jñānāvāptivarṇanam
śrīsūta uvāca
vidhāyābhiṣavaṃ martyāḥ śaṃkhatīrthe dvijottamāḥ ||
yamunāṃ caiva gaṃgāṃ ca gayāṃ cāpi kramādvrajet
||1||विधायाभिषवं मर्त्याः शंखतीर्थे द्विजोत्तमाः ॥
यमुनां चैव गंगां च गयां चापि क्रमाद्व्रजेत्
yamunākhyaṃ mahātīrthaṃ gaṃgātīrthamanuttamam ||
gayātīrthaṃ ca martyānāṃ mahāpātakanāśanam
||2||यमुनाख्यं महातीर्थं गंगातीर्थमनुत्तमम् ॥
गयातीर्थं च मर्त्यानां महापातकनाशनम्
etattīrthatrayaṃ puṇyaṃ sarvalokeṣu viśrutam ||
sarvavighnapraśamanaṃ sarvaroganibarhaṇam
||3||एतत्तीर्थत्रयं पुण्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥
सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वरोगनिबर्हणम्
etaddhi tīrthatritayaṃ sakalājñānanāśanam ||
avidyāyāṃ vinaṣṭāyāṃ tathā jñānapradaṃ nṛṇām
||4||एतद्धि तीर्थत्रितयं सकलाज्ञाननाशनम् ॥
अविद्यायां विनष्टायां तथा ज्ञानप्रदं नृणाम्
jānaśrutirmahārāja eṣu tīrtheṣu vai purā ||
snātvā raikvāddvijaśreṣṭhātprāptavāñjñānamuttamam
||5||जानश्रुतिर्महाराज एषु तीर्थेषु वै पुरा ॥
स्नात्वा रैक्वाद्द्विजश्रेष्ठात्प्राप्तवाञ्ज्ञानमुत्तमम्
ṛṣaya ūcuḥ
sūta sarvārthatattvajña vyāsaśiṣya mahāmate ||
yamunā caiva gaṃgā ca gayā caiveti viśrutam
||6||सूत सर्वार्थतत्त्वज्ञ व्यासशिष्य महामते ॥
यमुना चैव गंगा च गया चैवेति विश्रुतम्
etattīrthatrayaṃ kasmādāgataṃ gaṃdhamādane ||
jānaśruteśca rājarṣeḥ snānāttīrthatraye'pi ca ||
jñānāvāptiḥ kathaṃ raikvādasmākaṃ sūta tadvada
||7||एतत्तीर्थत्रयं कस्मादागतं गंधमादने ॥
जानश्रुतेश्च राजर्षेः स्नानात्तीर्थत्रयेऽपि च ॥
ज्ञानावाप्तिः कथं रैक्वादस्माकं सूत तद्वद
śrīsūta uvāca
raikvanāmā maharṣistu purā vai gandhamādane
||8||रैक्वनामा महर्षिस्तु पुरा वै गन्धमादने
tapassuduścaraṃ kurvannyavasattapasāṃ nidhiḥ ||
dīrghakālaṃ tapaḥ kurvansa vai raikvo mahāmuniḥ
||9||तपस्सुदुश्चरं कुर्वन्न्यवसत्तपसां निधिः ॥
दीर्घकालं तपः कुर्वन्स वै रैक्वो महामुनिः
tapobalena mahatā dīrghamāyuravāptavān ||
janmanā paṃgurevāsīdraikvanāmā mahāmuniḥ
||10||तपोबलेन महता दीर्घमायुरवाप्तवान् ॥
जन्मना पंगुरेवासीद्रैक्वनामा महामुनिः
paṃgutvādasamartho'bhūdgaṃtuṃ tīrthānyasau muniḥ ||
saṃti yāni tu tīrthāni gandhamādanaparvate
||11||पंगुत्वादसमर्थोऽभूद्गंतुं तीर्थान्यसौ मुनिः ॥
संति यानि तु तीर्थानि गन्धमादनपर्वते
tāni gacchati sāmīpyācchakaṭenaiva saṃcaran ||
sa yadraikvo munivaro yugvena saha vartate
||12||तानि गच्छति सामीप्याच्छकटेनैव संचरन् ॥
स यद्रैक्वो मुनिवरो युग्वेन सह वर्तते
tapasvī vaidikairloke sayugvaityabhidhīyate ||
yugveti śakaṭaṃ proktaṃ sa tena saha vartate
||13||तपस्वी वैदिकैर्लोके सयुग्वैत्यभिधीयते ॥
युग्वेति शकटं प्रोक्तं स तेन सह वर्तते
sa khalvevaṃ muniśreṣṭhaḥ sayugvānāma vai muniḥ ||
pūrṇajñānastapastepe gandhamādanaparvate
||14||स खल्वेवं मुनिश्रेष्ठः सयुग्वानाम वै मुनिः ॥
पूर्णज्ञानस्तपस्तेपे गन्धमादनपर्वते
