kāmadahanaḥ
nārada uvāca
evaṃ śrutvā sabhāryaḥ sa pramodaplutamānasaḥ ||
praṇamya māmiti prāha yadyevaṃ puṇyavānaham
||1||एवं श्रुत्वा सभार्यः स प्रमोदप्लुतमानसः ॥
प्रणम्य मामिति प्राह यद्येवं पुण्यवानहम्
punaḥ kiṃcitpravakṣyāmi putryā me dakṣiṇaḥ karaḥ ||
uttānaḥ kāraṇaṃ kiṃ tacchrotumicchāmi nārada
||2||पुनः किंचित्प्रवक्ष्यामि पुत्र्या मे दक्षिणः करः ॥
उत्तानः कारणं किं तच्छ्रोतुमिच्छामि नारद
iti pṛṣṭo'smi śailena prāvocaṃ kāraṇaṃ tadā ||
sarvadaiva karo hyasyāḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ prati
||3||इति पृष्टोऽस्मि शैलेन प्रावोचं कारणं तदा ॥
सर्वदैव करो ह्यस्याः सर्वेषां प्राणिनां प्रति
abhayasya pradātā'sāvuttānastu karastataḥ ||
eṣā bhāryā jagadbharturvṛṣāṃkasya mahīdhara
||4||अभयस्य प्रदाताऽसावुत्तानस्तु करस्ततः ॥
एषा भार्या जगद्भर्तुर्वृषांकस्य महीधर
jananī sarvalokasya bhāvinī bhūtabhāvinī ||
tadyathā śīghramevaiṣā yogaṃ yātu pinākinā
||5||जननी सर्वलोकस्य भाविनी भूतभाविनी ॥
तद्यथा शीघ्रमेवैषा योगं यातु पिनाकिना
tvayā vidheyaṃ vidhivattathā śailendrasattama ||
astyatra sumahatakāryaṃ devānāṃ himabhūdhara
||6||त्वया विधेयं विधिवत्तथा शैलेन्द्रसत्तम ॥
अस्त्यत्र सुमहतकार्यं देवानां हिमभूधर
iti procya tamāpṛcchya prāvocaṃ vāsavāya tat ||
mama bhūyastu kartavyaṃ tanmayā kṛtameva hi
||7||इति प्रोच्य तमापृच्छ्य प्रावोचं वासवाय तत् ॥
मम भूयस्तु कर्तव्यं तन्मया कृतमेव हि
kiṃ tu paṃcaśaraḥ preryaḥ kāryaśeṣe'tra vāsava ||
ityādiśya gataścāhaṃ tārakaṃ prati phālguna
||8||किं तु पंचशरः प्रेर्यः कार्यशेषेऽत्र वासव ॥
इत्यादिश्य गतश्चाहं तारकं प्रति फाल्गुन
kalipriyatvāttasyainamarthaṃ kathayituṃ sphuṭam ||
himādrirapi me vākyapreritaḥ pārvatīṃ prati
||9||कलिप्रियत्वात्तस्यैनमर्थं कथयितुं स्फुटम् ॥
हिमाद्रिरपि मे वाक्यप्रेरितः पार्वतीं प्रति
bhavasyārādhanāṃ kartuṃ sasakhīmādiśattadā ||
sā taṃ paricacāreśaṃ tasyā dṛṣṭvā suśīlatām
||10||भवस्याराधनां कर्तुं ससखीमादिशत्तदा ॥
सा तं परिचचारेशं तस्या दृष्ट्वा सुशीलताम्
puṣpatoyaphalādyāni niyuktā pārvatī vyadhāt ||
mahendropi ca madvākyātsmaraṃ sasmāra bhārata
||11||पुष्पतोयफलाद्यानि नियुक्ता पार्वती व्यधात् ॥
महेन्द्रोपि च मद्वाक्यात्स्मरं सस्मार भारत
sa ca tatsmaraṇaṃ jñātvā vasaṃtaratisaṃyutaḥ ||
cūtāṃkurāstraḥṛ sahasā prādurāsīnmanobhavaḥ
||12||स च तत्स्मरणं ज्ञात्वा वसंतरतिसंयुतः ॥
चूतांकुरास्त्रःऋ सहसा प्रादुरासीन्मनोभवः
tamāha ca vaco dhīmānsmaranniva ca taṃ spṛśan ||
