brahmaśāpavimokṣaṇavarṇanam
śrīsūta uvāca
snātvā tvamṛta vāpyāṃ vai sevitvaikāṃtarāghavam ||
jiteṃdriyo naraḥ snātuṃ brahmakuṃḍaṃ tato vrajet
||1||स्नात्वा त्वमृत वाप्यां वै सेवित्वैकांतराघवम् ॥
जितेंद्रियो नरः स्नातुं ब्रह्मकुंडं ततो व्रजेत्
setumadhye mahātīrthaṃ gaṃdhamādanaparvate ||
brahmakuṃḍamiti khyātaṃ sarva dāridryabheṣajam
||2||सेतुमध्ये महातीर्थं गंधमादनपर्वते ॥
ब्रह्मकुंडमिति ख्यातं सर्व दारिद्र्यभेषजम्
vidyate brahmahatyānāmayutāyutanāśanam ||
darśanaṃ brahmakuṃḍasya sarvapāpaughanāśanam
||3||विद्यते ब्रह्महत्यानामयुतायुतनाशनम् ॥
दर्शनं ब्रह्मकुंडस्य सर्वपापौघनाशनम्
kiṃ tasya bahubhistīrthaiḥ kiṃ tapobhiḥ kimadhvaraiḥ ||
mahādānaiśca kiṃ tasya brahmakuṃḍavilokinaḥ
||4||किं तस्य बहुभिस्तीर्थैः किं तपोभिः किमध्वरैः ॥
महादानैश्च किं तस्य ब्रह्मकुंडविलोकिनः
brahmakuṃḍe sakṛtsnānaṃ vaikuṃṭhaprāptikāraṇam ||
brahmakuṃḍasamudbhūtaṃ bhasma yena dhṛtaṃ dvijāḥ
||5||ब्रह्मकुंडे सकृत्स्नानं वैकुंठप्राप्तिकारणम् ॥
ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्म येन धृतं द्विजाः
tasyānugāstrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ ||
brahmakuṃḍasamudbhūtabhasmanā yastripuṃḍrakam
||6||तस्यानुगास्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥
ब्रह्मकुंडसमुद्भूतभस्मना यस्त्रिपुंड्रकम्
karoti tasya kaivalyaṃ karasthaṃ nātra saṃśayaḥ ||
tadbhasmaparamāṇurvā yo lalāṭe dhṛto bhavet
||7||करोति तस्य कैवल्यं करस्थं नात्र संशयः ॥
तद्भस्मपरमाणुर्वा यो ललाटे धृतो भवेत्
tāvadevāsya muktiḥ syānnātra kāryā vicāraṇā ||
tatkuṃḍabhasmanā martyaḥ kuryāduddhūlanaṃ tu yaḥ
||8||तावदेवास्य मुक्तिः स्यान्नात्र कार्या विचारणा ॥
तत्कुंडभस्मना मर्त्यः कुर्यादुद्धूलनं तु यः
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ śaṃkaro vetti vā na vā ||
brahmakuṃḍasamudbhūtaṃ bhasma yo naiva dhārayet
||9||तस्य पुण्यफलं वक्तुं शंकरो वेत्ति वा न वा ॥
ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्म यो नैव धारयेत्
raurave narake so'yaṃ patedācaṃdratārakam ||
uddhūlanaṃ tripuṃḍraṃ vā brahmakuṃḍasthabhasmanā
||10||रौरवे नरके सोऽयं पतेदाचंद्रतारकम् ॥
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं वा ब्रह्मकुंडस्थभस्मना
narādhamo na kuryādyaḥ sukhaṃ nāsya kadācana ||
brahmakuṃḍasamudbhūtabhasmaniṃdāratastu yaḥ
||11||नराधमो न कुर्याद्यः सुखं नास्य कदाचन ॥
ब्रह्मकुंडसमुद्भूतभस्मनिंदारतस्तु यः
utpattau tasya sāṃkaryamanumeyaṃ vipaścitā ||
brahmakuṃḍasamudbhūtaṃ bhasmaitallokapāvanam
||12||उत्पत्तौ तस्य सांकर्यमनुमेयं विपश्चिता ॥
ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्मैतल्लोकपावनम्
anyabhasmasamaṃ yastu nyūnaṃ vā vakti mānavaḥ ||
