा
evamuktvā caturvaktraṃ mahādevo dvijottamāḥ ||
sarasvatīṃ ca gāyatrīṃ provāca prīṇayangirā
||47||एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रं महादेवो द्विजोत्तमाः ॥
सरस्वतीं च गायत्रीं प्रोवाच प्रीणयन्गिरा
mahādeva uvāca
yuvayormatprasādena he gāyatri sarasvati ||
ayaṃ bhartā samāyātaḥ saprāṇaścaturānanaḥ
||48||युवयोर्मत्प्रसादेन हे गायत्रि सरस्वति ॥
अयं भर्ता समायातः सप्राणश्चतुराननः
sahānena brahmalokaṃ yātaṃ mā bhūdvilaṃbatā ||
yuvayoḥ saṃnidhānena sadā kuṃḍadvaye'tra vai
||49||सहानेन ब्रह्मलोकं यातं मा भूद्विलंबता ॥
युवयोः संनिधानेन सदा कुंडद्वयेऽत्र वै
bhaviṣyati nṛṇāṃ muktiḥ snānātsāyujyarūpiṇī ||
yuṣmannāmnā ca gāyatrīsara svatyāviti dvayam
||50||भविष्यति नृणां मुक्तिः स्नानात्सायुज्यरूपिणी ॥
युष्मन्नाम्ना च गायत्रीसर स्वत्याविति द्वयम्
idaṃ tīrthaṃ sarvaloke khyātiṃ yāsyati śāśvatīm ||
sarveṣāmapi tīrthānāmidaṃ tīrthadvayaṃ sadā
||51||इदं तीर्थं सर्वलोके ख्यातिं यास्यति शाश्वतीम् ॥
सर्वेषामपि तीर्थानामिदं तीर्थद्वयं सदा
śuddhipradaṃ tathā bhūyānmahāpātakanāśanam ||
mahāśāṃtikaraṃ puṃsāṃ sarvābhīṣṭapradāyakam
||52||शुद्धिप्रदं तथा भूयान्महापातकनाशनम् ॥
महाशांतिकरं पुंसां सर्वाभीष्टप्रदायकम्
mama prasādajananaṃ viṣṇuprītikaraṃ tathā ||
etattīrthadvayasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||53||मम प्रसादजननं विष्णुप्रीतिकरं तथा ॥
एतत्तीर्थद्वयसमं न भूतं न भविष्यति
atra snānāddhi sarveṣāṃ sarvābhīṣṭaṃ bhaviṣyati ||
idaṃ kuṃḍadvayaṃ loke bhavatībhyāṃ kṛtaṃ mahat
||54||अत्र स्नानाद्धि सर्वेषां सर्वाभीष्टं भविष्यति ॥
इदं कुंडद्वयं लोके भवतीभ्यां कृतं महत्
yuṣmannāmnā prasiddhaṃ ca bhaviṣyati vimuktidam ||
gāyatryupāstirahitā vedābhyāsavivarjitāḥ
||55||युष्मन्नाम्ना प्रसिद्धं च भविष्यति विमुक्तिदम् ॥
गायत्र्युपास्तिरहिता वेदाभ्यासविवर्जिताः
aupāsanavihīnāśca paṃcayajñavivarjitāḥ ||
yuṣmatkuṃḍadvaye snānāttatta tphalamavāpnuyuḥ
||56||औपासनविहीनाश्च पंचयज्ञविवर्जिताः ॥
युष्मत्कुंडद्वये स्नानात्तत्त त्फलमवाप्नुयुः
anye ca ye pātakino nityānuṣṭhānavarjitāḥ ||
snātvā kuṃḍadvaye tatra śuddhāḥ syurdvijasattamāḥ
||57||अन्ये च ये पातकिनो नित्यानुष्ठानवर्जिताः ॥
स्नात्वा कुंडद्वये तत्र शुद्धाः स्युर्द्विजसत्तमाः
sarasvatīṃ ca gāya trīmevamuktvā maheśvaraḥ ||
kṣaṇādaṃtaradhāttatra sarveṣāmeva paśyatām
||58||सरस्वतीं च गाय त्रीमेवमुक्त्वा महेश्वरः ॥
क्षणादंतरधात्तत्र सर्वेषामेव पश्यताम्
patiṃ labdhvā'tha gāyatrīsarasvatyau mudānvite ||
tena sākaṃ brahmalokaṃ jagma turdvijasattamāḥ
||59||पतिं लब्ध्वाऽथ गायत्रीसरस्वत्यौ मुदान्विते ॥
तेन साकं ब्रह्मलोकं जग्म तुर्द्विजसत्तमाः
śrīsūta uvāca
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprā gaṃdhamādanaparvate ||
saṃnidhānaṃ sarasvatyā gāyatryāśca sahetukam
||60||एवं वः कथितं विप्रा गंधमादनपर्वते ॥
संनिधानं सरस्वत्या गायत्र्याश्च सहेतुकम्
yaḥ śṛṇotīmamadhyāyaṃ paṭhate vā sabhaktikam ||
etattīrthadvayasnānaphalamāpnotyasaṃśayaḥ
||61||यः शृणोतीममध्यायं पठते वा सभक्तिकम् ॥
एतत्तीर्थद्वयस्नानफलमाप्नोत्यसंशयः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhi tāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye gāyatrīsarasvatītīrthapraśaṃsāyāṃ gaṃdhamādane gāyatrīsarasvatīsannidhānakathanaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ || 40 ||