अध्यायः ६५
मुनय ऊचुः:
कस्मिन् काले भवेत् स्नानं कृष्णस्य कमलोद्भव । विधिना केन तद् ब्रूहि ततो विधिविदां वर
॥१॥ब्रह्मोवाच:
शृणुध्वं मुनयः स्नानं कृष्णस्य वदतो मम । रामस्य च सुभद्रायाः पुण्यं सर्वाघनाशनम्
॥२॥मासि ज्येष्ठे च सम्प्राप्ते नक्षत्रे चन्द्रदैवते । पौर्णमास्यां तदा स्नानं सर्वकालं हरेर् द्विजाः
॥३॥सर्वतीर्थमयः कूपस् तत्रास्ते निर्मलः शुचिः । तदा भोगवती तत्र प्रत्यक्षा भवति द्विजाः
॥४॥तस्माज् ज्यैष्ठ्यां समुद्धृत्य हैमाढ्यैः कलशैर् जलम् । कृष्णरामाभिषेकार्थं सुभद्रायाश् च भो द्विजाः
॥५॥कृत्वा सुशोभनं मञ्चं पताकाभिर् अलङ्कृतम् । सुदृढं सुखसञ्चारं वस्त्रैः पुष्पैर् अलङ्कृतम्
॥६॥विस्तीर्णं धूपितं धूपैः स्नानार्थं रामकृष्णयोः । सितवस्त्रपरिच्छन्नं मुक्ताहारावलम्बितम्
॥७॥तत्र नानाविधैर् वाद्यैः कृष्णं नीलाम्बरं द्विजाः । मध्ये सुभद्रां चास्थाप्य जयमङ्गलनिस्वनैः
॥८॥ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यैः शूद्रैश् चान्यैश् च जातिभिः । अनेकशतसाहस्रैर् वृतं स्त्रीपुरुषैर् द्विजाः
॥९॥गृहस्थाः स्नातकाश् चैव यतयो ब्रह्मचारिणः । स्नापयन्ति तदा कृष्णं मञ्चस्थं सहलायुधम्
॥१०॥तथा समस्ततीर्थानि पूर्वोक्तानि द्विजोत्तमाः । स्वोदकैः पुष्पमिश्रैश् च स्नापयन्ति पृथक् पृथक्
॥११॥पश्चात् पटहशङ्खाद्यैर् भेरीमुरजनिस्वनैः । काहलैस् तालशब्दैश् च मृदङ्गैर् झर्झरैस् तथा
॥१२॥अन्यैश् च विविधैर् वाद्यैर् घण्टास्वनविभूषितैः । स्त्रीणां मङ्गलशब्दैश् च स्तुतिशब्दैर् मनोहरैः
॥१३॥जयशब्दैस् तथा स्तोत्रैर् वीणावेणुनिनादितैः । श्रूयते सुमहाञ् शब्दः सागरस्येव गर्जतः
॥१४॥मुनीनां वेदशब्देन मन्त्रशब्दैस् तथापरैः । नानास्तोत्ररवैः पुण्यैः सामशब्दोपबृंहितैः
॥१५॥यतिभिः स्नातकैश् चैव गृहस्थैर् ब्रह्मचारिभिः । स्नानकाले सुरश्रेष्ठ स्तुवन्ति परया मुदा
॥१६॥श्यामैर् वेश्याजनैश् चैव कुचभारावनामिभिः । पीतरक्ताम्बराभिश् च माल्यदामावनामिभिः
॥१७॥सरत्नकुण्डलैर् दिव्यैः सुवर्णस्तबकान्वितैः । चामरै रत्नदण्डैश् च वीज्येते रामकेशवौ
॥१८॥यक्षविद्याधरैः सिद्धैः किन्नरैश् चाप्सरोगणैः । परिवार्याम्बरगतैर् देवगन्धर्वचारणैः
॥१९॥आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः । लोकपालास् तथा चान्ये स्तुवन्ति पुरुषोत्तमम्
॥२०॥नमस् ते देवदेवेश पुराण पुरुषोत्तम । सर्गस्थित्यन्तकृद् देव लोकनाथ जगत्पते
॥२१॥त्रैलोक्यधारिणं देवं ब्रह्मण्यं मोक्षकारणम् । तं नमस्यामहे भक्त्या सर्वकामफलप्रदम्
॥२२॥स्तुत्वैवं विबुधाः कृष्णं रामं चैव महाबलम् । सुभद्रां च मुनिश्रेष्ठास् तदाकाशे व्यवस्थिताः
॥२३॥गायन्ति देवगन्धर्वा नृत्यन्त्य् अप्सरसस् तथा । देवतूर्याण्य् अवाद्यन्त वाता वान्ति सुशीतलाः
॥२४॥पुष्पमिश्रं तदा मेघा वर्षन्त्य् आकाशगोचराः । जयशब्दं च कुर्वन्ति मुनयः सिद्धचारणाः
॥२५॥शक्राद्या विबुधाः सर्व ऋषयः पितरस् तथा । प्रजानां पतयो नागा ये चान्ये स्वर्गवासिनः
॥२६॥ततो मङ्गलसम्भारैर् विधिमन्त्रपुरस्कृतम् । आभिषेचनिकं द्रव्यं गृहीत्वा देवतागणाः
॥२७॥इन्द्रो विष्णुर् महावीर्यः सूर्याचन्द्रमसौ तथा । धाता चैव विधाता च तथा चैवानिलानलौ
॥२८॥पूषा भगोऽर्यमा त्वष्टा अंशुनैव विवस्वता । पत्नीभ्यां सहितो धीमान् मित्रेण वरुणेन च
