ब्रह्मपुराणम्, अध्यायः १ — पुराणानि

यस्मात् सर्वम् इदं प्रपञ्चरचितं मायाजगज् जायते । यस्मिंस् तिष्ठति याति चान्तसमये कल्पानुकल्पे पुनः । यं ध्यात्वा मुनयः प्रपञ्चरहितं विन्दन्ति मोक्षं ध्रुवं । तं वन्दे पुरुषोत्तमाख्यम् अमलं नित्यं विभुं निश्चलम्

॥१॥

यं ध्यायन्ति बुधाः समाधिसमये शुद्धं वियत्सन्निभम् । नित्यानन्दमयं प्रसन्नम् अमलं सर्वेश्वरं निर्गुणम् । व्यक्ताव्यक्तपरं प्रपञ्चरहितं ध्यानैकगम्यं विभुम् । तं संसारविनाशहेतुम् अजरं वन्दे हरिं मुक्तिदम्

॥२॥

सुपुण्ये नैमिषारण्ये पवित्रे सुमनोहरे । नानामुनिजनाकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते

॥३॥

सरलैः कर्णिकारैश् च पनसैर् धवखादिरैः । आम्रजम्बूकपित्थैश् च न्यग्रोधैर् देवदारुभिः

॥४॥

अश्वत्थैः पारिजातैश् च चन्दनागुरुपाटलैः । बकुलैः सप्तपर्णैश् च पुन्नागैर् नागकेसरैः

॥५॥

शालैस् तालैस् तमालैश् च नारिकेलैस् तथार्जुनैः । अन्यैश् च बहुभिर् वृक्षैश् चम्पकाद्यैश् च शोभिते

॥६॥

नानापक्षिगणाकीर्णे नानामृगगणैर् युते । नानाजलाशयैः पुण्यैर् दीर्घिकाद्यैर् अलङ्कृते

॥७॥

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यैः शूद्रैश् चान्यैश् च जातिभिः । वानप्रस्थैर् गृहस्थैश् च यतिभिर् ब्रह्मचारिभिः

॥८॥

सम्पन्नैर् गोकुलैश् चैव सर्वत्र समलङ्कृते । यवगोधूमचणकैर् माषमुद्गतिलेक्षुभिः

॥९॥

चीनकाद्यैस् तथा मेध्यैः सस्यैश् चान्यैश् च शोभिते । तत्र दीप्ते हुतवहे हूयमाने महामखे

॥१०॥

यजतां नैमिषेयाणां सत्त्रे द्वादशवार्षिके । आजग्मुस् तत्र मुनयस् तथान्येऽपि द्विजातयः

॥११॥

तान् आगतान् द्विजांस् ते तु पूजां चक्रुर् यथोचिताम् । तेषु तत्रोपविष्टेषु ऋत्विग्भिः सहितेषु च

॥१२॥

तत्राजगाम सूतस् तु मतिमांल् लोमहर्षणः । तं दृष्ट्वा ते मुनिवराः पूजां चक्रुर् मुदान्विताः

॥१३॥

सोऽपि तान् प्रतिपूज्यैव संविवेश वरासने । कथां चक्रुस् तदान्योन्यं सूतेन सहिता द्विजाः

॥१४॥

कथान्ते व्यासशिष्यं ते पप्रच्छुः संशयं मुदा । ऋत्विग्भिः सहिताः सर्वे सदस्यैः सह दीक्षिताः

॥१५॥

पुराणागमशास्त्राणि सेतिहासानि सत्तम । जानासि देवदैत्यानां चरितं जन्म कर्म च

॥१६॥

न तेऽस्त्य् अविदितं किञ्चिद् वेदे शास्त्रे च भारते । पुराणे मोक्षशास्त्रे च सर्वज्ञोऽसि महामते

॥१७॥

यथापूर्वम् इदं सर्वम् उत्पन्नं सचराचरम् । ससुरासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम्

॥१८॥

श्रोतुम् इच्छामहे सूत ब्रूहि सर्वं यथा जगत् । बभूव भूयश् च यथा महाभाग भविष्यति

॥१९॥

यतश् चैव जगत् सूत यतश् चैव चराचरम् । लीनम् आसीत् तथा यत्र लयम् एष्यति यत्र च

॥२०॥

अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे

॥२१॥

नमो हिरण्यगर्भाय हरये शङ्कराय च । वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकर्मणे

॥२२॥

एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः । अव्यक्तव्यक्तभूताय विष्णवे मुक्तिहेतवे

॥२३॥

सर्गस्थितिविनाशाय जगतो योऽजरामरः । मूलभूतो नमस् तस्मै विष्णवे परमात्मने

॥२४॥

आधारभूतं विश्वस्याप्य् अणीयांसम् अणीयसाम् । प्रणम्य सर्वभूतस्थम् अच्युतं पुरुषोत्तमम्