grīṣme pañcāgnimadhyasthaḥ so'tapyata mahattapaḥ ||
varṣāyāṃ kaṇṭhadaghneṣu jaleṣu samavartata
||15||ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थः सोऽतप्यत महत्तपः ॥
वर्षायां कण्ठदघ्नेषु जलेषु समवर्तत
tapasā śoṣite gātre pāmā tasya vyajāyata ||
kaṇḍūyata sa pāmānaṃ divārātraṃ munīśvaraḥ
||16||तपसा शोषिते गात्रे पामा तस्य व्यजायत ॥
कण्डूयत स पामानं दिवारात्रं मुनीश्वरः
kaṇḍūyamāna evāyaṃ pāmānaṃ na tapo'tyajat ||
ajāyata manastvevaṃ tasya sayugvano muneḥ
||17||कण्डूयमान एवायं पामानं न तपोऽत्यजत् ॥
अजायत मनस्त्वेवं तस्य सयुग्वनो मुनेः
yamunāyāṃ ca gaṃgāyāṃ gayāyāṃ cādhunaiva hi ||
asmiṃstīrthe traye puṇye snātavyaṃ hi mayā tviti
||18||यमुनायां च गंगायां गयायां चाधुनैव हि ॥
अस्मिंस्तीर्थे त्रये पुण्ये स्नातव्यं हि मया त्विति
evaṃ viciṃtya sa muniranyāṃ ciṃtāmathākarot ||
ahaṃ hi janmanā paṃgurataḥ snānaṃ hi durlabham
||19||एवं विचिंत्य स मुनिरन्यां चिंतामथाकरोत् ॥
अहं हि जन्मना पंगुरतः स्नानं हि दुर्लभम्
atidūraṃ mayā gantuṃ śakaṭena na śakyate ||
kiṃ karomyadhunetyevaṃ sa vitarkya mahāmatiḥ
||20||अतिदूरं मया गन्तुं शकटेन न शक्यते ॥
किं करोम्यधुनेत्येवं स वितर्क्य महामतिः
tīrthatrayeṣu snānārthaṃ kartavyaṃ niścikāya vai ||
aprasahyamanādhṛṣyaṃ vidyate me tapobalam
||21||तीर्थत्रयेषु स्नानार्थं कर्तव्यं निश्चिकाय वै ॥
अप्रसह्यमनाधृष्यं विद्यते मे तपोबलम्
tenaivāvāhayiṣyāmi taddhi tīrthatrayaṃ tviha ||
iti niścitya manasā prāṅmukho niyateṃdriyaḥ
||22||तेनैवावाहयिष्यामि तद्धि तीर्थत्रयं त्विह ॥
इति निश्चित्य मनसा प्राङ्मुखो नियतेंद्रियः
trirācamya ca sayugvāndadhyau kṣaṇamataṃdritaḥ ||
tasya maṃtraprabhāvena yamunā sā mahānadī
||23||त्रिराचम्य च सयुग्वान्दध्यौ क्षणमतंद्रितः ॥
तस्य मंत्रप्रभावेन यमुना सा महानदी
gaṃgā ca jahnutanayā gayā sā pāpanāśinī ||
bhūmiṃ nirbhidya tisropi pātālātsahasotthitāḥ
||24||गंगा च जह्नुतनया गया सा पापनाशिनी ॥
भूमिं निर्भिद्य तिस्रोपि पातालात्सहसोत्थिताः
mānuṣaṃ rūpamāsthāya sayugvānamupetya ca ||
ūcuḥ paramasaṃhṛṣṭā harṣayaṃtyaśca taṃ munim
||25||मानुषं रूपमास्थाय सयुग्वानमुपेत्य च ॥
ऊचुः परमसंहृष्टा हर्षयंत्यश्च तं मुनिम्
sayugvanraikva bhadraṃ te dhyānādasmādupārama ||
tvanmaṃtreṇa samākṛṣṭā vayamatra samāgatāḥ
||26||सयुग्वन्रैक्व भद्रं ते ध्यानादस्मादुपारम ॥
त्वन्मंत्रेण समाकृष्टा वयमत्र समागताः
ki kartavyaṃ tavāsmābhistadvadasva munīśvara ||
iti tāsāṃ vacaḥ śrutvā sayugvānhi mahāmuniḥ
||27||कि कर्तव्यं तवास्माभिस्तद्वदस्व मुनीश्वर ॥
इति तासां वचः श्रुत्वा सयुग्वान्हि महामुनिः
dhyānādupāramattūrṇaṃ tāścāpaśyatpuraḥ sthitāḥ ||
sa tāḥ saṃpūjya vidhivadraikvo vācamabhāṣata
||28||ध्यानादुपारमत्तूर्णं ताश्चापश्यत्पुरः स्थिताः ॥
स ताः संपूज्य विधिवद्रैक्वो वाचमभाषत
yamune devi he gaṃge he gaye pāpanāśini ||
sannidhānaṃ kurudhvaṃ me gandhamādanaparvate
