naṃdabhadravaṇigvṛttāntavarṇanam
nārada uvāca
tathā bahūdakasthāne kathāmākarṇayādbhutām ||
yasmādbahūdakaṃ kuṇḍaṃ kāmarūpe yadasti ca
||1||तथा बहूदकस्थाने कथामाकर्णयाद्भुताम् ॥
यस्माद्बहूदकं कुण्डं कामरूपे यदस्ति च
tadasti cātra saṃkrāṃtaṃ tasmātproktaṃ bahūdakam ||
kapilenātra taptvā ca varṣāṇi subahūnyapi
||2||तदस्ति चात्र संक्रांतं तस्मात्प्रोक्तं बहूदकम् ॥
कपिलेनात्र तप्त्वा च वर्षाणि सुबहून्यपि
sthāpitaṃ śobhanaṃ liṃgaṃ kapilaśvarasaṃjñitam ||
tacca ligaṃ sadā pārtha nandabhadra iti samṛtaḥ
||3||स्थापितं शोभनं लिंगं कपिलश्वरसंज्ञितम् ॥
तच्च लिगं सदा पार्थ नन्दभद्र इति समृतः
vaṇiksaṃpūjayāmāsa trikālaṃ ca kṛtādaraḥ ||
sarvadharmaviśeṣajñaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ
||4||वणिक्संपूजयामास त्रिकालं च कृतादरः ॥
सर्वधर्मविशेषज्ञः साक्षाद्धर्म इवापरः
nājñātaṃ tasya kiṃcicca yaddharmeṣu prakīrtyate ||
sarveṣāṃ ca suhṛnnityaṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ
||5||नाज्ञातं तस्य किंचिच्च यद्धर्मेषु प्रकीर्त्यते ॥
सर्वेषां च सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः
karmaṇā manasā vācā dharmamenamupāśritaḥ ||
na bhūto na bhaviṣyaśca na sa dharmo'sti kiṃcana
||6||कर्मणा मनसा वाचा धर्ममेनमुपाश्रितः ॥
न भूतो न भविष्यश्च न स धर्मोऽस्ति किंचन
vidoṣo yo hi sarvatra niścityaivaṃ vyavasthitaḥ ||
asya dharmasamudrasya saṃpravṛddhasya sarvataḥ
||7||विदोषो यो हि सर्वत्र निश्चित्यैवं व्यवस्थितः ॥
अस्य धर्मसमुद्रस्य संप्रवृद्धस्य सर्वतः
nirmathya nandabhadreṇa āhṛtaṃ tanniśāmaya ||
vāṇijyaṃ manyate śreṣṭhaṃ jīvanāya tadā sthitaḥ
||8||निर्मथ्य नन्दभद्रेण आहृतं तन्निशामय ॥
वाणिज्यं मन्यते श्रेष्ठं जीवनाय तदा स्थितः
paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇaiḥ śaraṇaṃ tena kāritam ||
madyavarjaṃ bhedavarjaṃ kūṭavarjaṃ samaṃ tathā
||9||परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैः शरणं तेन कारितम् ॥
मद्यवर्जं भेदवर्जं कूटवर्जं समं तथा
sarvabhūteṣu vāṇijyamalpalābhena so'carat ||
amāyayā parebhyo'sau gṛhītvaiva krayāṇakam
||10||सर्वभूतेषु वाणिज्यमल्पलाभेन सोऽचरत् ॥
अमायया परेभ्योऽसौ गृहीत्वैव क्रयाणकम्
amāyayaiva bhūtebhyo vikrīṇātyasya sadvratam ||
kecidyajñaṃ praśaṃsaṃti nandabhadro na manyate
||11||अमाययैव भूतेभ्यो विक्रीणात्यस्य सद्व्रतम् ॥
केचिद्यज्ञं प्रशंसंति नन्दभद्रो न मन्यते
doṣamenaṃ viniścitya śrṛṇu taṃ pāṃḍunandana ||
lubdho'nṛtī dāṃbhīkaśca svapraśaṃsāparāyaṇaḥ
||12||दोषमेनं विनिश्चित्य श्रृणु तं पांडुनन्दन ॥
लुब्धोऽनृती दांभीकश्च स्वप्रशंसापरायणः
yajanyajñairjagaddhaṃti svaṃ cāṃdhatamasaṃ nayet ||
agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate
||13||यजन्यज्ञैर्जगद्धंति स्वं चांधतमसं नयेत् ॥
अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते
ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ ||
yadyadā yajamānasya ṛtvijo dravyameva ca
||14||आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥
यद्यदा यजमानस्य ऋत्विजो द्रव्यमेव च
cauraprāyasya kaluṣājjanma jāyejjanasya hi ||
adakṣiṇe vṛthā yajñe kṛte cāpyavidhānataḥ
||15||चौरप्रायस्य कलुषाज्जन्म जायेज्जनस्य हि ॥
अदक्षिणे वृथा यज्ञे कृते चाप्यविधानतः
paśavo lakuṭairhanyuryajamānaṃ mṛtaṃ hatāḥ ||
tasmācchuddhairyavadravyairyajamānaḥ śubhaḥ smṛtaḥ
||16||पशवो लकुटैर्हन्युर्यजमानं मृतं हताः ॥
तस्माच्छुद्धैर्यवद्रव्यैर्यजमानः शुभः स्मृतः
yajña evaṃ vicāryāsau yajñasāraṃ samāsthitaḥ ||
śraddhayā devapūjā yā namaskāraḥ stutiḥ śubhā
||17||यज्ञ एवं विचार्यासौ यज्ञसारं समास्थितः ॥
श्रद्धया देवपूजा या नमस्कारः स्तुतिः शुभा
naivedyaṃ haviṣaścaiva yajño'yaṃ hi vikalmaṣaḥ ||
sa eva yajñaḥ prokto vai yena tuṣyanti devatāḥ
||18||नैवेद्यं हविषश्चैव यज्ञोऽयं हि विकल्मषः ॥
स एव यज्ञः प्रोक्तो वै येन तुष्यन्ति देवताः
kecicchaṃsanti saṃnyāsaṃ nandabhadro na manyate ||
yo hi saṃnyasya viṣayānmanasā gṛhyate punaḥ
||19||केचिच्छंसन्ति संन्यासं नन्दभद्रो न मन्यते ॥
यो हि संन्यस्य विषयान्मनसा गृह्यते पुनः
ubhayabhraṣṭa evāsau bhinnā bhūmirvinaśyati ||
saṃnyāsasya tu yatsāraṃ tattenāvṛtamuttamam
||20||उभयभ्रष्ट एवासौ भिन्ना भूमिर्विनश्यति ॥
संन्यासस्य तु यत्सारं तत्तेनावृतमुत्तमम्
kasyacinnaiva karmāṇi śapate vā praśaṃsati ||
nānāmārgasthitām̐llokāṃścandravallīyate kṣitau
||21||कस्यचिन्नैव कर्माणि शपते वा प्रशंसति ॥
नानामार्गस्थिताँल्लोकांश्चन्द्रवल्लीयते क्षितौ
na dveṣṭi no kāmayate na viruddho'nurudhyate ||
samāśmakāṃcano dhīrastulyaniṃdātmasaṃstutiḥ
||22||न द्वेष्टि नो कामयते न विरुद्धोऽनुरुध्यते ॥
समाश्मकांचनो धीरस्तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिः
abhayaḥ sarvabhūtebhyo yathāṃdhabadhirākṛtiḥ ||
na karmaṇāṃ phalākāṃkṣā śivasyārādhanaṃ hi tat
||23||अभयः सर्वभूतेभ्यो यथांधबधिराकृतिः ॥
न कर्मणां फलाकांक्षा शिवस्याराधनं हि तत्
kāraṇāddharmamanvicchanna lobhaṃ ca tataścaran
||24||कारणाद्धर्ममन्विच्छन्न लोभं च ततश्चरन्
vivicya naṃdabhadrastatsāraṃ mokṣeṣu jagṛhe ||
kṛṣiṃ kecitpraśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate
||25||विविच्य नंदभद्रस्तत्सारं मोक्षेषु जगृहे ॥
कृषिं केचित्प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते
yasyāṃ chiṃdaṃti vṛṣaṇā vṛṣāṇāṃ caiva nāsikām ||
