ब्रह्मपुराणम्, अध्यायः २३९ — पुराणानि

साङ्ख्यं योगस्य नो विप्र विशेषं वक्तुम् अर्हसि । तव धर्मज्ञ सर्वं हि विदितं मुनिसत्तम

॥१॥

साङ्ख्याः साङ्ख्यं प्रशंसन्ति योगान् योगविदुत्तमाः । वदन्ति कारणैः श्रेष्ठैः स्वपक्षोद्भवनाय वै

॥२॥

अनीश्वरः कथं मुच्येद् इत्य् एवं मुनिसत्तमाः । वदन्ति कारणैः श्रेष्ठं योगं सम्यङ् मनीषिणः

॥३॥

वदन्ति कारणं वेदं साङ्ख्यं सम्यग् द्विजातयः । विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः

॥४॥

ऊर्ध्वं स देहात् सुव्यक्तं विमुच्येद् इति नान्यथा । एतद् आहुर् महाप्राज्ञाः साङ्ख्यं वै मोक्षदर्शनम्

॥५॥

स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम् । शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं भवद्भिः शिष्टसम्मतैः

॥६॥

प्रत्यक्षं हेतवो योगाः साङ्ख्याः शास्त्रविनिश्चयाः । उभे चैते मते तत्त्वे समवेते द्विजोत्तमाः

॥७॥

उभे चैते मते ज्ञाते मुनीन्द्राः शिष्टसम्मते । अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम्

॥८॥

तुल्यं शौचं तयोर् युक्तं दया भूतेषु चानघाः । व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं त्व् असमं तयोः

॥९॥

यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र महामुने । तुल्यं तद्दर्शनं कस्मात् तन् नो ब्रूहि द्विजोत्तम

॥१०॥

रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम् । योगास्थिरोदितान् दोषान् पञ्चैतान् प्राप्नुवन्ति तान्

॥११॥

यथा वानिमिषाः स्थूलं जालं छित्त्वा पुनर् जलम् । प्राप्नुवन्ति तथा योगात् तत् पदं वीतकल्मषाः

॥१२॥

तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः । प्राप्नुयुर् विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः

॥१३॥

लोभजानि तथा विप्रा बन्धनानि बलान्वितः । छित्त्वा योगात् परं मार्गं गच्छन्ति विमलं शुभम्

॥१४॥

अचलास् त्व् आविला विप्रा वागुरासु तथापरे । विनश्यन्ति न सन्देहस् तद्वद् योगबलाद् ऋते

॥१५॥

बलहीनाश् च विप्रेन्द्रा यथा जालं गता द्विजाः । बन्धं न गच्छन्त्य् अनघा योगास् ते तु सुदुर्लभाः

॥१६॥

यथा च शकुनाः सूक्ष्मं प्राप्य जालम् अरिन्दमाः । तत्राशक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते तु बलान्विताः

॥१७॥

कर्मजैर् बन्धनैर् बद्धास् तद्वद् योगपरा द्विजाः । अबला न विमुच्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः

॥१८॥

अल्पकश् च यथा विप्रा वह्निः शाम्यति दुर्बलः । आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस् तद्वद् योगबलः स्मृतः

॥१९॥

स एव च तदा विप्रा वह्निर् जातबलः पुनः । समीरणगतः कृत्स्नां दहेत् क्षिप्रं महीम् इमाम्

॥२०॥

तत्त्वज्ञानबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः । अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज् जगत्

॥२१॥

दुर्बलश् च यथा विप्राः स्रोतसा ह्रियते नरः । बलहीनस् तथा योगी विषयैर् ह्रियते च सः

॥२२॥

तद् एव तु यथा स्रोतो विष्कम्भयति वारणः । तद्वद् योगबलं लब्ध्वा न भवेद् विषयैर् हृतः

॥२३॥

विशन्ति वा वशाद् वाथ योगाद् योगबलान्विताः । प्रजापतीन् मनून् सर्वान् महाभूतानि चेश्वराः

॥२४॥

न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युर् भीमविक्रमः । विशन्ते तद् द्विजाः सर्वे योगस्यामिततेजसः

॥२५॥

आत्मनां च सहस्राणि बहूनि द्विजसत्तमाः । योगं कुर्याद् बलं प्राप्य तैश् च सर्वैर् महीं चरेत्

॥२६॥

प्राप्नुयाद् विषयान् कश्चित् पुनश् चोग्रं तपश् चरेत् । सङ्क्षिप्येच् च पुनर् विप्राः सूर्यस् तेजोगुणान् इव

॥२७॥

बलस्थस्य हि योगस्य बलार्थं मुनिसत्तमाः । विमोक्षप्रभवं विष्णुम् उपपन्नम् असंशयम्

॥२८॥

बलानि योगप्रोक्तानि मयैतानि द्विजोत्तमाः । निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनर् द्विजाः

॥२९॥

आत्मनश् च समाधाने धारणां प्रति वा द्विजाः । निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः

॥३०॥

अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः । युक्तः सम्यक् तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्य् असंशयम्

॥३१॥

स्नेहपात्रे यथा पूर्णे मन आधाय निश्चलम् । पुरुषो युक्त आरोहेत् सोपानं युक्तमानसः

॥३२॥

मुक्तस् तथायम् आत्मानं योगं तद्वत् सुनिश्चलम् । करोत्य् अमलम् आत्मानं भास्करोपमदर्शने