||29||यमुने देवि हे गंगे हे गये पापनाशिनि ॥
सन्निधानं कुरुध्वं मे गन्धमादनपर्वते
yatra bhūmiṃ vinirbhidya bhavatya iha nirgatāḥ ||
tāni puṇyāni tīrthāni bhaveyurvo'bhidhānataḥ
||30||यत्र भूमिं विनिर्भिद्य भवत्य इह निर्गताः ॥
तानि पुण्यानि तीर्थानि भवेयुर्वोऽभिधानतः
sahasāṃtaradhīyaṃta tathāstvityeva tatra tāḥ ||
tadāprabhṛti tīrthāni tāni trīṇyapi bhūtale
||31||सहसांतरधीयंत तथास्त्वित्येव तत्र ताः ॥
तदाप्रभृति तीर्थानि तानि त्रीण्यपि भूतले
tenatenābhidhānena gīyante sarvadā janaiḥ ||
yatra bhūmiṃ vinirbhidya yamunā nirgatā tadā
||32||तेनतेनाभिधानेन गीयन्ते सर्वदा जनैः ॥
यत्र भूमिं विनिर्भिद्य यमुना निर्गता तदा
yamunātīrthamiti vai tajjanairabhidhīyate ||
yato vai pṛthivīraṃdhrājjāhnavī sahasotthitā
||33||यमुनातीर्थमिति वै तज्जनैरभिधीयते ॥
यतो वै पृथिवीरंध्राज्जाह्नवी सहसोत्थिता
gaṃgātīrthamiti khyātaṃ talloke pāpanāśanam ||
gayā hi mānuṣaṃ rūpaṃ yata āsthāya niryayau
||34||गंगातीर्थमिति ख्यातं तल्लोके पापनाशनम् ॥
गया हि मानुषं रूपं यत आस्थाय निर्ययौ
tadeva bhūmivivaraṃ gayātīrthaṃ pracakṣate ||
evametanmahāpuṇyaṃ tīrthatrayamanuttamam
||35||तदेव भूमिविवरं गयातीर्थं प्रचक्षते ॥
एवमेतन्महापुण्यं तीर्थत्रयमनुत्तमम्
raikvamaṃtraprabhāveṇa pṛthivyāḥ sahasotthitam ||
atra tīrthatraye snānaṃ ye kurvaṃti narottamāḥ
||36||रैक्वमंत्रप्रभावेण पृथिव्याः सहसोत्थितम् ॥
अत्र तीर्थत्रये स्नानं ये कुर्वंति नरोत्तमाः
teṣāmajñānanāśaḥ syājjñānamapyudayaṃ labhet ||
svamaṃtreṇa samākṛṣṭe tatra tīrthatraye muniḥ
||37||तेषामज्ञाननाशः स्याज्ज्ञानमप्युदयं लभेत् ॥
स्वमंत्रेण समाकृष्टे तत्र तीर्थत्रये मुनिः
snānaṃ samācarannityaṃ sa kālānatyavāhayat ||
etasminneva kāle tu rājā jānaśrutirmahān
||38||स्नानं समाचरन्नित्यं स कालानत्यवाहयत् ॥
एतस्मिन्नेव काले तु राजा जानश्रुतिर्महान्
putrasaṃjñasya rājarṣeḥ pautro dharmaikatatparaḥ ||
deyamannādi sa tadā hyarthibhyaḥ śraddhayaiva yat
||39||पुत्रसंज्ञस्य राजर्षेः पौत्रो धर्मैकतत्परः ॥
देयमन्नादि स तदा ह्यर्थिभ्यः श्रद्धयैव यत्
tasmādenaṃ najāloke śraddhādeyaṃ pracakṣate ||
yato bahutaraṃ vākyamannādyasya mahīpateḥ
||40||तस्मादेनं नजालोके श्रद्धादेयं प्रचक्षते ॥
यतो बहुतरं वाक्यमन्नाद्यस्य महीपतेः
arthināṃ kṣudhitānāṃ tu tṛptyarthaṃ vartate gṛhe ||
atoyamarthibhiḥ sarvairbahuvākya itīryate
||41||अर्थिनां क्षुधितानां तु तृप्त्यर्थं वर्तते गृहे ॥
अतोयमर्थिभिः सर्वैर्बहुवाक्य इतीर्यते
sa vai pautrāyaṇo rājā jānaśrutasuto balī ||
priyātithirbabhūvāsau bahudāyī tathā'bhavat
||42||स वै पौत्रायणो राजा जानश्रुतसुतो बली ॥
प्रियातिथिर्बभूवासौ बहुदायी तथाऽभवत्
nagareṣu ca rāṣṭreṣu grāmeṣu ca vaneṣu ca ||
catuṣpatheṣu sarveṣu mahāmārgeṣu sarvaśaḥ
||43||नगरेषु च राष्ट्रेषु ग्रामेषु च वनेषु च ॥
चतुष्पथेषु सर्वेषु महामार्गेषु सर्वशः
bahvannapāna saṃyuktaṃ sūpaśākādisaṃyutam ||
