ब्रह्मपुराणम्, अध्यायः १८ — पुराणानि

अहो सुमहद् आख्यानं भवता परिकीर्तितम् । भारतानां च सर्वेषां पार्थिवानां तथैव च

॥१॥

देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । दैत्यानाम् अथ सिद्धानां गुह्यकानां तथैव च

॥२॥

अत्यद्भुतानि कर्माणि विक्रमा धर्मनिश्चयाः । विविधाश् च कथा दिव्या जन्म चाग्र्यम् अनुत्तमम्

॥३॥

सृष्टिः प्रजापतेः सम्यक् त्वया प्रोक्ता महामते । प्रजापतीनां सर्वेषां गुह्यकाप्सरसां तथा

॥४॥

स्थावरं जङ्गमं सर्वम् उत्पन्नं विविधं जगत् । त्वया प्रोक्तं महाभाग श्रुतं चैतन् मनोहरम्

॥५॥

कथितं पुण्यफलदं पुराणं श्लक्ष्णया गिरा । मनःकर्णसुखं सम्यक् प्रीणात्य् अमृतसम्मितम्

॥६॥

इदानीं श्रोतुम् इच्छामः सकलं मण्डलं भुवः । वक्तुम् अर्हसि सर्वज्ञ परं कौतूहलं हि नः

॥७॥

यावन्तः सागरा द्वीपास् तथा वर्षाणि पर्वताः । वनानि सरितः पुण्यदेवादीनां महामते

॥८॥

यत्प्रमाणम् इदं सर्वं यदाधारं यदात्मकम् । संस्थानम् अस्य जगतो यथावद् वक्तुम् अर्हसि

॥९॥

मुनयः श्रूयताम् एतत् सङ्क्षेपाद् वदतो मम । नास्य वर्षशतेनापि वक्तुं शक्योऽतिविस्तरः

॥१०॥

जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलश् चापरो द्विजाः । कुशः क्रौञ्चस् तथा शाकः पुष्करश् चैव सप्तमः

॥११॥

एते द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिर् आवृताः । लवणेक्षुसुरासर्पिर् दधिदुग्धजलैः समम्

॥१२॥

जम्बूद्वीपः समस्तानाम् एतेषां मध्यसंस्थितः । तस्यापि मध्ये विप्रेन्द्रा मेरुः कनकपर्वतः

॥१३॥

चतुरशीतिसाहस्रैर् योजनैस् तस्य चोच्छ्रयः । प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् द्वात्रिंशन् मूर्ध्नि विस्तृतः

॥१४॥

मूले षोडशसाहस्रैर् विस्तारस् तस्य सर्वतः । भूपद्मस्यास्य शैलोऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः

॥१५॥

हिमवान् हेमकूटश् च निषधस् तस्य दक्षिणे । नीलः श्वेतश् च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः

॥१६॥

लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास् तथापरे । सहस्रद्वितयोच्छ्रायास् तावद्विस्तारिणश् च ते

॥१७॥

भारतं प्रथमं वर्षं ततः किम्पुरुषं स्मृतम् । हरिवर्षं तथैवान्यन् मेरोर् दक्षिणतो द्विजाः

॥१८॥

रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैव तु हिरण्मयम् । उत्तराः कुरवश् चैव यथा वै भारतं तथा

॥१९॥

नवसाहस्रम् एकैकम् एतेषां द्विजसत्तमाः । इलावृतं च तन्मध्ये सौवर्णो मेरुर् उच्छ्रितः

॥२०॥

मेरोश् चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्तृतम् । इलावृतं महाभागाश् चत्वारश् चात्र पर्वताः

॥२१॥

विष्कम्भा वितता मेरोर् योजनायुतविस्तृताः । पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः

॥२२॥

विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश् चोत्तरे स्थितः । कदम्बस् तेषु जम्बूश् च पिप्पलो वट एव च

॥२३॥

एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः । जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर् नामहेतुर् द्विजोत्तमाः

॥२४॥

महागजप्रमाणानि जम्ब्वास् तस्याः फलानि वै । पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः

॥२५॥

रसेन तेषां विख्याता तत्र जम्बूनदीति वै । सरित् प्रवर्तते सा च पीयते तन्निवासिभिः

॥२६॥

न खेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः । तत्पानस्वस्थमनसां जनानां तत्र जायते

॥२७॥

तीरमृत् तद्रसं प्राप्य सुखवायुविशोषिता । जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्

॥२८॥

भद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं च पश्चिमे । वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास् तयोर् मध्ये त्व् इलावृतम्

॥२९॥

वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम् । वैभ्राजं पश्चिमे तद्वद् उत्तरे नन्दनं स्मृतम्

॥३०॥

अरुणोदं महाभद्रम् असितोदं समानसम् । सरांस्य् एतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्वदा

॥३१॥

शान्तवांश् चक्रकुञ्जश् च कुररी माल्यवांस् तथा । वैकङ्कप्रमुखा मेरोः पूर्वतः केसराचलाः