॥२९॥रुद्रैर् वसुभिर् आदित्यैर् अश्विभ्यां च वृतः प्रभुः । विश्वैर् देवैर् मरुद्भिश् च साध्यैश् च पितृभिः सह
॥३०॥गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च यक्षराक्षसपन्नगैः । देवर्षिभिर् असङ्ख्येयैस् तथा ब्रह्मर्षिभिर् वरैः
॥३१॥वैखानसैर् वालखिल्यैर् वाय्वाहारैर् मरीचिपैः । भृगुभिश् चाङ्गिरोभिश् च सर्वविद्यासुनिष्ठितैः
॥३२॥सर्वविद्याधरैः पुण्यैर् योगसिद्धिभिर् आवृतः । पितामहः पुलस्त्यश् च पुलहश् च महातपाः
॥३३॥अङ्गिराः कश्यपोऽत्रिश् च मरीचिर् भृगुर् एव च । क्रतुर् हरः प्रचेताश् च मनुर् दक्षस् तथैव च
॥३४॥ऋतवश् च ग्रहाश् चैव ज्योतींषि च द्विजोत्तमाः । मूर्तिमत्यश् च सरितो देवाश् चैव सनातनाः
॥३५॥समुद्राश् च ह्रदाश् चैव तीर्थानि विविधानि च । पृथिवी द्यौर् दिशश् चैव पादपाश् च द्विजोत्तमाः
॥३६॥अदितिर् देवमाता च ह्रीः श्रीः स्वाहा सरस्वती । उमा शची सिनीवाली तथा चानुमतिः कुहूः
॥३७॥राका च धिषणा चैव पत्न्यश् चान्या दिवौकसाम् । हिमवांश् चैव विन्ध्यश् च मेरुश् चानेकशृङ्गवान्
॥३८॥ऐरावतः सानुचरः कलाकाष्ठास् तथैव च । मासार्धं मासर्तवस् तथा रात्र्यहनी समाः
॥३९॥उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठो नागराजश् च वामनः । अरुणो गरुडश् चैव वृक्षाश् चौषधिभिः सह
॥४०॥धर्मश् च भगवान् देवः समाजग्मुर् हि सङ्गताः । कालो यमश् च मृत्युश् च यमस्यानुचराश् च ये
॥४१॥बहुलत्वाच् च नोक्ता ये विविधा देवतागणाः । ते देवस्याभिषेकार्थं समायान्ति ततस् ततः
॥४२॥गृहीत्वा ते तदा विप्राः सर्वे देवा दिवौकसः । आभिषेचनिकं द्रव्यं मङ्गलानि च सर्वशः
॥४३॥दिव्यसम्भारसंयुक्तैः कलशैः काञ्चनैर् द्विजाः । सारस्वतीभिः पुण्याभिर् दिव्यतोयाभिर् एव च
॥४४॥तोयेनाकाशगङ्गायाः कृष्णं रामेण सङ्गतम् । सपुष्पैः काञ्चनैः कुम्भैः स्नापयन्त्य् अवनिस्थिताः
॥४५॥सञ्चरन्ति विमानानि देवानाम् अम्बरे तथा । उच्चावचानि दिव्यानि कामगानि स्थिराणि च
॥४६॥दिव्यरत्नविचित्राणि सेवितान्य् अप्सरोगणैः । गीतैर् वाद्यैः पताकाभिः शोभितानि समन्ततः
॥४७॥एवं तदा मुनिश्रेष्ठाः कृष्णं रामेण सङ्गतम् । स्नापयित्वा सुभद्रां च संस्तुवन्ति मुदान्विताः
॥४८॥जय जय लोकपाल भक्तरक्षक जय जय प्रणतवत्सल जय जय भूतचरण जय जयादिदेव बहुकारण जय जय वासुदेव जय जयासुरसंहरण जय जय दिव्यमीन जय जय त्रिदशवर जय जय जलधिशयन । जय जय योगिवर जय जय सूर्यनेत्र जय जय देवराज जय जय कैटभारे जय जय वेदवर जय जय कूर्मरूप जय जय यज्ञवर जय जय कमलनाभ जय जय शैलचर । जय जय योगशायिञ् जय जय वेगधर जय जय विश्वमूर्ते जय जय चक्रधर जय जय भूतनाथ जय जय धरणीधर जय जय शेषशायिञ् जय जय पीतवासो जय जय सोमकान्त । जय जय योगवास जय जय दहनवक्त्र जय जय धर्मवास जय जय गुणनिधान जय जय श्रीनिवास जय जय गरुडगमन जय जय सुखनिवास जय जय धर्मकेतो जय जय महीनिवास । जय जय गहनचरित्र जय जय योगिगम्य जय जय मखनिवास जय जय वेदवेद्य जय शान्तिकर जय जय योगिचिन्त्य जय जय पुष्टिकर जय जय ज्ञानमूर्ते जय जय कमलाकर । जय जय भाववेद्य जय जय मुक्तिकर जय जय विमलदेह जय जय सत्त्वनिलय जय जय गुणसमृद्ध जय जय यज्ञकर जय जय गुणविहीन जय जय मोक्षकर जय जय भूशरण्य । जय जय कान्तियुत जय जय लोकशरण जय जय लक्ष्मीयुत जय जय पङ्कजाक्ष जय जय सृष्टिकर जय जय योगयुत जय जयातसीकुसुमश्यामदेह जय जय समुद्राविष्टदेह जय जय लक्ष्मीपङ्कजषट्चरण । जय जय भक्तवश जय जय लोककान्त जय जय परमशान्त जय जय परमसार जय जय चक्रधर जय जय भोगियुत जय जय नीलाम्बर जय जय शान्तिकर जय जय मोक्षकर जय जय कलुषहर