ātithyaṃ kalpayāmāsa tṛptaye'rthijanasya vai
||44||बह्वन्नपान संयुक्तं सूपशाकादिसंयुतम् ॥
आतिथ्यं कल्पयामास तृप्तयेऽर्थिजनस्य वै
annapānādikaṃ sarvamupayuḍdhvamihārthinaḥ ||
ityasau ghoṣayāmāsa tatra tatra janāspade
||45||अन्नपानादिकं सर्वमुपयुड्ध्वमिहार्थिनः ॥
इत्यसौ घोषयामास तत्र तत्र जनास्पदे
tasya priyātithereva nṛpasya bahudāyinaḥ ||
arthibhyo dānaśauṃḍasya guṇāḥ sarvatra viśrutāḥ
||46||तस्य प्रियातिथेरेव नृपस्य बहुदायिनः ॥
अर्थिभ्यो दानशौंडस्य गुणाः सर्वत्र विश्रुताः
atha pautrāyaṇasyāsya guṇa grāmeṇa vartataḥ ||
devarṣayo mahābhāgāstasyānugrahakāṃkṣiṇaḥ
||47||अथ पौत्रायणस्यास्य गुण ग्रामेण वर्ततः ॥
देवर्षयो महाभागास्तस्यानुग्रहकांक्षिणः
haṃsarūpaṃ samāsthāya nidāghasamaye niśi ||
ramaṇīyāṃ vidhāyāśu śreṇīmākāśamāgataḥ
||49||हंसरूपं समास्थाय निदाघसमये निशि ॥
रमणीयां विधायाशु श्रेणीमाकाशमागतः
saudhavātāyanasthasya tasyopari mahīpateḥ ||
uḍḍīyoḍḍīya vegena tarasā jagmuruccakaiḥ
||49||सौधवातायनस्थस्य तस्योपरि महीपतेः ॥
उड्डीयोड्डीय वेगेन तरसा जग्मुरुच्चकैः
tarasā patatāṃ teṣāṃ haṃsānāṃ pṛṣṭhato vrajan ||
eko haṃsastu saṃbodhya haṃsamagresaraṃ tadā
||50||तरसा पततां तेषां हंसानां पृष्ठतो व्रजन् ॥
एको हंसस्तु संबोध्य हंसमग्रेसरं तदा
sopahāsamidaṃ vākyaṃ prāha śṛṇvati rājani ||
bhobho bhallākṣa bhallākṣa puro gacchanmarālaka
||51||सोपहासमिदं वाक्यं प्राह शृण्वति राजनि ॥
भोभो भल्लाक्ष भल्लाक्ष पुरो गच्छन्मरालक
saudhamadhye purastādvai jānaśrutasuto nṛpaḥ ||
vartate pūjanīyo'yaṃ na paśyasi kimaṃdhavat
||52||सौधमध्ये पुरस्ताद्वै जानश्रुतसुतो नृपः ॥
वर्तते पूजनीयोऽयं न पश्यसि किमंधवत्
yasya tejo durādharṣamābrahma bhavanādidam ||
anaṃtādityasaṃkāśaṃ jvalate purato bhṛśam
||53||यस्य तेजो दुराधर्षमाब्रह्म भवनादिदम् ॥
अनंतादित्यसंकाशं ज्वलते पुरतो भृशम्
tamatikramya rājarṣiṃ mā gāstvamupari drutam ||
yadi gacchasi tattejassāṃprataṃ tvāṃ pradhakṣyati
||54||तमतिक्रम्य राजर्षिं मा गास्त्वमुपरि द्रुतम् ॥
यदि गच्छसि तत्तेजस्सांप्रतं त्वां प्रधक्ष्यति
ityuktavaṃtaṃ taṃ haṃsamagrataḥ pratyabhāṣata ||
aho bhavānabhijño'si ślāghanīyo'si sūribhiḥ
||55||इत्युक्तवंतं तं हंसमग्रतः प्रत्यभाषत ॥
अहो भवानभिज्ञोऽसि श्लाघनीयोऽसि सूरिभिः
aślāghanīyaṃ kitavaṃ yattvamenaṃ praśaṃsase ||
praśaṃsase kimarthaṃ tvamalpaṃ saṃtamimaṃ janam
||56||अश्लाघनीयं कितवं यत्त्वमेनं प्रशंससे ॥
प्रशंससे किमर्थं त्वमल्पं संतमिमं जनम्
bhasrāvatpaśuvaccaiva kevalaṃ śvāsadhāriṇam ||
na hyayaṃ vetti dharmāṇāṃ rahasyaṃ pṛthivī patiḥ
||57||भस्रावत्पशुवच्चैव केवलं श्वासधारिणम् ॥
न ह्ययं वेत्ति धर्माणां रहस्यं पृथिवी पतिः
tattvajñānī yathā raikvaḥ sayugvānbrāhmaṇottamaḥ ||
raikvasya hi mahajjyotīrahasyaṃ daivatairapi
||58||तत्त्वज्ञानी यथा रैक्वः सयुग्वान्ब्राह्मणोत्तमः ॥
रैक्वस्य हि महज्ज्योतीरहस्यं दैवतैरपि
