ब्रह्मपुराणम्, अध्यायः १९२ — पुराणानि

चिन्तयन्न् इति गोविन्दम् उपगम्य स यादवः । अक्रूरोऽस्मीति चरणौ ननाम शिरसा हरेः

॥१॥

सोऽप्य् एनं ध्वजवज्राब्जकृतचिह्नेन पाणिना । संस्पृश्याकृष्य च प्रीत्या सुगाढं परिषस्वजे

॥२॥

कृतसंवदनौ तेन यथावद् बलकेशवौ । ततः प्रविष्टौ सहसा तम् आदायात्ममन्दिरम्

॥३॥

सह ताभ्यां तदाक्रूरः कृतसंवन्दनादिकः । भुक्तभोज्यो यथान्यायम् आचचक्षे ततस् तयोः

॥४॥

यथा निर्भर्त्सितस् तेन कंसेनानकदुन्दुभिः । यथा च देवकी देवी दानवेन दुरात्मना

॥५॥

उग्रसेने यथा कंसः स दुरात्मा च वर्तते । यं चैवार्थं समुद्दिश्य कंसेन स विसर्जितः

॥६॥

तत् सर्वं विस्तराच् छ्रुत्वा भगवान् केशिसूदनः । उवाचाखिलम् एतत् तु ज्ञातं दानपते मया

॥७॥

करिष्ये च महाभाग यद् अत्रौपायिकं मतम् । विचिन्त्यं नान्यथैतत् ते विद्धि कंसं हतं मया

॥८॥

अहं रामश् च मथुरां श्वो यास्यावः समं त्वया । गोपवृद्धाश् च यास्यन्ति आदायोपायनं बहु

॥९॥

निशेयं नीयतां वीर न चिन्तां कर्तुम् अर्हसि । त्रिरात्राभ्यन्तरे कंसं हनिष्यामि सहानुगम्

॥१०॥

समादिश्य ततो गोपान् अक्रूरोऽपि सकेशवः । सुष्वाप बलभद्रश् च नन्दगोपगृहे गतः

॥११॥

ततः प्रभाते विमले रामकृष्णौ महाबलौ । अक्रूरेण समं गन्तुम् उद्यतौ मथुरां पुरीम्

॥१२॥

दृष्ट्वा गोपीजनः सास्रः श्लथद्वलयबाहुकः । निश्वसंश् चातिदुःखार्तः प्राह चेदं परस्परम्

॥१३॥

मथुरां प्राप्य गोविन्दः कथं गोकुलम् एष्यति । नागरस्त्रीकलालापमधु श्रोत्रेण पास्यति

॥१४॥

विलासिवाक्यजातेषु नागरीणां कृतास्पदम् । चित्तम् अस्य कथं ग्राम्यगोपगोपीषु यास्यति

॥१५॥

सारं समस्तगोष्ठस्य विधिना हरता हरिम् । प्रहृतं गोपयोषित्सु निघृणेन दुरात्मना

॥१६॥

भावगर्भस्मितं वाक्यं विलासललिता गतिः । नागरीणाम् अतीवैतत् कटाक्षेक्षितम् एव तु

॥१७॥

ग्राम्यो हरिर् अयं तासां विलासनिगडैर् यतः । भवतीनां पुनः पार्श्वं कया युक्त्या समेष्यति

॥१८॥

एषो हि रथम् आरुह्य मथुरां याति केशवः । अक्रूरक्रूरकेणापि हताशेन प्रतारितः

॥१९॥

किं न वेत्ति नृशंसोऽयम् अनुरागपरं जनम् । येनेमम् अक्षराह्लादं नयत्य् अन्यत्र नो हरिम्

॥२०॥

एष रामेण सहितः प्रयात्य् अत्यन्तनिर्घृणः । रथम् आरुह्य गोविन्दस् त्वर्यताम् अस्य वारणे

॥२१॥

गुरूणाम् अग्रतो वक्तुं किं ब्रवीषि न नः क्षमम् । गुरवः किं करिष्यन्ति दग्धानां विरहाग्निना

॥२२॥

नन्दगोपमुखा गोपा गन्तुम् एते समुद्यताः । नोद्यमं कुरुते कश्चिद् गोविन्दविनिवर्तने

