gṛdhrasyaitadvacaḥ śrutvā duḥkhavismayasaṃyutaḥ
nārada uvāca
gṛdhrasyaitadvacaḥ śrutvā duḥkhavismayasaṃyutaḥ ||
indradyumnastamā pṛcchaya maraṇāyopacakrame
||1||गृध्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा दुःखविस्मयसंयुतः ॥
इन्द्रद्युम्नस्तमा पृच्छय मरणायोपचक्रमे
tatastamālokya tathā mumūrṣuṃ kauśikādibhiḥ ||
sa saṃhitaṃ viciṃtyāha dīrghāyuṣamathātmanaḥ
||2||ततस्तमालोक्य तथा मुमूर्षुं कौशिकादिभिः ॥
स संहितं विचिंत्याह दीर्घायुषमथात्मनः
maivaṃ kārṣīḥ śruṇu giraṃ bhadraka tvaṃ ciraṃtanaḥ ||
matto'pyasti sphuṭaṃ caiva jñāsyati tvadabhīpsitam
||3||मैवं कार्षीः श्रुणु गिरं भद्रक त्वं चिरंतनः ॥
मत्तोऽप्यस्ति स्फुटं चैव ज्ञास्यति त्वदभीप्सितम्
mānase sarasi khyātaḥ kūrmomaṃtharakākhyayā ||
tasya nāviditaṃ kiṃcidehi tatra vrajāmahe
||4||मानसे सरसि ख्यातः कूर्मोमंथरकाख्यया ॥
तस्य नाविदितं किंचिदेहि तत्र व्रजामहे
tataḥ pratītāste bhūpamunigṛdhrabakāstathā ||
ulūkasahitā jagmuḥ sarve kūrmadidṛkṣavaḥ
||5||ततः प्रतीतास्ते भूपमुनिगृध्रबकास्तथा ॥
उलूकसहिता जग्मुः सर्वे कूर्मदिदृक्षवः
sarastīre sthitaḥ kūrmastānnirīkṣya vidūragān ||
kāṃdiśīko viveśāsau jalaṃ śīghrataraṃ tadā
||6||सरस्तीरे स्थितः कूर्मस्तान्निरीक्ष्य विदूरगान् ॥
कांदिशीको विवेशासौ जलं शीघ्रतरं तदा
kauśiko'tha tamāhedaṃ prahasya vacanaṃ svayam ||
kasmātkūrma pranaṣṭodya vimukho'bhyāgateṣvapi
||7||कौशिकोऽथ तमाहेदं प्रहस्य वचनं स्वयम् ॥
कस्मात्कूर्म प्रनष्टोद्य विमुखोऽभ्यागतेष्वपि
agnirdvijānāṃ vipraśca varṇānāṃ ramaṇaḥ striyām ||
guruḥ pitā ca putrāṇāṃ sarvasyābhyāgato guruḥ
||8||अग्निर्द्विजानां विप्रश्च वर्णानां रमणः स्त्रियाम् ॥
गुरुः पिता च पुत्राणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः
vihāya tamimaṃ dharmamātithyavimukhaḥ katham ||
gṛhṇāsi pāpaṃ sarveṣāṃ brūhi kūrmādhunottaram
||9||विहाय तमिमं धर्ममातिथ्यविमुखः कथम् ॥
गृह्णासि पापं सर्वेषां ब्रूहि कूर्माधुनोत्तरम्
kūrma uvāca
ciraṃtano hi jānāmi karttumātithyasatkriyām ||
abhyāgateṣvapacitiṃ dharmaśāstreṣu niścitam
||10||चिरंतनो हि जानामि कर्त्तुमातिथ्यसत्क्रियाम् ॥
अभ्यागतेष्वपचितिं धर्मशास्त्रेषु निश्चितम्
sumahatkāraṇaṃ cātra śrūyatāṃ tadvadāmi vaḥ ||
nāhaṃ parāṅmukho jāta etāvaṃti dinānyapi
||11||सुमहत्कारणं चात्र श्रूयतां तद्वदामि वः ॥
नाहं पराङ्मुखो जात एतावंति दिनान्यपि
abhyāgatasya kasyāpi sarvasatkārasadvratī ||
kiṃ tveṣa paṃcamo yo vo dṛśyate saralākṛtiḥ
||12||अभ्यागतस्य कस्यापि सर्वसत्कारसद्व्रती ॥
किं त्वेष पंचमो यो वो दृश्यते सरलाकृतिः
iṃdradyumno mahīpālo bibhomyasmādalaṃtarām ||
amunā yajamānena raucakākhye purā pure
||13||इंद्रद्युम्नो महीपालो बिभोम्यस्मादलंतराम् ॥
अमुना यजमानेन रौचकाख्ये पुरा पुरे
yajñapāvakadagdhā me pṛṣṭhirnādyāpi nirvraṇā ||
tanme bhayaṃ punarjātaṃ kimayaṃ punareva mām