na hyasya prāṇamātrasya tejastādṛśamasti vai ||
raikvasya puṇyarāśīnāmiyattā naiva vidyate
||59||न ह्यस्य प्राणमात्रस्य तेजस्तादृशमस्ति वै ॥
रैक्वस्य पुण्यराशीनामियत्ता नैव विद्यते
gaṇyate pāṃsavo bhūmergaṇyaṃte divi tārakāḥ ||
raikvapuṇyamahāmerusamūho naiva gaṇyate
||60||गण्यते पांसवो भूमेर्गण्यंते दिवि तारकाः ॥
रैक्वपुण्यमहामेरुसमूहो नैव गण्यते
kiṃ ca tiṣṭhaṃtvime dharmā naśvarāstasya vai muneḥ ||
brahmajñānamabādhyaṃ yattena sa ślāghyate muniḥ
||61||किं च तिष्ठंत्विमे धर्मा नश्वरास्तस्य वै मुनेः ॥
ब्रह्मज्ञानमबाध्यं यत्तेन स श्लाघ्यते मुनिः
jānaśrutestu tādṛkṣo dharma eva na vidyate ||
durlabhaṃ yattu yogīndraiḥ kutastajjñānavaibhavam
||62||जानश्रुतेस्तु तादृक्षो धर्म एव न विद्यते ॥
दुर्लभं यत्तु योगीन्द्रैः कुतस्तज्ज्ञानवैभवम्
parityajya durātmānaṃ tadvarākamimaṃ janam ||
sa eva raikvaḥ sayugvāñchlāghyatāṃ bhavatā muniḥ
||63||परित्यज्य दुरात्मानं तद्वराकमिमं जनम् ॥
स एव रैक्वः सयुग्वाञ्छ्लाघ्यतां भवता मुनिः
janmanā paṃgurapi yaḥ svasya snānacikīrṣayā ||
gaṃgāṃ ca yamunāṃ cāpi gayāmapi munīśvaraḥ
||64||जन्मना पंगुरपि यः स्वस्य स्नानचिकीर्षया ॥
गंगां च यमुनां चापि गयामपि मुनीश्वरः
āhvayāmāsa mantreṇa nijāśramasamīpataḥ ||
tasya brahmavido raikvamaharṣerdharmasaṃcaye
||65||आह्वयामास मन्त्रेण निजाश्रमसमीपतः ॥
तस्य ब्रह्मविदो रैक्वमहर्षेर्धर्मसंचये
aṃtarbhavaṃti dharmaughāstrailokyodaravartinām ||
raikvasya dharmakakṣā tu na hi trailokyavartinām
||66||अंतर्भवंति धर्मौघास्त्रैलोक्योदरवर्तिनाम् ॥
रैक्वस्य धर्मकक्षा तु न हि त्रैलोक्यवर्तिनाम्
prāṇināṃ dharmakakṣāyāmantarbhavati karhicita ||
evamagresare haṃse kathitvoparate sati
||67||प्राणिनां धर्मकक्षायामन्तर्भवति कर्हिचित ॥
एवमग्रेसरे हंसे कथित्वोपरते सति
haṃsarūpā munīṃdrāste brahmalokaṃ yayuḥ punaḥ ||
atha pautrāyaṇo rājā jānaśrutirariṃdamaḥ
||68||हंसरूपा मुनींद्रास्ते ब्रह्मलोकं ययुः पुनः ॥
अथ पौत्रायणो राजा जानश्रुतिररिंदमः
raikvaṃ cotkarṣakāṣṭhāyāṃ niśamya paramāvadhim ||
viṣaṇṇo'bhavadatyarthaṃ varāko'kṣajito yathā
||69||रैक्वं चोत्कर्षकाष्ठायां निशम्य परमावधिम् ॥
विषण्णोऽभवदत्यर्थं वराकोऽक्षजितो यथा
ciṃtayāmāsa sa nṛpaḥ paunaḥpunyena niḥśvasan ||
haṃsa utkarṣayanraikvaṃ nikṛṣṭaṃ māmihābravīt
||70||चिंतयामास स नृपः पौनःपुन्येन निःश्वसन् ॥
हंस उत्कर्षयन्रैक्वं निकृष्टं मामिहाब्रवीत्
aho raikvasya māhātmyaṃ yaṃ praśaṃsaṃti pakṣiṇaḥ ||
tatparityajya saṃsāraṃ sarvaṃ rājyamihādhunā
||71||अहो रैक्वस्य माहात्म्यं यं प्रशंसंति पक्षिणः ॥
तत्परित्यज्य संसारं सर्वं राज्यमिहाधुना
sayugvānaṃ mahātmānaṃ tameva śaraṇaṃ vraje ||
kṛpānidhiḥ sa vai raikvaḥ śaraṇaṃ māmupāgatam
||72||सयुग्वानं महात्मानं तमेव शरणं व्रजे ॥
कृपानिधिः स वै रैक्वः शरणं मामुपागतम्
pratigṛhyātmavijñānaṃ mahyaṃ samupadekṣyati ||
ityasau ciṃtayanneva kathaṃkathamapi dvijāḥ