karṣayaṃti mahābhārānbadhnaṃti damayaṃti ca
||26||यस्यां छिंदंति वृषणा वृषाणां चैव नासिकाम् ॥
कर्षयंति महाभारान्बध्नंति दमयंति च
bahudaṃśamayāndeśānnayaṃti bahukardamān ||
vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdaṃtyavidhinā pare
||27||बहुदंशमयान्देशान्नयंति बहुकर्दमान् ॥
वाहसंपीडिता धुर्याः सीदंत्यविधिना परे
manyaṃte bhrūṇahatyāpi viśiṣṭā nāsya karmaṇaḥ ||
aghnyā iti gavāṃ nāma śrutau tāḥ pīḍayetkatham
||28||मन्यंते भ्रूणहत्यापि विशिष्टा नास्य कर्मणः ॥
अघ्न्या इति गवां नाम श्रुतौ ताः पीडयेत्कथम्
bhūmiṃ bhūmiśayāṃścaiva haṃti kāṣṭhamayomukham ||
paṃceṃdriyeṣu jīveṣu sarvaṃ vasati daivatam
||29||भूमिं भूमिशयांश्चैव हंति काष्ठमयोमुखम् ॥
पंचेंद्रियेषु जीवेषु सर्वं वसति दैवतम्
ādityaścaṃdramā vāyuḥ prabhūtyaiva ca tāṃstu yaḥ ||
vikrīṇāti sumūḍhasya tasya kā nu vicāraṇā
||30||आदित्यश्चंद्रमा वायुः प्रभूत्यैव च तांस्तु यः ॥
विक्रीणाति सुमूढस्य तस्य का नु विचारणा
ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryaśca pṛthivī virāṭ ||
dhenurvatsaśca somo vai vikrīyaitānna sidhyati
||31||अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्यश्च पृथिवी विराट् ॥
धेनुर्वत्सश्च सोमो वै विक्रीयैतान्न सिध्यति
evaṃvidhasahasraiśca yutā doṣaiḥ kṛṣiḥ sadā ||
aṣṭāgavaṃ syāddhi halaṃ triṃśadbhāgaṃ tyajetkṛṣeḥ
||32||एवंविधसहस्रैश्च युता दोषैः कृषिः सदा ॥
अष्टागवं स्याद्धि हलं त्रिंशद्भागं त्यजेत्कृषेः
dharme dadyātpaśūnvṛddhānpuṣyādeṣā kṛṣiḥ kutaḥ ||
sārametatkṛṣestena naṃdabhadreṇa cādṛtam
||33||धर्मे दद्यात्पशून्वृद्धान्पुष्यादेषा कृषिः कुतः ॥
सारमेतत्कृषेस्तेन नंदभद्रेण चादृतम्
visādhitavyānyannāni svaśaktyā devapitṛṣu ||
manuṣya dvijabhūteṣu niyujyāśnīta sarvadā
||34||विसाधितव्यान्यन्नानि स्वशक्त्या देवपितृषु ॥
मनुष्य द्विजभूतेषु नियुज्याश्नीत सर्वदा
kecicchaṃsaṃti caiśvaryaṃ naṃdabhadro na manyate ||
mānuṣā mānuṣāneva dāsabhāvena bhuṃjate
||35||केचिच्छंसंति चैश्वर्यं नंदभद्रो न मन्यते ॥
मानुषा मानुषानेव दासभावेन भुंजते
vadhabaṃdhanirodhena pīḍayaṃti divāniśam ||
dehaṃ kimetaddhātuḥ svaṃ māturvā janakasya vā
||36||वधबंधनिरोधेन पीडयंति दिवानिशम् ॥
देहं किमेतद्धातुः स्वं मातुर्वा जनकस्य वा
mātuḥ piturvā balinaḥ kreturagneḥ śuno'pi vā ||
iti saṃciṃtya vyaharannamarā iva īśvarāḥ
||37||मातुः पितुर्वा बलिनः क्रेतुरग्नेः शुनोऽपि वा ॥
इति संचिंत्य व्यहरन्नमरा इव ईश्वराः
aiśvaryamadapāpiṣṭhā mahāmadyamadādayaḥ ||
aiśvaryamadamatto hi nā patitvā hi mādyati
||38||ऐश्वर्यमदपापिष्ठा महामद्यमदादयः ॥
ऐश्वर्यमदमत्तो हि ना पतित्वा हि माद्यति