||14||यज्ञपावकदग्धा मे पृष्ठिर्नाद्यापि निर्व्रणा ॥
तन्मे भयं पुनर्जातं किमयं पुनरेव माम्
āsutīvalamādhāya bhuvi dhakṣyati saṃprati ||
iti vākyāvasāne tu kūrmasya kurusattama
||15||आसुतीवलमाधाय भुवि धक्ष्यति संप्रति ॥
इति वाक्यावसाने तु कूर्मस्य कुरुसत्तम
papāta puṣpavṛṣṭiḥ khādvimuktāpsarasāṃ gaṇaiḥ ||
sasvanurdevavādyāni kīrtyuddhāre mahīpateḥ
||16||पपात पुष्पवृष्टिः खाद्विमुक्ताप्सरसां गणैः ॥
सस्वनुर्देववाद्यानि कीर्त्युद्धारे महीपतेः
vismitāste ca dadṛśurvimānaṃ purataḥ sthitam ||
iṃdradyumnakṛte devadūtenādhiṣṭhitaṃ tadā
||17||विस्मितास्ते च ददृशुर्विमानं पुरतः स्थितम् ॥
इंद्रद्युम्नकृते देवदूतेनाधिष्ठितं तदा
ayātayāmāḥ pradadurāśiṣo'smai suradvijāḥ ||
sādhuvādo divi mahānāsīttasya mahīpateḥ
||18||अयातयामाः प्रददुराशिषोऽस्मै सुरद्विजाः ॥
साधुवादो दिवि महानासीत्तस्य महीपतेः
tato vimānamālaṃbya devadūtastamuccakaiḥ ||
iṃdradyumnamuvācedaṃ śrṛṇvatāṃ nākavāsinām
||19||ततो विमानमालंब्य देवदूतस्तमुच्चकैः ॥
इंद्रद्युम्नमुवाचेदं श्रृण्वतां नाकवासिनाम्
devadūta uvāca
navīkṛtādhunā kīrtistava bhūpāla nirmalā ||
trilokyāmapi tacchīghraṃ vimānamidamāruha
||20||नवीकृताधुना कीर्तिस्तव भूपाल निर्मला ॥
त्रिलोक्यामपि तच्छीघ्रं विमानमिदमारुह
gamyatāṃ brahmaṇo lokamākalpaṃ tapasorjitam ||
preṣito'hamanenaiva tavānayanakāraṇāt
||21||गम्यतां ब्रह्मणो लोकमाकल्पं तपसोर्जितम् ॥
प्रेषितोऽहमनेनैव तवानयनकारणात्
yāvatkīrtirmanuṣyasya pṛthivyāṃ prathitā bhavet ||
tāvāneva bhavetsvargī sati puṇye hyanaṃtake
||22||यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य पृथिव्यां प्रथिता भवेत् ॥
तावानेव भवेत्स्वर्गी सति पुण्ये ह्यनंतके
surālayasarovāpīkūpārāmādikalpanā ||
etadarthaṃ hi pūrtākhyā dharmaśāstreṣu niścitā
||23||सुरालयसरोवापीकूपारामादिकल्पना ॥
एतदर्थं हि पूर्ताख्या धर्मशास्त्रेषु निश्चिता
iṃdradyumna uvāca
amī mamaiva suhṛdo mārkaṃḍabakakauśikāḥ ||
gṛdhrakūrmau prabhāvo'yamamīṣāṃ mama vṛddhaye
||24||अमी ममैव सुहृदो मार्कंडबककौशिकाः ॥
गृध्रकूर्मौ प्रभावोऽयममीषां मम वृद्धये
taccedamī mayā sākaṃ brahmalokaṃ prayāṃtyuta ||
puraḥsthitāstadāyāsye brahmalokaṃ ca nānyathā
||25||तच्चेदमी मया साकं ब्रह्मलोकं प्रयांत्युत ॥
पुरःस्थितास्तदायास्ये ब्रह्मलोकं च नान्यथा
pareṣāmanapekṣyaiva kṛtapratikṛtaṃ hi yaḥ ||
pravartate hitāyaiva sa suhṛtprocyate budhaiḥ
||26||परेषामनपेक्ष्यैव कृतप्रतिकृतं हि यः ॥
प्रवर्तते हितायैव स सुहृत्प्रोच्यते बुधैः
svārthodyuktadhiyo ye syuranvarthāstepyasuṃdharāḥ ||
maraṇaṃ prakṛtiścaiva jīvitaṃ vikṛtiryadā
||27||स्वार्थोद्युक्तधियो ये स्युरन्वर्थास्तेप्यसुंधराः ॥
मरणं प्रकृतिश्चैव जीवितं विकृतिर्यदा
prāṇināṃ paramo lābhaḥ kevalaṃ prāṇisauhṛdam ||
daridrā rāgiṇo'satyapratijñātā gurudruhaḥ
||28||प्राणिनां परमो लाभः केवलं प्राणिसौहृदम् ॥
दरिद्रा रागिणोऽसत्यप्रतिज्ञाता गुरुद्रुहः