||73||प्रतिगृह्यात्मविज्ञानं मह्यं समुपदेक्ष्यति ॥
इत्यसौ चिंतयन्नेव कथंकथमपि द्विजाः
jāgrannevāyamudvelāṃ rātriṃ tāmatyavāhayat ||
niśāvasāne saṃprāpte baṃdivṛndapravartitam
||74||जाग्रन्नेवायमुद्वेलां रात्रिं तामत्यवाहयत् ॥
निशावसाने संप्राप्ते बंदिवृन्दप्रवर्तितम्
aśṛṇonmaṃgalaravaṃ tūryaghoṣasamanvitam ||
tadākarṇya mahārājastadā talpastha eva san
||75||अशृणोन्मंगलरवं तूर्यघोषसमन्वितम् ॥
तदाकर्ण्य महाराजस्तदा तल्पस्थ एव सन्
sārathiṃ śīghramāhūya babhāṣe sādaraṃ vacaḥ ||
sārathe satvaraṃ gatvā rathamāruhya vegavat
||76||सारथिं शीघ्रमाहूय बभाषे सादरं वचः ॥
सारथे सत्वरं गत्वा रथमारुह्य वेगवत्
āśrameṣu maharṣīṇāṃ puṇyeṣu vipineṣu ca ||
vivikteṣu pradeśeṣu satāmāvāsabhūmiṣu
||77||आश्रमेषु महर्षीणां पुण्येषु विपिनेषु च ॥
विविक्तेषु प्रदेशेषु सतामावासभूमिषु
tīrthānāṃ ca nadīnāṃ ca kūleṣu pulineṣu ca ||
anyeṣu ca pradeśeṣu yatra saṃti munīśvarāḥ
||78||तीर्थानां च नदीनां च कूलेषु पुलिनेषु च ॥
अन्येषु च प्रदेशेषु यत्र संति मुनीश्वराः
teṣu sarveṣu yogīṃdraṃ paṃguṃ śakaṭasaṃsthitam ||
raikvābhidhānaṃ sarveṣāṃ dharmāṇāmekasaṃśrayam
||79||तेषु सर्वेषु योगींद्रं पंगुं शकटसंस्थितम् ॥
रैक्वाभिधानं सर्वेषां धर्माणामेकसंश्रयम्
brahmajñānaikanilayaṃ sayugvānaṃ gaveṣaya ||
anviṣya tūrṇaṃ matprītyai punarāgaccha sārathe
||80||ब्रह्मज्ञानैकनिलयं सयुग्वानं गवेषय ॥
अन्विष्य तूर्णं मत्प्रीत्यै पुनरागच्छ सारथे
sa tatheti vinirgatya vegavadrathasaṃsthitaḥ ||
sarvatrānveṣayāmāsa raikvaṃ brahmavidaṃ munim
||81||स तथेति विनिर्गत्य वेगवद्रथसंस्थितः ॥
सर्वत्रान्वेषयामास रैक्वं ब्रह्मविदं मुनिम्
guhāsu parvatānāṃ ca munīnāmāśrameṣu ca ||
saṃcacāra mahīṃ kṛtsnāṃ tatra tatra gaveṣayan
||82||गुहासु पर्वतानां च मुनीनामाश्रमेषु च ॥
संचचार महीं कृत्स्नां तत्र तत्र गवेषयन्
anviṣya vividhāndeśānsārathistvarayā saha ||
kramānmaharṣisaṃbādhaṃ gaṃdhamādanamanvagāt
||83||अन्विष्य विविधान्देशान्सारथिस्त्वरया सह ॥
क्रमान्महर्षिसंबाधं गंधमादनमन्वगात्
mārgamāṇaḥ sa tatrāpi taṃ dadarśa munīśvaram ||
kaṃḍūyamānaṃ pāmānaṃ śakaṭīyasthalasthitam
||84||मार्गमाणः स तत्रापि तं ददर्श मुनीश्वरम् ॥
कंडूयमानं पामानं शकटीयस्थलस्थितम्
advaitaniṣkalaṃ brahma ciṃtayaṃtaṃ nirantaram ||
taṃ dṛṣṭvā sārathistatra sayugvānaṃ mahāmunim
||85||अद्वैतनिष्कलं ब्रह्म चिंतयंतं निरन्तरम् ॥
तं दृष्ट्वा सारथिस्तत्र सयुग्वानं महामुनिम्
raikvo'yamiti saṃciṃtya tamāsādya praṇamya ca ||
vinayānmunimaprākṣīdupaviśya tadantike
||86||रैक्वोऽयमिति संचिंत्य तमासाद्य प्रणम्य च ॥
विनयान्मुनिमप्राक्षीदुपविश्य तदन्तिके
sayugvānraikvanāmā ca brahmankiṃ vai bhavāniti ||
tasya vākyaṃ samākarṇya sa muniḥ pratyabhāṣata
||87||सयुग्वान्रैक्वनामा च ब्रह्मन्किं वै भवानिति ॥
तस्य वाक्यं समाकर्ण्य स मुनिः प्रत्यभाषत
ahameva sayugvānvai raikvanāmeti vai tadā ||
ityākarṇya mune rvākyamiṃgitairbahubhistathā