utpattau tasya sāṃkarya manumeyaṃ vipaścitā
||13||अन्यभस्मसमं यस्तु न्यूनं वा वक्ति मानवः ॥
उत्पत्तौ तस्य सांकर्य मनुमेयं विपश्चिता
brahmakuṃḍasamudbhūte'pyasminbhasmani jāgrati ||
bhasmāṃtareṇa manujo dhārayedyastripuṃḍrakam
||14||ब्रह्मकुंडसमुद्भूतेऽप्यस्मिन्भस्मनि जाग्रति ॥
भस्मांतरेण मनुजो धारयेद्यस्त्रिपुंड्रकम्
utpattau tasya sāṃka ryamanumeyaṃ vipaścitā ||
kadācidapi yo martyo bhasmaitattu na dhārayet
||15||उत्पत्तौ तस्य सांक र्यमनुमेयं विपश्चिता ॥
कदाचिदपि यो मर्त्यो भस्मैतत्तु न धारयेत्
utpattau tasya sāṃkaryamanumeyaṃ vipaścitā ||
brahmakuṃḍasamudbhūtaṃ bhasma dadyāddvijāya yaḥ
||16||उत्पत्तौ तस्य सांकर्यमनुमेयं विपश्चिता ॥
ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्म दद्याद्द्विजाय यः
caturarṇavaparyaṃtā tena dattā vasundharā ||
saṃdeho nātra kartavyastrirvā śapathayāmyaham
||17||चतुरर्णवपर्यंता तेन दत्ता वसुन्धरा ॥
संदेहो नात्र कर्तव्यस्त्रिर्वा शपथयाम्यहम्
satyaṃsatyaṃ punaḥ satyamuddhṛtya bhujamucyate ||
brahmakuṃḍodbhavaṃ bhasma dhārayadhvaṃ dvijottamāḥ
||18||सत्यंसत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते ॥
ब्रह्मकुंडोद्भवं भस्म धारयध्वं द्विजोत्तमाः
etaddhi pāvanaṃ bhasma brahmayajñasamudbhavam ||
purā hi bhagavānbrahmā sarvalokapitāmahaḥ
||19||एतद्धि पावनं भस्म ब्रह्मयज्ञसमुद्भवम् ॥
पुरा हि भगवान्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः
sannidhau sarvadevānāṃ parvate gaṃdhamādane ||
īśaśāpanivṛttyarthaṃ kratūnsarvānsamātanot
||20||सन्निधौ सर्वदेवानां पर्वते गंधमादने ॥
ईशशापनिवृत्त्यर्थं क्रतून्सर्वान्समातनोत्
vidhāya vidhivatsarvānadhvarānbahudakṣiṇān ||
mumuce sahasā brahmā śaṃbhuśāpāddvijottamāḥ
||21||विधाय विधिवत्सर्वानध्वरान्बहुदक्षिणान् ॥
मुमुचे सहसा ब्रह्मा शंभुशापाद्द्विजोत्तमाः
tadetattīrthamāsādya snānaṃ kurvaṃti ye narāḥ ||
te mahādevasāyujyaṃ prāpnuvaṃti na saṃśayaḥ
||22||तदेतत्तीर्थमासाद्य स्नानं कुर्वंति ये नराः ॥
ते महादेवसायुज्यं प्राप्नुवंति न संशयः
ṛṣaya ūcuḥ
vyāsaśiṣya mahāprājña purāṇārthaviśārada ||
caturdaśānāṃ lokānāṃ sraṣṭāraṃ caturānanam
||23||व्यासशिष्य महाप्राज्ञ पुराणार्थविशारद ॥
चतुर्दशानां लोकानां स्रष्टारं चतुराननम्
śaṃbhuḥ kenāparādhena śaptavānbhāratīpatim ||
śāpaśca kīdṛśastasya purā datto hareṇa vai ||
etatsarvaṃ mune brūhi tattvato'smākamādarāt
||24||शंभुः केनापराधेन शप्तवान्भारतीपतिम् ॥
शापश्च कीदृशस्तस्य पुरा दत्तो हरेण वै ॥
एतत्सर्वं मुने ब्रूहि तत्त्वतोऽस्माकमादरात्
śrīsūta uvāca
purā babhūva kalaho brahmaviṣṇvoḥ parasparam
||25||पुरा बभूव कलहो ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम्
kaṃciddhetuṃ samuddiśya spardhayā ślāghamānayoḥ ||
ahaṃ karttā na matto'nyaḥ karttāsti jagatītale