ātmavatsarvabhṛtyeṣu śriyā naiva ca mādyati
||39||आत्मवत्सर्वभृत्येषु श्रिया नैव च माद्यति
ātmapratyayavāndehī kveśvaraścedṛśo'sti hi ||
aiśvaryasyāpi sāraṃ sa jagrāhaitanniśāmaya
||40||आत्मप्रत्ययवान्देही क्वेश्वरश्चेदृशोऽस्ति हि ॥
ऐश्वर्यस्यापि सारं स जग्राहैतन्निशामय
svaśaktyā sarva bhūteṣu yadasau na parāṅmukhaḥ ||
tīrthāyeke praśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate
||41||स्वशक्त्या सर्व भूतेषु यदसौ न पराङ्मुखः ॥
तीर्थायेके प्रशंसंति नंदभद्रो न मन्यते
śrameṇa saṃkarāttāpaśītavātakṣudhā tṛṣā ||
krodhena dharmagehasya nāpi nāśamavāpnuyāt
||42||श्रमेण संकरात्तापशीतवातक्षुधा तृषा ॥
क्रोधेन धर्मगेहस्य नापि नाशमवाप्नुयात्
saukhyena vā dhanasyāpi śraddhayā svalpagorthavān ||
samartho hi mahatpuṇyaṃ śakta āptuṃ kva vāsti saḥ
||43||सौख्येन वा धनस्यापि श्रद्धया स्वल्पगोर्थवान् ॥
समर्थो हि महत्पुण्यं शक्त आप्तुं क्व वास्ति सः
sadā śucirdevayājī tīrthasāraṃ gṛhegṛha ||
nāpaḥ punaṃti pāpāni na śailā na mahāśramāḥ
||44||सदा शुचिर्देवयाजी तीर्थसारं गृहेगृह ॥
नापः पुनंति पापानि न शैला न महाश्रमाः
ātmā punāti pāpāni yadi pāpānnivartate ||
evameva samācāraṃ prādurbhūtaṃ tatastataḥ
||45||आत्मा पुनाति पापानि यदि पापान्निवर्तते ॥
एवमेव समाचारं प्रादुर्भूतं ततस्ततः
ekīkṛtya sadā dhīmānnaṃdabhadraḥ samāsthitaḥ ||
tasyaivaṃ vartataḥ sādhoḥ spṛhayaṃtyapi devatāḥ
||46||एकीकृत्य सदा धीमान्नंदभद्रः समास्थितः ॥
तस्यैवं वर्ततः साधोः स्पृहयंत्यपि देवताः
vāsavapramukhāḥ sarve vismayaṃ ca paraṃ yayuḥ ||
atraiva sthānake cāpi śūdro'bhūtprativeśmakaḥ
||47||वासवप्रमुखाः सर्वे विस्मयं च परं ययुः ॥
अत्रैव स्थानके चापि शूद्रोऽभूत्प्रतिवेश्मकः
sa naṃdabhadraṃ dharmiṣṭhaṃ punaḥ punarasūyata ||
nāstikaḥ sa durācāraḥ satyavrata iti śrutaḥ
||48||स नंदभद्रं धर्मिष्ठं पुनः पुनरसूयत ॥
नास्तिकः स दुराचारः सत्यव्रत इति श्रुतः
sa sadā naṃdabhadrasya vilokayati cāṃtaram ||
chidraṃ cedasya paśyāmi tato dharmānnivartaye
||49||स सदा नंदभद्रस्य विलोकयति चांतरम् ॥
छिद्रं चेदस्य पश्यामि ततो धर्मान्निवर्तये
svabhāva eva krūrāṇāṃ nāstikānāṃ durātmanām ||
ātmānaṃ pātayaṃtyeva pātayaṃtyaparaṃ ca yat
||50||स्वभाव एव क्रूराणां नास्तिकानां दुरात्मनाम् ॥
आत्मानं पातयंत्येव पातयंत्यपरं च यत्
tatastvevaṃ vartato'sya naṃdabhadrasya dhīmataḥ ||
eko'bhūttanayaḥ kaṣṭādvārdhike so'pyanaśyata
||51||ततस्त्वेवं वर्ततोऽस्य नंदभद्रस्य धीमतः ॥
एकोऽभूत्तनयः कष्टाद्वार्धिके सोऽप्यनश्यत
tacca daivakṛtaṃ matvā na śuśoca mahāmatiḥ ||
devo vā mānavo vāpi ko hi devādvimucyate
||52||तच्च दैवकृतं मत्वा न शुशोच महामतिः ॥
देवो वा मानवो वापि को हि देवाद्विमुच्यते