॥३३॥

यथा च नावं विप्रेन्द्राः कर्णधारः समाहितः । महार्णवगतां शीघ्रं नयेद् विप्रांस् तु पत्तनम्

॥३४॥

तद्वद् आत्मसमाधानं युक्तो योगेन योगवित् । दुर्गमं स्थानम् आप्नोति हित्वा देहम् इमं द्विजाः

॥३५॥

सारथिश् च यथा युक्तः सदश्वान् सुसमाहितः । देशम् इष्टं नयत्य् आशु धन्विनं पुरुषर्षभम्

॥३६॥

तथैव च द्विजा योगी धारणासु समाहितः । प्राप्नोत्य् आशु परं स्थानं लक्ष्यमुक्त इवाशुगः

॥३७॥

आविश्यात्मनि चात्मानं योऽवतिष्ठति सोऽचलः । पाशं हत्वेव मीनानां पदम् आप्नोति सोऽजरम्

॥३८॥

नाभ्यां शीर्षे च कुक्षौ च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः । दर्शने श्रवणे वापि घ्राणे चामितविक्रमः

॥३९॥

स्थानेष्व् एतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः । आत्मना सूक्ष्मम् आत्मानं युङ्क्ते सम्यग् द्विजोत्तमाः

॥४०॥

सुशीघ्रम् अचलप्रख्यं कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम् । उत्तमं योगम् आस्थाय यदीच्छति विमुच्यते

॥४१॥

आहारान् कीदृशान् कृत्वा कानि जित्वा च सत्तम । योगी बलम् अवाप्नोति तद् भवान् वक्तुम् अर्हति

॥४२॥

कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भो द्विजाः । स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलम् अवाप्नुयात्

॥४३॥

भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालं द्विजोत्तमाः । एकाहारी विशुद्धात्मा योगी बलम् अवाप्नुयात्

॥४४॥

पक्षान् मासान् ऋतूंश् चित्रान् सञ्चरंश् च गुहास् तथा । अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलम् अवाप्नुयात्

॥४५॥

अखण्डम् अपि वा मासं सततं मुनिसत्तमाः । उपोष्य सम्यक् शुद्धात्मा योगी बलम् अवाप्नुयात्

॥४६॥

कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णं वर्षम् एव च । भयं शोकं तथा स्वापं पौरुषान् विषयांस् तथा

॥४७॥

अरतिं दुर्जयां चैव घोरां दृष्ट्वा च भो द्विजाः । स्पर्शं निद्रां तथा तन्द्रां दुर्जयां मुनिसत्तमाः

॥४८॥

दीपयन्ति महात्मानं सूक्ष्मम् आत्मानम् आत्मना । वीतरागा महाप्राज्ञा ध्यानाध्ययनसम्पदा

॥४९॥

दुर्गस् त्व् एष मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम् । यः कश्चिद् व्रजति क्षिप्रं क्षेमेण मुनिपुङ्गवाः

॥५०॥

यथा कश्चिद् वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम् । श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम्

॥५१॥

अभक्तम् अटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम् । पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेत् तथा

॥५२॥

योगमार्गं समासाद्य यः कश्चिद् व्रजते द्विजः । क्षेमेणोपरमेन् मार्गाद् बहुदोषोऽपि सम्मतः

॥५३॥

आस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु द्विजोत्तमाः । धारणा सा तु योगस्य दुर्गेयम् अकृतात्मभिः

॥५४॥

विषमा धारणा विप्रा यान्ति वै न शुभां गतिम् । नेतृहीना यथा नावः पुरुषाणां तु वै द्विजाः

॥५५॥

यस् तु तिष्ठति योगाधौ धारणासु यथाविधि । मरणं जन्मदुःखित्वं सुखित्वं स विशिष्यते

॥५६॥

नानाशास्त्रेषु नियतं नानामुनिनिषेवितम् । परं योगस्य पन्थानं निश्चितं तं द्विजातिषु

॥५७॥

परं हि तद् ब्रह्ममयं मुनीन्द्रा । ब्रह्माणम् ईशं वरदं च विष्णुम् । भवं च धर्मं च महानुभावं । यद् ब्रह्मपुत्रान् सुमहानुभावान्

॥५८॥

तमश् च कष्टं सुमहद् रजश् च । सत्त्वं च शुद्धं प्रकृतिं परां च । सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं । तेजश् च कृत्स्नं सुमहच् च धैर्यम्

॥५९॥

ताराधिपं खे विमलं सुतारं । विश्वांश् च देवान् उरगान् पितॄंश् च । शैलांश् च कृत्स्नान् उदधींश् च वाचलान् । नदीश् च सर्वाः सनगांश् च नागान्

॥६०॥

साध्यांस् तथा यक्षगणान् दिशश् च । गन्धर्वसिद्धान् पुरुषान् स्त्रियश् च । परस्परं प्राप्य महान् महात्मा । विशेत योगी नचिराद् विमुक्तः

॥६१॥

कथा च या विप्रवराः प्रसक्ता । दैवे महावीर्यमतौ शुभेयम् । योगान् स सर्वान् अनुभूय मर्त्या । नारायणं तं द्रुतम् आप्नुवन्ति

॥६२॥