||26||कंचिद्धेतुं समुद्दिश्य स्पर्धया श्लाघमानयोः ॥
अहं कर्त्ता न मत्तोऽन्यः कर्त्तास्ति जगतीतले
evamāha hariṃ brahmā brahmāṇaṃ ca haristathā ||
evaṃ vivādaḥ sumahānprāvarttata purā tayoḥ
||27||एवमाह हरिं ब्रह्मा ब्रह्माणं च हरिस्तथा ॥
एवं विवादः सुमहान्प्रावर्त्तत पुरा तयोः
etasminnaṃtare viprāḥ kurvatoḥ kalahaṃ mithaḥ ||
tayorgarvavināśāya prabodhārthaṃ ca devayoḥ
||28||एतस्मिन्नंतरे विप्राः कुर्वतोः कलहं मिथः ॥
तयोर्गर्वविनाशाय प्रबोधार्थं च देवयोः
madhye prādurabhūlliṃgaṃ svayaṃjyotiranāmayam ||
tau dṛṣṭvā vismitau liṃgaṃ brahmaviṣṇu parasparam
||29||मध्ये प्रादुरभूल्लिंगं स्वयंज्योतिरनामयम् ॥
तौ दृष्ट्वा विस्मितौ लिंगं ब्रह्मविष्णु परस्परम्
samayaṃ cakraturviprā devānāṃ sannidhau purā ||
anādyaṃtaṃ mahāliṃgaṃ yadetaddṛśyate puraḥ
||30||समयं चक्रतुर्विप्रा देवानां सन्निधौ पुरा ॥
अनाद्यंतं महालिंगं यदेतद्दृश्यते पुरः
anaṃtādityasaṃkā śamanaṃtāgnisamaprabham ||
āvayorasya liṃgasya yoṃ'tamādiṃ ca drakṣyati
||31||अनंतादित्यसंका शमनंताग्निसमप्रभम् ॥
आवयोरस्य लिंगस्य योंऽतमादिं च द्रक्ष्यति
sa bhavedadhiko loke lokakartā ca sa prabhuḥ ||
ahamūrdhvaṃ gamiṣyāmi liṃgasyātaṃ gaveṣayan
||32||स भवेदधिको लोके लोककर्ता च स प्रभुः ॥
अहमूर्ध्वं गमिष्यामि लिंगस्यातं गवेषयन्
gaveṣaṇāya mūlasya tvamadhastāddhare vraja ||
iti tasya vacaḥ śrutvā tathe tyāha ramāpatiḥ
||33||गवेषणाय मूलस्य त्वमधस्ताद्धरे व्रज ॥
इति तस्य वचः श्रुत्वा तथे त्याह रमापतिः
evaṃ tau samayaṃ kṛtvā mārgaṇāya vinirgatau ||
viṣṇurvarāharūpeṇa gato'dhastādgaveṣitum
||34||एवं तौ समयं कृत्वा मार्गणाय विनिर्गतौ ॥
विष्णुर्वराहरूपेण गतोऽधस्ताद्गवेषितुम्
haṃsatāṃ bhāratījāniḥ svīkṛtyopari niryayau ||
adho lokānvicityātho viṣṇurvarṣagaṇānbahūn ||
yathāsthānaṃ samāgatya vabhāṣe devasannidhau
||35||हंसतां भारतीजानिः स्वीकृत्योपरि निर्ययौ ॥
अधो लोकान्विचित्याथो विष्णुर्वर्षगणान्बहून् ॥
यथास्थानं समागत्य वभाषे देवसन्निधौ
viṣṇuruvāca
ahaṃ liṃgasya nādrākṣamādimasyeti satyavāk
||36||अहं लिंगस्य नाद्राक्षमादिमस्येति सत्यवाक्
ūrdhvaṃ gaveṣayitvātha brahmāpyāgacchadatra saḥ ||
āgatya ca vacaḥ prāha chadmanā caturānanaḥ
||37||ऊर्ध्वं गवेषयित्वाथ ब्रह्माप्यागच्छदत्र सः ॥
आगत्य च वचः प्राह छद्मना चतुराननः
brahmovāca
ahamadrākṣamasyāṃtaṃ liṃgasyeti mṛṣā punaḥ ||
tayostadvacanaṃ śrutvā vrahmaviṣṇvormaheśvaraḥ ||
mithyāvādinamāhedaṃ prahasya caturānanam
||38||अहमद्राक्षमस्यांतं लिंगस्येति मृषा पुनः ॥
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा व्रह्मविष्ण्वोर्महेश्वरः ॥
मिथ्यावादिनमाहेदं प्रहस्य चतुराननम्
īśvara uvāca
asatyaṃ yadavocastvaṃ caturānana matpuraḥ
||39||असत्यं यदवोचस्त्वं चतुरानन मत्पुरः
