अध्यायः १८२
व्यास उवाच:
यथोक्तं सा जगद्धात्री देवदेवेन वै पुरा । षड्गर्भगर्भविन्यासं चक्रे चान्यस्य कर्षणम्
॥१॥सप्तमे रोहिणीं प्राप्ते गर्भे गर्भे ततो हरिः । लोकत्रयोपकाराय देवक्याः प्रविवेश वै
॥२॥योगनिद्रा यशोदायास् तस्मिन्न् एव ततो दिने । सम्भूता जठरे तद्वद् यथोक्तं परमेष्ठिना
॥३॥ततो ग्रहगणः सम्यक् प्रचचार दिवि द्विजाः । विष्णोर् अंशे महीं यात ऋतवोऽप्य् अभवञ् शुभाः
॥४॥नोत्सेहे देवकीं द्रष्टुं कश्चिद् अप्य् अतितेजसा । जाज्वल्यमानां तां दृष्ट्वा मनांसि क्षोभम् आययुः
॥५॥अदृष्टां पुरुषैः स्त्रीभिर् देवकीं देवतागणाः । बिभ्राणां वपुषा विष्णुं तुष्टुवुस् ताम् अहर्निशम्
॥६॥देवा ऊचुः:
त्वं स्वाहा त्वं स्वधा विद्या सुधा त्वं ज्योतिर् एव च । त्वं सर्वलोकरक्षार्थम् अवतीर्णा महीतले
॥७॥प्रसीद देवि सर्वस्य जगतस् त्वं शुभं कुरु । प्रीत्यर्थं धारयेशानं धृतं येनाखिलं जगत्
॥८॥व्यास उवाच:
एवं संस्तूयमाना सा देवैर् देवम् अधारयत् । गर्भेण पुण्डरीकाक्षं जगतां त्राणकारणम्
॥९॥ततोऽखिलजगत्पद्मबोधायाच्युतभानुना । देवक्याः पूर्वसन्ध्यायाम् आविर्भूतं महात्मना
॥१०॥मध्यरात्रेऽखिलाधारे जायमाने जनार्दने । मन्दं जगर्जुर् जलदाः पुष्पवृष्टिमुचः सुराः
॥११॥फुल्लेन्दीवरपत्त्राभं चतुर्बाहुम् उदीक्ष्य तम् । श्रीवत्सवक्षसं जातं तुष्टावानकदुन्दुभिः
॥१२॥अभिष्टूय च तं वाग्भिः प्रसन्नाभिर् महामतिः । विज्ञापयाम् आस तदा कंसाद् भीतो द्विजोत्तमाः
॥१३॥वसुदेव उवाच:
ज्ञातोऽसि देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर । दिव्यं रूपम् इदं देव प्रसादेनोपसंहर
॥१४॥अद्यैव देव कंसोऽयं कुरुते मम यातनाम् । अवतीर्णम् इति ज्ञात्वा त्वाम् अस्मिन् मन्दिरे मम
॥१५॥देवक्य् उवाच:
योऽनन्तरूपोऽखिलविश्वरूपो । गर्भेऽपि लोकान् वपुषा बिभर्ति । प्रसीदताम् एष स देवदेवः । स्वमाययाविष्कृतबालरूपः
॥१६॥उपसंहर सर्वात्मन् रूपम् एतच् चतुर्भुजम् । जानातु मावतारं ते कंसोऽयं दितिजान्तक
॥१७॥श्रीभगवान् उवाच:
स्तुतोऽहं यत् त्वया पूर्वं पुत्रार्थिन्या तद् अद्य ते । सफलं देवि सञ्जातं जातोऽहं यत् तवोदरात्
॥१८॥व्यास उवाच:
इत्य् उक्त्वा भगवांस् तूष्णीं बभूव मुनिसत्तमाः । वसुदेवोऽपि तं रात्राव् आदाय प्रययौ बहिः
॥१९॥मोहिताश् चाभवंस् तत्र रक्षिणो योगनिद्रया । मथुराद्वारपालाश् च व्रजत्य् आनकदुन्दुभौ
॥२०॥वर्षतां जलदानां च तत् तोयम् उल्बणं निशि । सञ्छाद्य तं ययौ शेषः फणैर् आनकदुन्दुभिम्
॥२१॥यमुनां चातिगम्भीरां नानावर्तशताकुलाम् । वसुदेवो वहन् विष्णुं जानुमात्रवहां ययौ
॥२२॥कंसस्य करम् आदाय तत्रैवाभ्यागतांस् तटे । नन्दादीन् गोपवृद्धांश् च यमुनायां ददर्श सः
॥२३॥तस्मिन् काले यशोदापि मोहिता योगनिद्रया । ताम् एव कन्यां मुनयः प्रासूत मोहिते जने
॥२४॥वसुदेवोऽपि विन्यस्य बालम् आदाय दारिकाम् । यशोदाशयने तूर्णम् आजगामामितद्युतिः
॥२५॥ददर्श च विबुद्ध्वा सा यशोदा जातम् आत्मजम् । नीलोत्पलदलश्यामं ततोऽत्यर्थं मुदं ययौ
॥२६॥आदाय वसुदेवोऽपि दारिकां निजमन्दिरम् । देवकीशयने न्यस्य यथापूर्वम् अतिष्ठत
॥२७॥ततो बालध्वनिं श्रुत्वा रक्षिणः सहसोत्थिताः । कंसम् आवेदयाम् आसुर् देवकीप्रसवं द्विजाः
॥२८॥कंसस् तूर्णम् उपेत्यैनां ततो जग्राह बालिकाम् । मुञ्च मुञ्चेति देवक्या आसन्नकण्ठं निवारितः
॥२९॥चिक्षेप च शिलापृष्ठे सा क्षिप्ता वियति स्थितिम् । अवाप रूपं च महत् सायुधाष्टमहाभुजम् । प्रजहास तथैवोच्चैः कंसं च रुषिताब्रवीत्
॥३०॥योगमायोवाच:
किं मयाक्षिप्तया कंस जातो यस् त्वां हनिष्यति । सर्वस्वभूतो देवानाम् आसीन् मृत्युः पुरा स ते । तद् एतत् सम्प्रधार्याशु क्रियतां हितम् आत्मनः
॥३१॥व्यास उवाच:
इत्य् उक्त्वा प्रययौ देवी दिव्यस्रग्गन्धभूषणा । पश्यतो भोजराजस्य स्तुता सिद्धैर् विहायसा
॥३२॥स्रोतः तथा उपयोगनियमः:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).