upadeśena bahunā kiṃ tvāṃ prati ratipriya
||13||तमाह च वचो धीमान्स्मरन्निव च तं स्पृशन् ॥
उपदेशेन बहुना किं त्वां प्रति रतिप्रिय
citte vasasi tena tvaṃ vetsi bhūtamanogatam ||
tathāpi tvāṃ vadiṣyāmi svakāryaparatāṃ smaran
||14||चित्ते वससि तेन त्वं वेत्सि भूतमनोगतम् ॥
तथापि त्वां वदिष्यामि स्वकार्यपरतां स्मरन्
mamaikaṃ sumahatkāryaṃ kartumarhasi manmatha ||
maheśvaraṃ kṛpānāthaṃ satībhāryāviyojitam
||15||ममैकं सुमहत्कार्यं कर्तुमर्हसि मन्मथ ॥
महेश्वरं कृपानाथं सतीभार्यावियोजितम्
saṃyojaya punardevyā himādrigṛhajātayā ||
devī devaśca tuṣṭau te kariṣyata ihepsitam
||16||संयोजय पुनर्देव्या हिमाद्रिगृहजातया ॥
देवी देवश्च तुष्टौ ते करिष्यत इहेप्सितम्
madana uvāca
alīkametaddevendra sa hi devasya poratiḥ ||
nānyāsādayitavyāni tejāṃsi munarabravīt
||17||अलीकमेतद्देवेन्द्र स हि देवस्य पोरतिः ॥
नान्यासादयितव्यानि तेजांसि मुनरब्रवीत्
vedānteṣu ca māṃ viprā garhasaṃyati punaḥpunaḥ ||
mahāśano mahāpāpmā kāmo'yama nalo gahān
||18||वेदान्तेषु च मां विप्रा गर्हसंयति पुनःपुनः ॥
महाशनो महापाप्मा कामोऽयम नलो गहान्
āvṛtaṃ jñānametena jñānināṃ nityavairiṇā ||
tasmādayaṃ sadā tyājyaḥ kāma'hiriva sattamaiḥ
||19||आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनां नित्यवैरिणा ॥
तस्मादयं सदा त्याज्यः कामऽहिरिव सत्तमैः
evaṃ śīlasya me kasmātpratuṣyati maheśvaraḥ ||
madyapasyeva pāpasya vāsudevo jagadguraḥ
||20||एवं शीलस्य मे कस्मात्प्रतुष्यति महेश्वरः ॥
मद्यपस्येव पापस्य वासुदेवो जगद्गुरः
iṃdra uvāca
maivaṃ brūhi mahābhāga tvāṃ vinākaḥ pumānbhuvi ||
dharmamarthaṃ tathā kāmaṃ mokṣaṃ vā prāptumīśvaraḥ
||21||मैवं ब्रूहि महाभाग त्वां विनाकः पुमान्भुवि ॥
धर्ममर्थं तथा कामं मोक्षं वा प्राप्तुमीश्वरः
yatkiṃcitsādhyate loke mūlaṃ tasya ca kāmanā ||
kathaṃ kāmaṃ viniṃdati tasmātte mokṣasādhakāḥ
||22||यत्किंचित्साध्यते लोके मूलं तस्य च कामना ॥
कथं कामं विनिंदति तस्मात्ते मोक्षसाधकाः
satyaṃ cāpi śrutervākyaṃ tava rūpaṃ tridhāgatam ||
tāmasaṃ rājasaṃ caiva sāttvikaṃ cāpi manmatha
||23||सत्यं चापि श्रुतेर्वाक्यं तव रूपं त्रिधागतम् ॥
तामसं राजसं चैव सात्त्विकं चापि मन्मथ
amuktitaḥ kāmanayā rūpaṃ tattāmasaṃ tava ||
sukhabuddhyā spṛhā yā ca rūpaṃ tadrājasaṃ tava
||24||अमुक्तितः कामनया रूपं तत्तामसं तव ॥
सुखबुद्ध्या स्पृहा या च रूपं तद्राजसं तव
kevalaṃ yāvadarthārthaṃ tadrūpaṃ sāttvikaṃ tava ||
tatte rūpatrayamidaṃ brūhi nopāsate hi ke
||25||केवलं यावदर्थार्थं तद्रूपं सात्त्विकं तव ॥