mitrāvasāninaḥ pāpāḥ prāyo narakamaṃḍanāḥ ||
parārthanaṣṭāstadamī paṃca saṃprati sādhavaḥ
||29||मित्रावसानिनः पापाः प्रायो नरकमंडनाः ॥
परार्थनष्टास्तदमी पंच संप्रति साधवः
mama kīrtisamuddhāraḥ sa prabhāvo mahātmanām ||
amīṣāṃ yadi te svargaṃ prayāsyanti mayā saha ||
tadāhamapi yāsyāmi devadūtānyathā na hi
||30||मम कीर्तिसमुद्धारः स प्रभावो महात्मनाम् ॥
अमीषां यदि ते स्वर्गं प्रयास्यन्ति मया सह ॥
तदाहमपि यास्यामि देवदूतान्यथा न हि
devadūta uvāca
ete haragaṇāḥ sarveśāpabhraṣṭāḥ kṣitiṃ gatāḥ
||31||एते हरगणाः सर्वेशापभ्रष्टाः क्षितिं गताः
śāpāṃte harapārśve tu yāsyaṃti pṛthivīpate ||
vihāyemānato bhūpa tvamāgaccha mayā saha
||32||शापांते हरपार्श्वे तु यास्यंति पृथिवीपते ॥
विहायेमानतो भूप त्वमागच्छ मया सह
na caiṣāṃ rocate svargo hitvā devaṃ maheśvaram ||
iṃdradyumna uvāca ||
yadyevaṃ gaccha taddūta nāyāsyehaṃ triviṣṭapam
||33||न चैषां रोचते स्वर्गो हित्वा देवं महेश्वरम् ॥
इंद्रद्युम्न उवाच ॥
यद्येवं गच्छ तद्दूत नायास्येहं त्रिविष्टपम्
tathā tathā yati ṣyāmi bhaviṣyāmi yathā gaṇaḥ ||
aviśuddhikṣayādhikyadūṣaṇaireṣa niṃditaḥ
||34||तथा तथा यति ष्यामि भविष्यामि यथा गणः ॥
अविशुद्धिक्षयाधिक्यदूषणैरेष निंदितः
svargaḥ sadānuśravikastasmādenaṃ na kāmaye ||
tatrasthāsya punaḥ pāto bhayaṃ na vyeti mānasāt
||35||स्वर्गः सदानुश्रविकस्तस्मादेनं न कामये ॥
तत्रस्थास्य पुनः पातो भयं न व्येति मानसात्
punaḥ pāto yataḥ puṃsastasmātsvargaṃ na kāmaye ||
sati puṇye svayaṃ tena pātito nijalokataḥ
||36||पुनः पातो यतः पुंसस्तस्मात्स्वर्गं न कामये ॥
सति पुण्ये स्वयं तेन पातितो निजलोकतः
caturmukhena vailakṣyaṃ gato'smi kathamemi tam ||
itīdamuktvā dūtaṃ taṃ śrṛṇvato'syaiva vismayāt
||37||चतुर्मुखेन वैलक्ष्यं गतोऽस्मि कथमेमि तम् ॥
इतीदमुक्त्वा दूतं तं श्रृण्वतोऽस्यैव विस्मयात्
aprākṣīdbhūpatiḥ kūrmaṃ tadāyuḥkāraṇaṃ tadā ||
idamāyuḥ kathaṃ jātaṃ kūrma dīrghatamaṃ tava
||38||अप्राक्षीद्भूपतिः कूर्मं तदायुःकारणं तदा ॥
इदमायुः कथं जातं कूर्म दीर्घतमं तव
suhṛnmitraṃ gurustvaṃ me yena kīrtirmamoddhṛtā
||39||सुहृन्मित्रं गुरुस्त्वं मे येन कीर्तिर्ममोद्धृता
kūrma uvāca
śrṛṇu bhūpa kathāṃ divyāṃ śravaṇātpāpanāśinīm ||
kathāṃ sumadhurāmetāṃ śivamāhātmyasaṃyutām
||40||श्रृणु भूप कथां दिव्यां श्रवणात्पापनाशिनीम् ॥
कथां सुमधुरामेतां शिवमाहात्म्यसंयुताम्
śrṛṇvannimāmapi kathāṃ nṛpate manuṣyaḥ suśraddhayā bhavati pāpavimuktadehaḥ ||
śaṃbhoḥ prasādamabhigamya yathāyurevamāsītprasādata iyaṃ mama kūrmatā ca
||41||श्रृण्वन्निमामपि कथां नृपते मनुष्यः सुश्रद्धया भवति पापविमुक्तदेहः ॥
शंभोः प्रसादमभिगम्य यथायुरेवमासीत्प्रसादत इयं मम कूर्मता च
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhastrāyāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe mahīprādurbhāve daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||