॥२३॥

सुप्रभाताद्य रजनी मथुरावासियोषिताम् । यासाम् अच्युतवक्त्राब्जे याति नेत्रालिभोग्यताम्

॥२४॥

धन्यास् ते पथि ये कृष्णम् इतो यान्तम् अवारिताः । उद्वहिष्यन्ति पश्यन्तः स्वदेहं पुलकाञ्चितम्

॥२५॥

मथुरानगरीपौरनयनानां महोत्सवः । गोविन्दवदनालोकाद् अतीवाद्य भविष्यति

॥२६॥

को नु स्वप्नः सभाग्याभिर् दृष्टस् ताभिर् अधोक्षजम् । विस्तारिकान्तनयना या द्रक्ष्यन्त्य् अनिवारितम्

॥२७॥

अहो गोपीजनस्यास्य दर्शयित्वा महानिधिम् । उद्धृतान्य् अद्य नेत्राणि विधात्राकरुणात्मना

॥२८॥

अनुरागेण शैथिल्यम् अस्मासु व्रजतो हरेः । शैथिल्यम् उपयान्त्य् आशु करेषु वलयान्य् अपि

॥२९॥

अक्रूरः क्रूरहृदयः शीघ्रं प्रेरयते हयान् । एवम् आर्तासु योषित्सु घृणा कस्य न जायते

॥३०॥

हे हे कृष्ण रथस्योच्चैश् चक्ररेणुर् निरीक्ष्यताम् । दूरीकृतो हरिर् येन सोऽपि रेणुर् न लक्ष्यते

॥३१॥

इत्य् एवम् अतिहार्देन गोपीजननिरीक्षितः । तत्याज व्रजभूभागं सह रामेण केशवः

॥३२॥

गच्छन्तो जवनाश्वेन रथेन यमुनातटम् । प्राप्ता मध्याह्नसमये रामाक्रूरजनार्दनाः

॥३३॥

अथाह कृष्णम् अक्रूरो भवद्भ्यां तावद् आस्यताम् । यावत् करोमि कालिन्द्याम् आह्निकार्हणम् अम्भसि

॥३४॥

तथेत्य् उक्ते ततः स्नातः स्वाचान्तः स महामतिः । दध्यौ ब्रह्म परं विप्राः प्रविश्य यमुनाजले

॥३५॥

फणासहस्रमालाढ्यं बलभद्रं ददर्श सः । कुन्दामलाङ्गम् उन्निद्रपद्मपत्त्रायतेक्षणम्

॥३६॥

वृतं वासुकिडिम्भौघैर् महद्भिः पवनाशिभिः । संस्तूयमानम् उद्गन्धिवनमालाविभूषितम्

॥३७॥

दधानम् असिते वस्त्रे चारुरूपावतंसकम् । चारुकुण्डलिनं मत्तम् अन्तर्जलतले स्थितम्

॥३८॥

तस्योत्सङ्गे घनश्यामम् आताम्रायतलोचनम् । चतुर्बाहुम् उदाराङ्गं चक्राद्यायुधभूषणम्

॥३९॥

पीते वसानं वसने चित्रमाल्यविभूषितम् । शक्रचापतडिन्मालाविचित्रम् इव तोयदम्

॥४०॥

श्रीवत्सवक्षसं चारुकेयूरमुकुटोज्ज्वलम् । ददर्श कृष्णम् अक्लिष्टं पुण्डरीकावतंसकम्

॥४१॥

सनन्दनाद्यैर् मुनिभिः सिद्धयोगैर् अकल्मषैः । सञ्चिन्त्यमानं मनसा नासाग्रन्यस्तलोचनैः

॥४२॥

बलकृष्णौ तदाक्रूरः प्रत्यभिज्ञाय विस्मितः । अचिन्तयद् अथो शीघ्रं कथम् अत्रागताव् इति

॥४३॥

विवक्षोः स्तम्भयाम् आस वाचं तस्य जनार्दनः । ततो निष्क्रम्य सलिलाद् रथम् अभ्यागतः पुनः