tato'sya supriyā bhāryā sarvaiḥ sādhvīguṇairyutā ||
gṛhadharmasya mūrtiryā sākṣādiva aruṃdhatī
||53||ततोऽस्य सुप्रिया भार्या सर्वैः साध्वीगुणैर्युता ॥
गृहधर्मस्य मूर्तिर्या साक्षादिव अरुंधती
vināśamāgatā pārtha kanakānāma nāmataḥ ||
tato yateṃdriyo'pyeṣa gṛhadharmavināśataḥ
||54||विनाशमागता पार्थ कनकानाम नामतः ॥
ततो यतेंद्रियोऽप्येष गृहधर्मविनाशतः
śuśoca hā kaṣṭamiti pāpohamiti cāsakṛt ||
tattasya cāṃtaraṃ dṛṣṭvā'hṛṣyatyavrataścirāt
||55||शुशोच हा कष्टमिति पापोहमिति चासकृत् ॥
तत्तस्य चांतरं दृष्ट्वाऽहृष्यत्यव्रतश्चिरात्
upāvrajya ca hā kaṣṭaṃ bruvaṃstaṃ naṃdabhadrakam ||
dadhikarṇa ivāsādya naṃdabhadramuvāca saḥ
||56||उपाव्रज्य च हा कष्टं ब्रुवंस्तं नंदभद्रकम् ॥
दधिकर्ण इवासाद्य नंदभद्रमुवाच सः
hā naṃdabhadra yadyevaṃ tavāpyevaṃvidhaṃ phalam ||
etena manye manasi dharmopyeṣa vṛthaiva yat
||57||हा नंदभद्र यद्येवं तवाप्येवंविधं फलम् ॥
एतेन मन्ये मनसि धर्मोप्येष वृथैव यत्
ityādi bahudhā procya tattadvākyaṃ tatastataḥ ||
satyavratastataḥ prāha naṃdabhadraṃ kṛpānvitaḥ
||58||इत्यादि बहुधा प्रोच्य तत्तद्वाक्यं ततस्ततः ॥
सत्यव्रतस्ततः प्राह नंदभद्रं कृपान्वितः
naṃdabhadra sadā tubhyaṃ vaktukāmosmi kiṃcana ||
prastāvasyāpyabhāvācca noditaṃ ca mayā kvacit
||59||नंदभद्र सदा तुभ्यं वक्तुकामोस्मि किंचन ॥
प्रस्तावस्याप्यभावाच्च नोदितं च मया क्वचित्
aprastāvaṃ bruvanvākyaṃ bṛhaspatirapidhruvam ||
labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca hīnavat
||60||अप्रस्तावं ब्रुवन्वाक्यं बृहस्पतिरपिध्रुवम् ॥
लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च हीनवत्
nandabhadra uvāca
brūhibrūhi na me kiṃcitsādhu gopyaṃ priyaṃ param ||
vacobhiḥ śuddhasattvānāṃ na mokṣo'pyupamīyate
||61||ब्रूहिब्रूहि न मे किंचित्साधु गोप्यं प्रियं परम् ॥
वचोभिः शुद्धसत्त्वानां न मोक्षोऽप्युपमीयते
satyavrata uvāca
navabhirnavabhiścaiva vimuktaṃ vāgvidūṣaṇaiḥ ||
navabhirbuddhidoṣaiśca vākyaṃ vakṣyāmyadoṣavat
||62||नवभिर्नवभिश्चैव विमुक्तं वाग्विदूषणैः ॥
नवभिर्बुद्धिदोषैश्च वाक्यं वक्ष्याम्यदोषवत्
saukṣmyaṃ saṃkhyākramaścāpi nirṇayaḥ saprayojanaḥ ||
paṃcaitānyarthajātāni yatra tadvākyamucyate
||63||सौक्ष्म्यं संख्याक्रमश्चापि निर्णयः सप्रयोजनः ॥
पंचैतान्यर्थजातानि यत्र तद्वाक्यमुच्यते
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ coddiśya cocyate ||
prayojanamiti proktaṃ prathamaṃ vākyalakṣaṇam
||64||धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चोद्दिश्य चोच्यते ॥
प्रयोजनमिति प्रोक्तं प्रथमं वाक्यलक्षणम्
dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ ||