॥४९॥जय कृष्ण जगन्नाथ जय सङ्कर्षणानुज । जय पद्मपलाशाक्ष जय वाञ्छाफलप्रद
॥५०॥जय मालावृतोरस्क जय चक्रगदाधर । जय पद्मालयाकान्त जय विष्णो नमोऽस्तु ते
॥५१॥ब्रह्मोवाच:
एवं स्तुत्वा तदा देवाः शक्राद्या हृष्टमानसाः । सिद्धचारणसङ्घाश् च ये चान्ये स्वर्गवासिनः मुनयो वालखिल्याश् च कृष्णं रामेण सङ्गतम् । सुभद्रां च मुनिश्रेष्ठाः प्रणिपत्याम्बरे स्थिताः
॥५३॥दृष्ट्वा स्तुत्वा नमस्कृत्वा तदा ते त्रिदिवौकसः । कृष्णं रामं सुभद्रां च यान्ति स्वं स्वं निवेशनम्
॥५४॥सञ्चरन्ति विमानानि देवानाम् अम्बरे तदा । उच्चावचानि दिव्यानि कामगानि स्थिराणि च
॥५५॥दिव्यरत्नविचित्राणि सेवितान्य् अप्सरोगणैः । गीतैर् वाद्यैः पताकाभिः शोभितानि समन्ततः
॥५६॥तस्मिन् काले तु ये मर्त्याः पश्यन्ति पुरुषोत्तमम् । बलभद्रं सुभद्रां च ते यान्ति पदम् अव्ययम्
॥५७॥सुभद्रारामसहितं मञ्चस्थं पुरुषोत्तमम् । दृष्ट्वा निरामयं स्थानं यान्ति नास्त्य् अत्र संशयः
॥५८॥कपिलाशतदानेन यत् फलं पुष्करे स्मृतम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं सहलायुधम् । सुभद्रां च मुनिश्रेष्ठाः प्राप्नोति शुभकृन् नरः
॥५९॥कन्याशतप्रदानेन यत् फलं समुदाहृतम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥६०॥सुवर्णशतनिष्काणां दानेन यत् फलं स्मृतम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥६१॥गोसहस्रप्रदानेन यत् फलं परिकीर्तितम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥६२॥भूमिदानेन विधिवद् यत् फलं समुदाहृतम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥६३॥यत् फलं चान्नदानेन अर्घातिथ्येन कीर्तितम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥६४॥वृषोत्सर्गेण विधिवद् यत् फलं समुदाहृतम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥६५॥यत् फलं तोयदानेन ग्रीष्मे वान्यत्र कीर्तितम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥६६॥तिलधेनुप्रदानेन यत् फलं सम्प्रकीर्तितम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥६७॥गजाश्वरथदानेन यत् फलं समुदाहृतम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥६८॥सुवर्णशृङ्गीदानेन यत् फलं समुदाहृतम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥६९॥जलधेनुप्रदानेन यत् फलं समुदाहृतम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥७०॥दानेन घृतधेन्वाश् च फलं यत् समुदाहृतम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥७१॥चान्द्रायणेन चीर्णेन यत् फलं समुदाहृतम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥७२॥मासोपवासैर् विधिवद् यत् फलं समुदाहृतम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं लभते नरः
॥७३॥अथ किं बहुनोक्तेन भाषितेन पुनः पुनः । तस्य देवस्य माहात्म्यं मञ्चस्थस्य द्विजोत्तमाः