॥२५॥

ज्ञानस्वरूपम् अत्यन्तं निर्मलं परमार्थतः । तम् एवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्

॥२६॥

विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितौ सर्गे तथा प्रभुम् । सर्वज्ञं जगताम् ईशम् अजम् अक्षयम् अव्ययम्

॥२७॥

आद्यं सुसूक्ष्मं विश्वेशं ब्रह्मादीन् प्रणिपत्य च । इतिहासपुराणज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम्

॥२८॥

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं पराशरसुतं प्रभुम् । गुरुं प्रणम्य वक्ष्यामि पुराणं वेदसम्मितम्

॥२९॥

कथयामि यथा पूर्वं दक्षाद्यैर् मुनिसत्तमैः । पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः

॥३०॥

शृणुध्वं सम्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिविस्तराम्

॥३१॥

यस् त्व् इमां धारयेन् नित्यं शृणुयाद् वाप्य् अभीक्ष्णशः । स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

॥३२॥

अव्यक्तं कारणं यत् तन् नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं पुरुषस् तस्मान् निर्ममे विश्वम् ईश्वरः

॥३३॥

तं बुध्यध्वं मुनिश्रेष्ठा ब्रह्माणम् अमितौजसम् । स्रष्टारं सर्वभूतानां नारायणपरायणम्

॥३४॥

अहङ्कारस् तु महतस् तस्माद् भूतानि जज्ञिरे । भूतभेदाश् च भूतेभ्य इति सर्गः सनातनः

॥३५॥

विस्तरावयवं चैव यथाप्रज्ञं यथाश्रुति । कीर्त्यमानं शृणुध्वं वः सर्वेषां कीर्तिवर्धनम्

॥३६॥

कीर्तितं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यवर्धनम् । ततः स्वयम्भूर् भगवान् सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः

॥३७॥

अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यम् अथासृजत् । आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः

॥३८॥

अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः । हिरण्यवर्णम् अभवत् तद् अण्डम् उदकेशयम्

॥३९॥

तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूर् इति नः श्रुतम् । हिरण्यवर्णो भगवान् उषित्वा परिवत्सरम्

॥४०॥

तद् अण्डम् अकरोद् द्वैधं दिवं भुवम् अथापि च । तयोः शकलयोर् मध्य आकाशम् अकरोत् प्रभुः

॥४१॥

अप्सु पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश् च दशधा दधे । तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधम् अथो रतिम्

॥४२॥

ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां स्रष्टुम् इच्छन् प्रजापतीन् । मरीचिम् अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

॥४३॥

वसिष्ठं च महातेजाः सोऽसृजत् सप्त मानसान् । सप्त ब्रह्माण इत्य् एते पुराणे निश्चयं गताः

॥४४॥

नारायणात्मकानां तु सप्तानां ब्रह्मजन्मनाम् । ततोऽसृजत् पुरा ब्रह्मा रुद्रं रोषात्मसम्भवम्

॥४५॥

सनत्कुमारं च विभुं पूर्वेषाम् अपि पूर्वजम् । सप्तस्व् एता अजायन्त प्रजा रुद्राश् च भो द्विजाः

॥४६॥

स्कन्दः सनत्कुमारश् च तेजः सङ्क्षिप्य तिष्ठतः । तेषां सप्त महावंशा दिव्या देवगणान्विताः

॥४७॥

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिर् अलङ्कृताः । विद्युतोऽशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंषि च

॥४८॥

वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यं च ससर्ज ह । ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

॥४९॥

साध्यान् अजनयद् देवान् इत्य् एवम् अनुसञ्जगुः । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस् तस्य जज्ञिरे

॥५०॥

आपवस्य प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः । सृज्यमानाः प्रजा नैव विवर्धन्ते यदा तदा

॥५१॥

द्विधा कृत्वात्मनो देहम् अर्धेन पुरुषोऽभवत् । अर्धेन नारी तस्यां तु सोऽसृजद् द्विविधाः प्रजाः

॥५२॥

दिवं च पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य तिष्ठति । विराजम् असृजद् विष्णुः सोऽसृजत् पुरुषं विराट्

॥५३॥

पुरुषं तं मनुं विद्यात् तस्य मन्वन्तरं स्मृतम् । द्वितीयं मानसस्यैतन् मनोर् अन्तरम् उच्यते

॥५४॥

स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषः प्रभुः । नारायणविसर्गस्य प्रजास् तस्याप्य् अयोनिजाः

॥५५॥

आयुष्मान् कीर्तिमान् पुण्यप्रजावांश् च भवेन् नरः । आदिसर्गं विदित्वेमं यथेष्टां चाप्नुयाद् गतिम्

॥५६॥