॥४४॥

ददर्श तत्र चैवोभौ रथस्योपरि संस्थितौ । रामकृष्णौ यथा पूर्वं मनुष्यवपुषान्वितौ

॥४५॥

निमग्नश् च पुनस् तोये ददृशे स तथैव तौ । संस्तूयमानौ गन्धर्वैर् मुनिसिद्धमहोरगैः

॥४६॥

ततो विज्ञातसद्भावः स तु दानपतिस् तदा । तुष्टाव सर्वविज्ञानमयम् अच्युतम् ईश्वरम्

॥४७॥

तन्मात्ररूपिणेऽचिन्त्यमहिम्ने परमात्मने । व्यापिने नैकरूपैकस्वरूपाय नमो नमः

॥४८॥

शब्दरूपाय तेऽचिन्त्यहविर्भूताय ते नमः । नमो विज्ञानरूपाय पराय प्रकृतेः प्रभो

॥४९॥

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च प्रधानात्मा तथा भवान् । आत्मा च परमात्मा च त्वम् एकः पञ्चधा स्थितः

॥५०॥

प्रसीद सर्वधर्मात्मन् क्षराक्षर महेश्वर । ब्रह्मविष्णुशिवाद्याभिः कल्पनाभिर् उदीरितः

॥५१॥

अनाख्येयस्वरूपात्मन्न् अनाख्येयप्रयोजन । अनाख्येयाभिधान त्वां नतोऽस्मि परमेश्वरम्

॥५२॥

न यत्र नाथ विद्यन्ते नामजात्यादिकल्पनाः । तद् ब्रह्म परमं नित्यम् अविकारि भवान् अजः

॥५३॥

न कल्पनाम् ऋतेऽर्थस्य सर्वस्याधिगमो यतः । ततः कृष्णाच्युतानन्त विष्णुसञ्ज्ञाभिर् ईड्यसे

॥५४॥

सर्वात्मंस् त्वम् अज विकल्पनाभिर् एतैर् । देवास् त्वं जगद् अखिलं त्वम् एव विश्वम् । विश्वात्मंस् त्वम् अतिविकारभेदहीनः । सर्वस्मिन् नहि भवतोऽस्ति किञ्चिद् अन्यत्

॥५५॥

त्वं ब्रह्मा पशुपतिर् अर्यमा विधाता । त्वं धाता त्रिदशपतिः समीरणोऽग्निः । तोयेशो धनपतिर् अन्तकस् त्वम् एको । भिन्नात्मा जगद् अपि पासि शक्तिभेदैः

॥५६॥

विश्वं भवान् सृजति हन्ति गभस्तिरूपो । विश्वं च ते गुणमयोऽयम् अज प्रपञ्चः । रूपं परं सदितिवाचकम् अक्षरं यज् । ज्ञानात्मने सदसते प्रणतोऽस्मि तस्मै

॥५७॥

ॐ नमो वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नाय नमस् तुभ्यम् अनिरुद्धाय ते नमः

॥५८॥

एवम् अन्तर् जले कृष्णम् अभिष्टूय स यादवः । अर्घयाम् आस सर्वेशं धूपपुष्पैर् मनोमयैः

॥५९॥

परित्यज्यान्यविषयं मनस् तत्र निवेश्य सः । ब्रह्मभूते चिरं स्थित्वा विरराम समाधितः

॥६०॥

कृतकृत्यम् इवात्मानं मन्यमानो द्विजोत्तमाः । आजगाम रथं भूयो निर्गम्य यमुनाम्भसः

॥६१॥

रामकृष्णौ ददर्शाथ यथापूर्वम् अवस्थितौ । विस्मिताक्षं तदाक्रूरं तं च कृष्णोऽभ्यभाषत

॥६२॥

किं त्वया दृष्टम् आश्चर्यम् अक्रूर यमुनाजले । विस्मयोत्फुल्लनयनो भवान् संलक्ष्यते यतः

॥६३॥

अन्तर् जले यद् आश्चर्यं दृष्टं तत्र मयाच्युत । तद् अत्रैव हि पश्यामि मूर्तिमत् पुरतः स्थितम्