॥७४॥यत् फलं सर्वतीर्थेषु व्रतैर् दानैश् च कीर्तितम् । तत् फलं कृष्णम् आलोक्य मञ्चस्थं सहलायुधम्
॥७५॥सुभद्रां च मुनिश्रेष्ठाः प्राप्नोति शुभकृन् नरः । तस्मान् नरोऽथवा नारी पश्येत् तं पुरुषोत्तमम्
॥७६॥ततः समस्ततीर्थानां लभेत् स्नानादिकं फलम् । स्नानशेषेण कृष्णस्य तोयेनात्माभिषिच्यते
॥७७॥वन्ध्या मृतप्रजा या तु दुर्भगा ग्रहपीडिता । राक्षसाद्यैर् गृहीता वा तथा रोगैश् च संहताः
॥७८॥सद्यस् ताः स्नानशेषेण उदकेनाभिषेचिताः । प्राप्नुवन्तीप्सितान् कामान् यान् यान् वाञ्छन्ति चेप्सितान्
॥७९॥पुत्रार्थिनी लभेत् पुत्रान् सौभाग्यं च सुखार्थिनी । रोगार्ता मुच्यते रोगाद् धनं च धनकाङ्क्षिणी
॥८०॥पुण्यानि यानि तोयानि तिष्ठन्ति धरणीतले । तानि स्नानावशेषस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
॥८१॥तस्मात् स्नानावशेषं यत् कृष्णस्य सलिलं द्विजाः । तेनाभिषिञ्चेद् गात्राणि सर्वकामप्रदं हि तत्
॥८२॥स्नातं पश्यन्ति ये कृष्णं व्रजन्तं दक्षिणामुखम् । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर् मुच्यन्ते ते न संशयः
॥८३॥शास्त्रेषु यत् फलं प्रोक्तं पृथिव्यस् त्रिप्रदक्षिणैः । दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं व्रजन्तं दक्षिणामुखम्
॥८४॥तीर्थयात्राफलं यत् तु पृथिव्यां समुदाहृतम् । दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम्
॥८५॥बदर्यां यत् फलं प्रोक्तं दृष्ट्वा नारायणं नरम् । दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम्
॥८६॥गङ्गाद्वारे कुरुक्षेत्रे स्नानदानेन यत् फलम् । दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम्
॥८७॥प्रयागे च महामाघ्यां यत् फलं समुदाहृतम् । दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम्
॥८८॥शालग्रामे महाचैत्र्यां स्नानदानेन यत् फलम् । दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम्
॥८९॥महाभिधानकार्त्तिक्यां पुष्करे यत् फलं स्मृतम् । दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम्
॥९०॥यत् फलं स्नानदानेन गङ्गासागरसङ्गमे । दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम्
॥९१॥ग्रस्ते सूर्ये कुरुक्षेत्रे स्नानदानेन यत् फलम् । दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम्
॥९२॥गङ्गायां सर्वतीर्थेषु यामुनेषु च भो द्विजाः । सारस्वतेषु तीर्थेषु तथान्येषु सरःसु च
॥९३॥यत् फलं स्नानदानेन विधिवत् समुदाहृतम् । दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम्
॥९४॥पुष्करे चाथ तीर्थेषु गये चामरकण्टके । नैमिषादिषु तीर्थेषु क्षेत्रेष्व् आयतनेषु च
॥९५॥यत् फलं स्नानदानेन राहुग्रस्ते दिवाकरे । दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं दक्षिणामुखम्
॥९६॥अथ किं पुनर् उक्तेन भाषितेन पुनः पुनः । यत् किञ्चित् कथितं चात्र फलं पुण्यस्य कर्मणः
॥९७॥वेदशास्त्रे पुराणे च भारते च द्विजोत्तमाः । धर्मशास्त्रेषु सर्वेषु तथान्यत्र मनीषिभिः
॥९८॥दृष्ट्वा नरो लभेत् कृष्णं तत् फलं सहलायुधम् । सकलं भद्रया सार्धं व्रजन्तं दक्षिणामुखम्
॥९९॥स्रोतः तथा उपयोगनियमः:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).