॥३२॥

त्रिकूटः शिशिरश् चैव पतङ्गो रुचकस् तथा । निषधादयो दक्षिणतस् तस्य केसरपर्वताः

॥३३॥

शिखिवासः सवैदूर्यः कपिलो गन्धमादनः । जानुधिप्रमुखास् तद्वत् पश्चिमे केसराचलाः

॥३४॥

मेरोर् अनन्तरास् ते च जठरादिष्व् अवस्थिताः । शङ्खकूटोऽथ ऋषभो हंसो नागस् तथापराः

॥३५॥

कालञ्जराद्याश् च तथा उत्तरे केसराचलाः । चतुर्दश सहस्राणि योजनानां महापुरी

॥३६॥

मेरोर् उपरि विप्रेन्द्रा ब्रह्मणः कथिता दिवि । तस्यां समन्ततश् चाष्टौ दिशासु विदिशासु च

॥३७॥

इन्द्रादिलोकपालानां प्रख्याताः प्रवराः पुरः । विष्णुपादविनिष्क्रान्ता प्लावयन्तीन्दुमण्डलम्

॥३८॥

समन्ताद् ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति वै दिवि । सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा प्रत्यपद्यत

॥३९॥

सीता चालकनन्दा च चक्षुर् बध्रा च वै क्रमात् । पूर्वेण सीता शैलाच् च शैलं यान्त्य् अन्तरिक्षगा

॥४०॥

ततश् च पूर्ववर्षेण भद्राश्वेनैति सार्णवम् । तथैवालकनन्दा च दक्षिणेनैत्य भारतम्

॥४१॥

प्रयाति सागरं भूत्वा सप्तभेदा द्विजोत्तमाः । चक्षुश् च पश्चिमगिरीन् अतीत्य सकलांस् ततः

॥४२॥

पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षम् अन्वेति सार्णवम् । भद्रा तथोत्तरगिरीन् उत्तरांश् च तथा कुरून्

॥४३॥

अतीत्योत्तरम् अम्भोधिं समभ्येति द्विजोत्तमाः । आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ

॥४४॥

तयोर् मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः । भारताः केतुमालाश् च भद्राश्वाः कुरवस् तथा

॥४५॥

पत्त्राणि लोकशैलस्य मर्यादाशैलबाह्यतः । जठरो देवकूटश् च मर्यादापर्वताव् उभौ

॥४६॥

तौ दक्षिणोत्तरायामाव् आनीलनिषधायतौ । गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चात् तु ताव् उभौ

॥४७॥

अशीतियोजनायामाव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ । निषधः पारियात्रश् च मर्यादापर्वताव् उभौ

॥४८॥

तौ दक्षिणोत्तरायामाव् आनीलनिषधायतौ । मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथा पूर्वौ तथा स्थितौ

॥४९॥

त्रिशृङ्गो जारुधिश् चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ । पूर्वपश्चायताव् एताव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ

॥५०॥

इत्य् एते हि मया प्रोक्ता मर्यादापर्वता द्विजाः । जठरावस्थिता मेरोर् येषां द्वौ द्वौ चतुर्दिशम्

॥५१॥

मेरोश् चतुर्दिशं ये तु प्रोक्ताः केसरपर्वताः । शीतान्ताद्या द्विजास् तेषाम् अतीव हि मनोहराः

॥५२॥

शैलानाम् अन्तरद्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः । सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च

॥५३॥

लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्येन्द्रदेवानां मुनिसत्तमाः । तास्व् आयतनवर्याणि जुष्टानि नरकिन्नरैः

॥५४॥

गन्धर्वयक्षरक्षांसि तथा दैतेयदानवाः । क्रीडन्ति तासु रम्यासु शैलद्रोणीष्व् अहर्निशम्

॥५५॥

भौमा ह्य् एते स्मृताः स्वर्गा धर्मिणाम् आलया द्विजाः । नैतेषु पापकर्तारो यान्ति जन्मशतैर् अपि

॥५६॥

भद्राश्वे भगवान् विष्णुर् आस्ते हयशिरा द्विजाः । वाराहः केतुमाले तु भारते कूर्मरूपधृक्

॥५७॥

मत्स्यरूपश् च गोविन्दः कुरुष्व् आस्ते सनातनः । विश्वरूपेण सर्वत्र सर्वः सर्वेश्वरो हरिः

॥५८॥

सर्वस्याधारभूतोऽसौ द्विजा आस्तेऽखिलात्मकः । यानि किम्पुरुषाद्यानि वर्षाण्य् अष्टौ द्विजोत्तमाः

॥५९॥

न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम् । सुस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुःखविवर्जिताः

॥६०॥

दशद्वादशवर्षाणां सहस्राणि स्थिरायुषः । नैतेषु भौमान्य् अन्यानि क्षुत्पिपासादि नो द्विजाः

॥६१॥

कृतत्रेतादिका नैव तेषु स्थानेषु कल्पना । सर्वेष्व् एतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः । नद्यश् च शतशस् तेभ्यः प्रसूता या द्विजोत्तमाः

॥६२॥