तत्ते रूपत्रयमिदं ब्रूहि नोपासते हि के
tvaṃ sākṣātparamaḥ pūjyaḥ kuru kāryamidaṃ hi naḥ ||
atha vā pīḍitāndṛṣṭvā sāmānyānapi paṃḍitāḥ ||
svaprāṇairapi trāyāṃti parametanmahāphalam
||26||त्वं साक्षात्परमः पूज्यः कुरु कार्यमिदं हि नः ॥
अथ वा पीडितान्दृष्ट्वा सामान्यानपि पंडिताः ॥
स्वप्राणैरपि त्रायांति परमेतन्महाफलम्
iti saṃciṃtya kāryaṃ tvaṃ sarvathā kuru tatsphuṭam
||27||इति संचिंत्य कार्यं त्वं सर्वथा कुरु तत्स्फुटम्
ityā karṇya tathetyuktvā vasaṃtaratisaṃyutaḥ ||
pikādisainyasaṃpanno himādriṃ prayayau smaraḥ
||28||इत्या कर्ण्य तथेत्युक्त्वा वसंतरतिसंयुतः ॥
पिकादिसैन्यसंपन्नो हिमाद्रिं प्रययौ स्मरः
tatrāpaśyata śaṃbhoḥ sa puṇyamāśramamaṃḍalam ||
nānāvṛkṣasamākīrṇaṃ śāṃtasattvasamākulam
||29||तत्रापश्यत शंभोः स पुण्यमाश्रममंडलम् ॥
नानावृक्षसमाकीर्णं शांतसत्त्वसमाकुलम्
tatrāpaśyattrinetrasya vīrakaṃnāma dvārapam ||
yathā sākṣānmaheśānaṃ gaṇaāṃścāyutaśo'sya ca
||30||तत्रापश्यत्त्रिनेत्रस्य वीरकंनाम द्वारपम् ॥
यथा साक्षान्महेशानं गणआंश्चायुतशोऽस्य च
dadarśa ca maheśānaṃ nāsāgrakṛtalocanam ||
devadārudrumacchāyāvedikā madhyamāśritam ||
samākāyaṃ sukhāsīnaṃ samādhisthaṃ maheśvaram
||31||ददर्श च महेशानं नासाग्रकृतलोचनम् ॥
देवदारुद्रुमच्छायावेदिका मध्यमाश्रितम् ॥
समाकायं सुखासीनं समाधिस्थं महेश्वरम्
nistaraṃgaṃ vinirgṛhya sthitamiṃdriyagocarān ||
ātmānamātmanā devaṃ praviṣṭaṃ tapaso nidhim
||32||निस्तरंगं विनिर्गृह्य स्थितमिंद्रियगोचरान् ॥
आत्मानमात्मना देवं प्रविष्टं तपसो निधिम्
taṃ tathāvidhamālokya soṃtarbhedāya yatnavān ||
bhramaradhvanivyājena viveśa madano manaḥ
||33||तं तथाविधमालोक्य सोंतर्भेदाय यत्नवान् ॥
भ्रमरध्वनिव्याजेन विवेश मदनो मनः
etasminnaṃtare devo vikāsitavilocanaḥ ||
sasmāra nagarājasya tanayāṃ raktamānasaḥ
||34||एतस्मिन्नंतरे देवो विकासितविलोचनः ॥
सस्मार नगराजस्य तनयां रक्तमानसः
niveditā vīrakeṇa viveśa ca gireḥ sutā ||
tasminkāle mahābhāgā sadā yadvadupaiti sā
||35||निवेदिता वीरकेण विवेश च गिरेः सुता ॥
तस्मिन्काले महाभागा सदा यद्वदुपैति सा
tatastasyāṃ manaḥ svīyamanuraktamavekṣya ca ||
nigṛhya līlayā devaḥ svakaṃ pṛṣṭhamavaikṣata ||
tāvadāpūrṇadhanuṣamapaśyata ratipriyam
||36||ततस्तस्यां मनः स्वीयमनुरक्तमवेक्ष्य च ॥
निगृह्य लीलया देवः स्वकं पृष्ठमवैक्षत ॥
तावदापूर्णधनुषमपश्यत रतिप्रियम्
tannāśakṛpayā devo nānāsthāneṣu so'gamat ||
tāvatpasyati pṛṣṭhastamākṛṣya dhanuṣaḥ śaram
||37||तन्नाशकृपया देवो नानास्थानेषु सोऽगमत् ॥