||88||अहमेव सयुग्वान्वै रैक्वनामेति वै तदा ॥
इत्याकर्ण्य मुने र्वाक्यमिंगितैर्बहुभिस्तथा
kuṭumbabharaṇārthāya dhanecchāmavagamya ca ||
sarvaṃ nyavedayadrājñe nivṛtto gaṃdhamādanāt
||89||कुटुम्बभरणार्थाय धनेच्छामवगम्य च ॥
सर्वं न्यवेदयद्राज्ञे निवृत्तो गंधमादनात्
jānaśrutirniśamyātha sārathervākyamādarāt ||
ṣaṭśatāni gavāṃ cāpi niṣkabhāraṃ dhanasya ca
||90||जानश्रुतिर्निशम्याथ सारथेर्वाक्यमादरात् ॥
षट्शतानि गवां चापि निष्कभारं धनस्य च
rathaṃ cāśvatarīyuktaṃ samādāya tvarānvitaḥ ||
pautrāyaṇaḥ sa rājarṣistaṃ raikvaṃ praticakrame
||91||रथं चाश्वतरीयुक्तं समादाय त्वरान्वितः ॥
पौत्रायणः स राजर्षिस्तं रैक्वं प्रतिचक्रमे
gatvā ca vacanaṃ prāha taṃ raikvaṃ sa mahīpatiḥ ||
bhagavanraikva sayugvanmaddattaṃ pratigṛhyatām
||92||गत्वा च वचनं प्राह तं रैक्वं स महीपतिः ॥
भगवन्रैक्व सयुग्वन्मद्दत्तं प्रतिगृह्यताम्
ṣaṭśatāni gavāṃ cāpi niṣkabhāraṃ dhanasya ca ||
rathaṃ cāśvatarīyuktaṃ pratigṛhṇīṣva māmakam
||93||षट्शतानि गवां चापि निष्कभारं धनस्य च ॥
रथं चाश्वतरीयुक्तं प्रतिगृह्णीष्व मामकम्
gṛhītvā savametattu bho brahmannanuśādhi mām ||
advaitabrahmavijñānaṃ mahyaṃ samupadiśyatām
||94||गृहीत्वा सवमेतत्तु भो ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥
अद्वैतब्रह्मविज्ञानं मह्यं समुपदिश्यताम्
iti tasya vacaḥ śrutvā saspṛhaṃ ca sasaṃbhram ||
raikvaḥ pratyāha sayugvāñjānaśrutimariṃdamam
||95||इति तस्य वचः श्रुत्वा सस्पृहं च ससंभ्रम् ॥
रैक्वः प्रत्याह सयुग्वाञ्जानश्रुतिमरिंदमम्
raikva uvāca
etā gāvastavaivāstu niṣkabhārastathā rathaḥ ||
kimalpena mamānena bahukalpeṣu jīvataḥ
||96||एता गावस्तवैवास्तु निष्कभारस्तथा रथः ॥
किमल्पेन ममानेन बहुकल्पेषु जीवतः
na me kuṭuṃba nirvāhe paryāptamidamaṃjasā ||
evaṃ śataguṇaṃ cāpi yadi dattaṃ tvayā mama
||97||न मे कुटुंब निर्वाहे पर्याप्तमिदमंजसा ॥
एवं शतगुणं चापि यदि दत्तं त्वया मम
nālaṃ tadapi rājeṃdra kuṭuṃbabharaṇāya vai ||
iti raikvavacaḥ śrutvā jānaśrutirabhāṣata
||98||नालं तदपि राजेंद्र कुटुंबभरणाय वै ॥
इति रैक्ववचः श्रुत्वा जानश्रुतिरभाषत
jānaśrutiruvāca
tvayopadiśyamānasya brahmajñānasya vai mune ||
na hi mūlyamidaṃ brahmangodhanaṃ ratha eva ca
||99||त्वयोपदिश्यमानस्य ब्रह्मज्ञानस्य वै मुने ॥
न हि मूल्यमिदं ब्रह्मन्गोधनं रथ एव च
pratigṛhṇīṣva vā mā vā mamaitattu gavādikam ||
niṣkalādvaitavijñānaṃ brahmannupadiśasva me ||
tadākarṇya vacastasya sayugvānvākyamabravīt
||100||प्रतिगृह्णीष्व वा मा वा ममैतत्तु गवादिकम् ॥
निष्कलाद्वैतविज्ञानं ब्रह्मन्नुपदिशस्व मे ॥
तदाकर्ण्य वचस्तस्य सयुग्वान्वाक्यमब्रवीत्
raikva uvāca
nirvedo yasya saṃsāre tathā vai puṇyapāpayoḥ
||101||निर्वेदो यस्य संसारे तथा वै पुण्यपापयोः
prārabdhayorvināśaśca sa vai jñānopadeśabhāk ||
tava yadyapi saṃsāre nirvedaḥ samajāyata
||2||प्रारब्धयोर्विनाशश्च स वै ज्ञानोपदेशभाक् ॥
