ब्रह्मपुराणम्, अध्यायः २२२ — पुराणानि

श्रोतुम् इच्छामहे ब्रह्मन् वर्णधर्मान् विशेषतः । चतुराश्रमधर्मांश् च द्विजवर्य ब्रवीहि तान्

॥१॥

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च यथाक्रमम् । शृणुध्वं संयता भूत्वा वर्णधर्मान् मयोदितान्

॥२॥

दानदयातपोदेवयज्ञस्वाध्यायतत्परः । नित्योदकी भवेद् विप्रः कुर्याच् चाग्निपरिग्रहम्

॥३॥

वृत्त्यर्थं याजयेत् त्व् अन्यान् द्विजान् अध्यापयेत् तथा । कुर्यात् प्रतिग्रहादानं यज्ञार्थं ज्ञानतो द्विजाः

॥४॥

सर्वलोकहितं कुर्यान् नाहितं कस्यचिद् द्विजाः । मैत्री समस्तसत्त्वेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम्

॥५॥

गवि रत्ने च पारक्ये समबुद्धिर् भवेद् द्विजाः । ऋताव् अभिगमः पत्न्यां शस्यते वास्य भो द्विजाः

॥६॥

दानानि दद्याद् इच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियोऽपि हि । यजेच् च विविधैर् यज्ञैर् अधीयीत च भो द्विजाः

॥७॥

शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका । तस्यापि प्रथमे कल्पे पृथिवीपरिपालनम्

॥८॥

धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्या नराधिपाः । भवन्ति नृपते रक्षा यतो यज्ञादिकर्मणाम्

॥९॥

दुष्टानां शासनाद् राजा शिष्टानां परिपालनात् । प्राप्नोत्य् अभिमतांल् लोकान् वर्णसंस्थापको नृपः

॥१०॥

पाशुपाल्यं वणिज्यां च कृषिं च मुनिसत्तमाः । वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः

॥११॥

तस्याप्य् अध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश् च शस्यते । नित्यनैमित्तिकादीनाम् अनुष्ठानं च कर्मणाम्

॥१२॥

द्विजातिसंश्रयं कर्म तदर्थं तेन पोषणम् । क्रयविक्रयजैर् वापि धनैः कारुभवैस् तु वा

॥१३॥

दानं दद्याच् च शूद्रोऽपि पाकयज्ञैर् यजेत च । पित्र्यादिकं च वै सर्वं शूद्रः कुर्वीत तेन वै

॥१४॥

भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहाः । ऋतुकालाभिगमनं स्वदारेषु द्विजोत्तमाः

॥१५॥

दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नाभिमानिता । सत्यं शौचम् अनायासो मङ्गलं प्रियवादिता

॥१६॥

मैत्री चैवास्पृहा तद्वद् अकार्पण्यं द्विजोत्तमाः । अनसूया च सामान्या वर्णानां कथिता गुणाः

॥१७॥

आश्रमाणां च सर्वेषाम् एते सामान्यलक्षणाः । गुणास् तथोपधर्माश् च विप्रादीनाम् इमे द्विजाः

॥१८॥

क्षात्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यकर्म तथापदि । राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्माणि चैतयोः

॥१९॥

ससामर्थ्ये सति त्याज्यम् उभाभ्याम् अपि च द्विजाः । तद् एवापदि कर्तव्यं न कुर्यात् कर्मसङ्करम्

॥२०॥

इत्य् एते कथिता विप्रा वर्णधर्मा मयाद्य वै । धर्मम् आश्रमिणां सम्यग् ब्रुवतोऽपि निबोधत

॥२१॥

बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः । गुरोर् गेहे वसन् विप्रा ब्रह्मचारी समाहितः

॥२२॥

शौचाचाररतस् तत्र कार्यं शुश्रूषणं गुरोः । व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश् च कृतबुद्धिना

॥२३॥

उभे सन्ध्ये रविं विप्रास् तथैवाग्निं समाहितः । उपतिष्ठेत् तथा कुर्याद् गुरोर् अप्य् अभिवादनम्

॥२४॥

स्थिते तिष्ठेद् व्रजेद् याति नीचैर् आसीत चासिते । शिष्यो गुरौ द्विजश्रेष्ठाः प्रतिकूलं च सन्त्यजेत्

॥२५॥

तेनैवोक्तं पठेद् वेदं नान्यचित्तः पुरस्थितः । अनुज्ञातं च भिक्षान्नम् अश्नीयाद् गुरुणा ततः

॥२६॥

अवगाहेद् अपः पूर्वम् आचार्येणावगाहिताः । समिज्जलादिकं चास्य कल्यकल्यम् उपानयेत्

॥२७॥

गृहीतग्राह्यवेदश् च ततोऽनुज्ञाम् अवाप्य वै । गार्हस्थ्यम् आवसेत् प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः

॥२८॥

विधिनावाप्तदारस् तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा । गृहस्थकार्यम् अखिलं कुर्याद् विप्राः स्वशक्तितः