॥६४॥

जगद् एतन् महाश्चर्यरूपं यस्य महात्मनः । तेनाश्चर्यपरेणाहं भवता कृष्ण सङ्गतः

॥६५॥

तत् किम् एतेन मथुरां प्रयामो मधुसूदन । बिभेमि कंसाद् धिग् जन्म परपिण्डोपजीविनः

॥६६॥

इत्य् उक्त्वा चोदयाम् आस तान् हयान् वातरंहसः । सम्प्राप्तश् चापि सायाह्ने सोऽक्रूरो मथुरां पुरीम् । विलोक्य मथुरां कृष्णं रामं चाह स यादवः

॥६७॥

पद्भ्यां यातं महावीर्यौ रथेनैको विशाम्य् अहम् । गन्तव्यं वसुदेवस्य नो भवद्भ्यां तथा गृहे । युवयोर् हि कृते वृद्धः कंसेन स निरस्यते

॥६८॥

इत्य् उक्त्वा प्रविवेशासाव् अक्रूरो मथुरां पुरीम् । प्रविष्टौ रामकृष्णौ च राजमार्गम् उपागतौ

॥६९॥

स्त्रीभिर् नरैश् च सानन्दलोचनैर् अभिविक्षितौ । जग्मतुर् लीलया वीरौ प्राप्तौ बालगजाव् इव

॥७०॥

भ्रममाणौ तु तौ दृष्ट्वा रजकं रङ्गकारकम् । अयाचेतां स्वरूपाणि वासांसि रुचिराणि तौ

॥७१॥

कंसस्य रजकः सोऽथ प्रसादारूढविस्मयः । बहून्य् आक्षेपवाक्यानि प्राहोच्चै रामकेशवौ

॥७२॥

ततस् तलप्रहारेण कृष्णस् तस्य दुरात्मनः । पातयाम् आस कोपेन रजकस्य शिरो भुवि

॥७३॥

हत्वादाय च वस्त्राणि पीतनीलाम्बरौ ततः । कृष्णरामौ मुदायुक्तौ मालाकारगृहं गतौ

॥७४॥

विकासिनेत्रयुगलो मालाकारोऽतिविस्मितः । एतौ कस्य कुतो यातौ मनसाचिन्तयत् ततः

॥७५॥

पीतनीलाम्बरधरौ दृष्ट्वातिसुमनोहरौ । स तर्कयाम् आस तदा भुवं देवाव् उपागतौ

॥७६॥

विकाशिमुखपद्माभ्यां ताभ्यां पुष्पाणि याचितः । भुवं विष्टभ्य हस्ताभ्यां पस्पर्श शिरसा महीम्

॥७७॥

प्रसादसुमुखौ नाथौ मम गेहम् उपागतौ । धन्योऽहम् अर्चयिष्यामीत्य् आह तौ माल्यजीविकः

॥७८॥

ततः प्रहृष्टवदनस् तयोः पुष्पाणि कामतः । चारूण्य् एतानि चैतानि प्रददौ स विलोभयन्

॥७९॥

पुनः पुनः प्रणम्यासौ मालाकारोत्तमो ददौ । पुष्पाणि ताभ्यां चारूणि गन्धवन्त्य् अमलानि च

॥८०॥

मालाकाराय कृष्णोऽपि प्रसन्नः प्रददौ वरम् । श्रीस् त्वां मत्संश्रया भद्र न कदाचित् त्यजिष्यति

॥८१॥

बलहानिर् न ते सौम्य धनहानिर् अथापि वा । यावद् धरणिसूर्यौ च सन्ततिः पुत्रपौत्रिकी

॥८२॥

भुक्त्वा च विपुलान् भोगांस् त्वम् अन्ते मत्प्रसादतः । ममानुस्मरणं प्राप्य दिव्यलोकम् अवाप्स्यसि

॥८३॥

धर्मे मनश् च ते भद्र सर्वकालं भविष्यति । युष्मत्सन्ततिजातानां दीर्घम् आयुर् भविष्यति

॥८४॥

नोपसर्गादिकं दोषं युष्मत्सन्ततिसम्भवः । अवाप्स्यति महाभाग यावत् सूर्यो भविष्यति

॥८५॥

इत्य् उक्त्वा तद्गृहात् कृष्णो बलदेवसहायवान् । निर्जगाम मुनिश्रेष्ठा मालाकारेण पूजितः

॥८६॥