tasmātpūjā na te bhūyālloke sarvatra sarvadā ||
atha viṣṇuṃ punaḥ prāha bhagavānparameśvaraḥ
||40||तस्मात्पूजा न ते भूयाल्लोके सर्वत्र सर्वदा ॥
अथ विष्णुं पुनः प्राह भगवान्परमेश्वरः
yasmātsatyamavocastvaṃ kamalāyāḥ pate hare ||
tasmātte matsamā pūjā bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||41||यस्मात्सत्यमवोचस्त्वं कमलायाः पते हरे ॥
तस्मात्ते मत्समा पूजा भविष्यति न संशयः
tato brahmā viṣaṇṇaḥ sañchaṃkaraṃ pratyabhāṣata ||
svāminmamāparādhaṃ tvaṃ kṣamasva karuṇānidhe
||42||ततो ब्रह्मा विषण्णः सञ्छंकरं प्रत्यभाषत ॥
स्वामिन्ममापराधं त्वं क्षमस्व करुणानिधे
ekoparādhaḥ kṣaṃtavyaḥ svāmi bhirjagadīśvaraiḥ ||
tato maheśvaro'vādīdbrahmāṇaṃ parisāṃtvayan
||43||एकोपराधः क्षंतव्यः स्वामि भिर्जगदीश्वरैः ॥
ततो महेश्वरोऽवादीद्ब्रह्माणं परिसांत्वयन्
īśvara uvāca
na mithyāvacanaṃ me syādbrahmanvakṣyāmi te śṛṇu ||
gaccha tvaṃ sahasā vatsa gandhamādanaparvatam
||44||न मिथ्यावचनं मे स्याद्ब्रह्मन्वक्ष्यामि ते शृणु ॥
गच्छ त्वं सहसा वत्स गन्धमादनपर्वतम्
tatra kratūnkuruṣva tvaṃ mithyādoṣapraśāṃtaye ||
tato vidhūtapāpastvaṃ bhaviṣyasi na saṃśayaḥ
||45||तत्र क्रतून्कुरुष्व त्वं मिथ्यादोषप्रशांतये ॥
ततो विधूतपापस्त्वं भविष्यसि न संशयः
tena śrauteṣu te brahmansmārteṣvapi ca karmasu ||
pūjā bhaviṣyati sadā na pūjā pratimāsu te
||46||तेन श्रौतेषु ते ब्रह्मन्स्मार्तेष्वपि च कर्मसु ॥
पूजा भविष्यति सदा न पूजा प्रतिमासु ते
ityuktvā bhagavānīśastatraivāṃtaradhīyata ||
tato brahmā yayau viprā gaṃdhamādanaparvatam
||47||इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवांतरधीयत ॥
ततो ब्रह्मा ययौ विप्रा गंधमादनपर्वतम्
īje ca kratukartāraṃ kratubhiḥ pārvatīpatim ||
aṣṭāśītisahasrāṇi varṣāṇi munipuṃgavāḥ
||48||ईजे च क्रतुकर्तारं क्रतुभिः पार्वतीपतिम् ॥
अष्टाशीतिसहस्राणि वर्षाणि मुनिपुंगवाः
pauṃḍarīkādibhiḥ sarvairadhvarairbhūridakṣiṇaiḥ ||
indrādisarvadevānāṃ sannidhāvayajacchivam ||
tena tuṣṭobhavacchaṃbhurvaramasmai pradattavān
||49||पौंडरीकादिभिः सर्वैरध्वरैर्भूरिदक्षिणैः ॥
इन्द्रादिसर्वदेवानां सन्निधावयजच्छिवम् ॥
तेन तुष्टोभवच्छंभुर्वरमस्मै प्रदत्तवान्
īśvara uvāca
mithyoktidoṣaste naṣṭaḥ kṛtairetairmakhairiha
||50||मिथ्योक्तिदोषस्ते नष्टः कृतैरेतैर्मखैरिह
caturānana te pūjā śrautasmārteṣu karmasu ||
bhaviṣyatyamalā brahmanna pūjā pratimāsu te
||51||चतुरानन ते पूजा श्रौतस्मार्तेषु कर्मसु ॥
भविष्यत्यमला ब्रह्मन्न पूजा प्रतिमासु ते
yāgasthalamidaṃ te'dya brahmakuṇḍamiti prathām ||
gamiṣyati trilokesminpuṇyaṃ pāpavināśanam
||52||यागस्थलमिदं तेऽद्य ब्रह्मकुण्डमिति प्रथाम् ॥
गमिष्यति त्रिलोकेस्मिन्पुण्यं पापविनाशनम्
brahmakuṇḍābhidhe tīrthe sakṛdyaḥ snānamā caret ||
muktidvārārgalaṃ tasya bhidyate tatkṣaṇādvidhe