॥२९॥

निर्वापेण पितॄन् अर्च्य यज्ञैर् देवांस् तथातिथीन् । अन्नैर् मुनींश् च स्वाध्यायैर् अपत्येन प्रजापतिम्

॥३०॥

बलिकर्मणा भूतानि वाक्सत्येनाखिलं जगत् । प्राप्नोति लोकान् पुरुषो निजकर्मसमार्जितान्

॥३१॥

भिक्षाभुजश् च ये केचित् परिव्राड् ब्रह्मचारिणः । तेऽप्य् अत्र प्रतितिष्ठन्ति गार्हस्थ्यं तेन वै परम्

॥३२॥

वेदाहरणकार्येण तीर्थस्नानाय च द्विजाः । अटन्ति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च

॥३३॥

अनिकेता ह्य् अनाहारा ये तु सायङ्गृहास् तु ते । तेषां गृहस्थः सततं प्रतिष्ठा योनिर् उच्यते

॥३४॥

तेषां स्वागतदानानि वक्तव्यं मधुरं सदा । गृहागतानां दद्याच् च शयनासनभोजनम्

॥३५॥

अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति

॥३६॥

अवज्ञानम् अहङ्कारो दम्भश् चापि गृहे सतः । परिवादोपघातौ च पारुष्यं च न शस्यते

॥३७॥

यश् च सम्यक् करोत्य् एवं गृहस्थः परमं विधिम् । सर्वबन्धविनिर्मुक्तो लोकान् आप्नोति चोत्तमान्

॥३८॥

वयःपरिणतौ विप्राः कृतकृत्यो गृहाश्रमी । पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा

॥३९॥

पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः । भूमिशायी भवेत् तत्र मुनिः सर्वातिथिर् द्विजाः

॥४०॥

चर्मकाशकुशैः कुर्यात् परिधानोत्तरीयके । तद्वत् त्रिषवणं स्नानं शस्तम् अस्य द्विजोत्तमाः

॥४१॥

देवताभ्यर्चनं होमः सर्वाभ्यागतपूजनम् । भिक्षा बलिप्रदानं तु शस्तम् अस्य प्रशस्यते

॥४२॥

वन्यस्नेहेन गात्राणाम् अभ्यङ्गश् चापि शस्यते । तपस्या तस्य विप्रेन्द्राः शीतोष्णादिसहिष्णुता

॥४३॥

यस् त्व् एता नियतश् चर्या वानप्रस्थश् चरेन् मुनिः । स दहत्य् अग्निवद् दोषाञ् जयेल् लोकांश् च शाश्वतान्

॥४४॥

चतुर्थश् चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः । तस्य स्वरूपं गदतो बुध्यध्वं मम सत्तमाः

॥४५॥

पुत्रद्रव्यकलत्रेषु त्यजेत् स्नेहं द्विजोत्तमाः । चतुर्थम् आश्रमस्थानं गच्छेन् निर्धूतमत्सरः

॥४६॥

त्रैवर्णिकांस् त्यजेत् सर्वान् आरम्भान् द्विजसत्तमाः । मित्रादिषु समो मैत्रः समस्तेष्व् एव जन्तुषु

॥४७॥

जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनःकर्मभिः क्वचित् । युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गांश् च वर्जयेत्

॥४८॥

एकरात्रस्थितिर् ग्रामे पञ्चरात्रस्थितिः पुरे । तथा प्रीतिर् न तिर्यक्षु द्वेषो वा नास्य जायते

॥४९॥

प्राणयात्रानिमित्तं च व्यङ्गारेऽभुक्तवज्जने । काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थी पर्यटेद् गृहान्

॥५०॥

अलाभे न विषादी स्याल् लाभे नैव च हर्षयेत् । प्राणयात्रिकमात्रः स्यान् मात्रासङ्गाद् विनिर्गतः

॥५१॥

अतिपूजितलाभांस् तु जुगुप्सं चैव सर्वतः । अतिपूजितलाभैस् तु यतिर् मुक्तोऽपि बध्यते

॥५२॥

कामः क्रोधस् तथा दर्पो लोभमोहादयश् च ये । तांस् तु दोषान् परित्यज्य परिव्राण् निर्ममो भवेत्

॥५३॥

अभयं सर्वसत्त्वेभ्यो दत्त्वा यश् चरते महीम् । तस्य देहाद् विमुक्तस्य भयं नोत्पद्यते क्वचित्

॥५४॥

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं । शारीरम् अग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस् तु भिक्षोपगतैर् हविर्भिश् । चिताग्निना स व्रजति स्म लोकान्

॥५५॥

मोक्षाश्रमं यश् चरते यथोक्तं । शुचिश् च सङ्कल्पितबुद्धियुक्तः । अनिन्धनं ज्योतिर् इव प्रशान्तं । स ब्रह्मलोकं व्रजति द्विजातिः

॥५६॥