तावत्पस्यति पृष्ठस्तमाकृष्य धनुषः शरम्
sa nadīḥ parvatāścaiva āśramānsarasīstathā ||
paribhramanmahādevaḥ pṛṣṭhasthaṃ tamavaikṣata
||38||स नदीः पर्वताश्चैव आश्रमान्सरसीस्तथा ॥
परिभ्रमन्महादेवः पृष्ठस्थं तमवैक्षत
jagattrayaṃ paribhramya punarāgātsvamāśramam ||
pṛṣṭhasthameva taṃ vīkṣya niḥśvāsaṃ mumuce haraḥ
||39||जगत्त्रयं परिभ्रम्य पुनरागात्स्वमाश्रमम् ॥
पृष्ठस्थमेव तं वीक्ष्य निःश्वासं मुमुचे हरः
tatastṛtīyanetrotthavahninā nākavāsinām ||
krośatāṃ gamitaḥ kāmo bhasmatvaṃ pāṃḍunaṃdana
||40||ततस्तृतीयनेत्रोत्थवह्निना नाकवासिनाम् ॥
क्रोशतां गमितः कामो भस्मत्वं पांडुनंदन
sasa tu taṃ bhasmasātkṛtvā haranetrodbhavo'nalaḥ ||
vyajṛṃbhata jagaddagdhuṃ jvālāpūritadiṅmukhaḥ
||41||सस तु तं भस्मसात्कृत्वा हरनेत्रोद्भवोऽनलः ॥
व्यजृंभत जगद्दग्धुं ज्वालापूरितदिङ्मुखः
tato bhavo jagaddhetorvyabhajajjātavedasam ||
sāhaṃkāre jane caṃdre sumanassu ca gītake
||42||ततो भवो जगद्धेतोर्व्यभजज्जातवेदसम् ॥
साहंकारे जने चंद्रे सुमनस्सु च गीतके
bhṛṃgeṣu kokilāsyeṣu vihāreṣu smarānalam ||
tatprāptau snehasaṃyuktaṃ kāmināṃ hṛdayaṃ kila
||43||भृंगेषु कोकिलास्येषु विहारेषु स्मरानलम् ॥
तत्प्राप्तौ स्नेहसंयुक्तं कामिनां हृदयं किल
jvālayatyaniśaṃ so'gnirduścikitsyo'sukhāvahaḥ ||
vilokya haraniḥśvāsajvālābhasmīkṛtaṃ smaram
||44||ज्वालयत्यनिशं सोऽग्निर्दुश्चिकित्स्योऽसुखावहः ॥
विलोक्य हरनिःश्वासज्वालाभस्मीकृतं स्मरम्
vilalāpa ratirddīnā madhunā baṃdhunā saha ||
vilapaṃtī subahuśo madhunā parisāṃtvitā
||45||विललाप रतिर्द्दीना मधुना बंधुना सह ॥
विलपंती सुबहुशो मधुना परिसांत्विता
ratyāḥ pralāpamākarṇya devadevo vṛṣadhvajaḥ ||
kṛpayā parayā prāha kāmapatnīṃ nirīkṣya ca
||46||रत्याः प्रलापमाकर्ण्य देवदेवो वृषध्वजः ॥
कृपया परया प्राह कामपत्नीं निरीक्ष्य च
amūrto'pi hyayaṃ bhadre kāryaṃ sarvaṃ patistava ||
ratikāle dhruvaṃ bāle kariṣyati na saṃśayaḥ
||47||अमूर्तोऽपि ह्ययं भद्रे कार्यं सर्वं पतिस्तव ॥
रतिकाले ध्रुवं बाले करिष्यति न संशयः
yadā viṣṇuśca bhavitā vasudevātmajo vibhuḥ ||
tadai tasya suto yaḥ syātsapatiste bhaviṣyati
||48||यदा विष्णुश्च भविता वसुदेवात्मजो विभुः ॥
तदै तस्य सुतो यः स्यात्सपतिस्ते भविष्यति
sā praṇamya tato rudramiti proktā ratistataḥ ||
jagāma svecchayā gatyā vasaṃtādibhiranvitā
||49||सा प्रणम्य ततो रुद्रमिति प्रोक्ता रतिस्ततः ॥
जगाम स्वेच्छया गत्या वसंतादिभिरन्विता
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kumāreśvaramāhātmye kāmadahanonāma caturviśo'dhyāyaḥ || 24 ||