||53||ब्रह्मकुण्डाभिधे तीर्थे सकृद्यः स्नानमा चरेत् ॥
मुक्तिद्वारार्गलं तस्य भिद्यते तत्क्षणाद्विधे
brahmakuṇḍasamudbhūtaṃ lalāṭe bhasma dhārayan ||
māyākapāṭaṃ nirbhidya muktidvāraṃ prayā syati
||54||ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतं ललाटे भस्म धारयन् ॥
मायाकपाटं निर्भिद्य मुक्तिद्वारं प्रया स्यति
brahmakuṇḍotthitaṃ bhasma lalāṭe yo na dhārayet ||
svapiturbījasaṃbhūto na mātari sutastu saḥ
||55||ब्रह्मकुण्डोत्थितं भस्म ललाटे यो न धारयेत् ॥
स्वपितुर्बीजसंभूतो न मातरि सुतस्तु सः
brahmakuṇḍasamudbhūtabhasmadhāraṇato vidhe ||
brahmahatyāyutaṃ naśyetsurāpānāyutaṃ tathā
||56||ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतभस्मधारणतो विधे ॥
ब्रह्महत्यायुतं नश्येत्सुरापानायुतं तथा
gurutalpāyutaṃ naśyetsvarṇasteyāyutaṃ tathā ||
tatsaṃsargāyutaṃ naśyetsatyamuktaṃ mayā vidhe
||57||गुरुतल्पायुतं नश्येत्स्वर्णस्तेयायुतं तथा ॥
तत्संसर्गायुतं नश्येत्सत्यमुक्तं मया विधे
brahmakuṇḍasamudbhūtabhasmadhāraṇavaibhavāt ||
bhūtapretapiśācādyā naśyaṃti kṣaṇamātrataḥ
||58||ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतभस्मधारणवैभवात् ॥
भूतप्रेतपिशाचाद्या नश्यंति क्षणमात्रतः
ityuktvā bhagavānīśastatraivāṃtaradhīyata ||
yajñeṣvatha samāpteṣu munayaśca jiteṃdriyāḥ
||59||इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवांतरधीयत ॥
यज्ञेष्वथ समाप्तेषु मुनयश्च जितेंद्रियाः
indrādidevatāścaiva siddhacāraṇakinnarāḥ ||
anye ca devanivahā gaṃdhamādanaparvate
||60||इन्द्रादिदेवताश्चैव सिद्धचारणकिन्नराः ॥
अन्ये च देवनिवहा गंधमादनपर्वते
tāṃ yajñabhūmimāśritya svayaṃ rudreṇa sevitām ||
niraṃtaramavartaṃta viditvā tasya vaibhavam
||61||तां यज्ञभूमिमाश्रित्य स्वयं रुद्रेण सेविताम् ॥
निरंतरमवर्तंत विदित्वा तस्य वैभवम्
yathāvidhi tato yajñānsamāpya bahudakṣiṇān ||
satyalokamagādbrahmā śivāllabdhamanorathaḥ
||62||यथाविधि ततो यज्ञान्समाप्य बहुदक्षिणान् ॥
सत्यलोकमगाद्ब्रह्मा शिवाल्लब्धमनोरथः
28a tadāprabhṛti devāśca munayaśca dvijottamāḥ ||
brahmakuṇḍaṃ samāsādya cakruryāgānvidhānataḥ
||63||28a तदाप्रभृति देवाश्च मुनयश्च द्विजोत्तमाः ॥
ब्रह्मकुण्डं समासाद्य चक्रुर्यागान्विधानतः
tasmādiyakṣavo martyāḥ kuryuryajñānihaiva hi
||64||तस्मादियक्षवो मर्त्याः कुर्युर्यज्ञानिहैव हि
manujadevamunīśvaravaṃditaṃ sakalasaṃsṛtināśakaraṃ dvijāḥ ||
jalajasaṃbhavakuṇḍamidaṃ śubhaṃ sakala pāpaharaṃ sakalārthadam
||65||मनुजदेवमुनीश्वरवंदितं सकलसंसृतिनाशकरं द्विजाः ॥
जलजसंभवकुण्डमिदं शुभं सकल पापहरं सकलार्थदम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye brahmakuṇḍapraśaṃsāyāṃ brahmaśāpavimokṣaṇavarṇanaṃnāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||