तव यद्यपि संसारे निर्वेदः समजायत
tathāpi puṇyapāpānāṃ na hi nāśo vyājayata ||
puṇyapāpaughasaṃghāśca punarjanmani hetavaḥ
||3||तथापि पुण्यपापानां न हि नाशो व्याजयत ॥
पुण्यपापौघसंघाश्च पुनर्जन्मनि हेतवः
na hi bhogaṃ vinā teṣāṃ nāśo bhavati bhūpate ||
tannāśopāyamadyāhaṃ tathāpi prabravīmi te
||4||न हि भोगं विना तेषां नाशो भवति भूपते ॥
तन्नाशोपायमद्याहं तथापि प्रब्रवीमि ते
yato māṃ śaraṇaṃ prāptastacchṛṇuṣva samāhitaḥ ||
atra tīrthatrayaṃ puṇyaṃ vartate'bhīṣṭadāyakam
||5||यतो मां शरणं प्राप्तस्तच्छृणुष्व समाहितः ॥
अत्र तीर्थत्रयं पुण्यं वर्ततेऽभीष्टदायकम्
mumukṣūṇāṃ hi sarveṣāṃ sarvaprārabdhanāśanam ||
etaddhi yamunātīrthaṃ gaṃgātīrthaṃ tathaiva ca
||6||मुमुक्षूणां हि सर्वेषां सर्वप्रारब्धनाशनम् ॥
एतद्धि यमुनातीर्थं गंगातीर्थं तथैव च
gayātīrthamidaṃ cāpi tadeṣu snāhi mā ciram ||
sarvaprārabdhanāśaḥ syāttadā naivātra saṃśayaḥ
||7||गयातीर्थमिदं चापि तदेषु स्नाहि मा चिरम् ॥
सर्वप्रारब्धनाशः स्यात्तदा नैवात्र संशयः
tataste śuddhacittasya jñānaṃ caiva diśāmyaham ||
ityukte raikvamuninā harṣasaṃphullalocanaḥ
||8||ततस्ते शुद्धचित्तस्य ज्ञानं चैव दिशाम्यहम् ॥
इत्युक्ते रैक्वमुनिना हर्षसंफुल्ललोचनः
sasaṃbhramamupāgamya sasnau tīrthatraye'pi saḥ ||
tattīrthasnānamātreṇa śuddhacitto'bhavannṛpaḥ
||9||ससंभ्रममुपागम्य सस्नौ तीर्थत्रयेऽपि सः ॥
तत्तीर्थस्नानमात्रेण शुद्धचित्तोऽभवन्नृपः
upātiṣṭhata rājāsau sayugvānaṃ guruṃ punaḥ ||
sayugvā sa ca raikvo'pi munīṃdrairapi durlabham
||110||उपातिष्ठत राजासौ सयुग्वानं गुरुं पुनः ॥
सयुग्वा स च रैक्वोऽपि मुनींद्रैरपि दुर्लभम्
tajjānaśrutaye jñānaṃ kṛpayā samupādiśat ||
tenopadiṣṭamātre tu vijñāne brahmarūpiṇi
||11||तज्जानश्रुतये ज्ञानं कृपया समुपादिशत् ॥
तेनोपदिष्टमात्रे तु विज्ञाने ब्रह्मरूपिणि
abādhitānubhavavānabhavadrājasattamaḥ ||
brahmarūpaṃ gatasyāsya prasādādraikvayoginaḥ
||12||अबाधितानुभववानभवद्राजसत्तमः ॥
ब्रह्मरूपं गतस्यास्य प्रसादाद्रैक्वयोगिनः
ghaṭakuḍyakusūlātmā na prapaṃcassamasphurat ||
nirbhidya sahasā māyāmabhūdbrahmaiva kevalam
||13||घटकुड्यकुसूलात्मा न प्रपंचस्समस्फुरत् ॥
निर्भिद्य सहसा मायामभूद्ब्रह्मैव केवलम्
itthaṃ tīrthatraye snānājjānaśrutiraho nṛpaḥ ||
durlabhaṃ yogivṛṃdaiśca brahmabhūyatvamāptavān
||14||इत्थं तीर्थत्रये स्नानाज्जानश्रुतिरहो नृपः ॥
दुर्लभं योगिवृंदैश्च ब्रह्मभूयत्वमाप्तवान्
evaṃ vaḥ kathitaṃ viprāstattīrthatrayavaibhavam ||
yastvimaṃ paṭhate'dhyāyaṃ tīrthatritayavaibhavam
||15||एवं वः कथितं विप्रास्तत्तीर्थत्रयवैभवम् ॥
यस्त्विमं पठतेऽध्यायं तीर्थत्रितयवैभवम्
nirbhidyājñānatimiraṃ brahmabhūyāya kalpate
||116||निर्भिद्याज्ञानतिमिरं ब्रह्मभूयाय कल्पते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye yamunāgaṃgāgayātīrthapraśaṃsāyāṃ jānaśruti jñānāvāptivarṇanaṃnāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||