idaṃ taditi vākyāṃte procyate sa vinirṇayaḥ
||65||धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः ॥
इदं तदिति वाक्यांते प्रोच्यते स विनिर्णयः
idaṃ pūrvamidaṃ paścādvaktavyaṃ yatkrameṇa hi ||
kramayogaṃ tamapyāhurvākyatattavido budhāḥ
||66||इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यत्क्रमेण हि ॥
क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यतत्तविदो बुधाः
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgataḥ ||
ubhayārthamapi prekṣya sā saṃkhyetyupadhāryatām
||67||दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः ॥
उभयार्थमपि प्रेक्ष्य सा संख्येत्युपधार्यताम्
vākyajñeyeṣu bhinneṣu yatrābhedaḥ pradṛśyate ||
tatrātiśayahetutvaṃ tatsaukṣmyamiti nirdiśet
||68||वाक्यज्ञेयेषु भिन्नेषु यत्राभेदः प्रदृश्यते ॥
तत्रातिशयहेतुत्वं तत्सौक्ष्म्यमिति निर्दिशेत्
iti vākyaguṇānāṃ ca vāgdoṣāndvinava śrṛṇu ||
apetārthamabhinnārthamapavṛttaṃ tathādhikam
||69||इति वाक्यगुणानां च वाग्दोषान्द्विनव श्रृणु ॥
अपेतार्थमभिन्नार्थमपवृत्तं तथाधिकम्
aślakṣṇaṃ cāpi saṃdigdhaṃ padāṃte guru cākṣaram ||
parāṅmukhamukhaṃ yacca anṛtaṃ cāpyasaṃskṛtam
||70||अश्लक्ष्णं चापि संदिग्धं पदांते गुरु चाक्षरम् ॥
पराङ्मुखमुखं यच्च अनृतं चाप्यसंस्कृतम्
viruddhaṃ yattrivargeṇa nyūnaṃ kaṣṭātiśabdakam ||
vyutkramābhihṛtaṃ yac saśeṣaṃ cāpyahetukam
||71||विरुद्धं यत्त्रिवर्गेण न्यूनं कष्टातिशब्दकम् ॥
व्युत्क्रमाभिहृतं यच् सशेषं चाप्यहेतुकम्
niṣkāraṇaṃ ca vāgdoṣānbuddhijāñchṛṇu tvaṃ ca yān ||
kāmātkrodhādbhayāccaiva lobhāddainyādanāryakāt
||72||निष्कारणं च वाग्दोषान्बुद्धिजाञ्छृणु त्वं च यान् ॥
कामात्क्रोधाद्भयाच्चैव लोभाद्दैन्यादनार्यकात्
hīnānukrośato mānānna ca vakṣyāmi kiṃcana ||
vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ bhavet
||73||हीनानुक्रोशतो मानान्न च वक्ष्यामि किंचन ॥
वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं भवेत्
samameti vivakṣāyāṃ tadā so'rthaḥ prakāśate ||
vaktavye tu yadā vaktā śrotāramavamanyate
||74||सममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते ॥
वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते
śrotā cāpyatha vaktāraṃ tadā vākyaṃ na rohati ||
atha yaḥ svapriyaṃ brūyācchroturvotsṛjyayadṛtam
||75||श्रोता चाप्यथ वक्तारं तदा वाक्यं न रोहति ॥
अथ यः स्वप्रियं ब्रूयाच्छ्रोतुर्वोत्सृज्ययदृतम्
viśaṃkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat ||
tasmādyaḥ svapriyaṃ tyaktvā śrotuścāpyatha yatpriyam
||76||विशंका जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् ॥
तस्माद्यः स्वप्रियं त्यक्त्वा श्रोतुश्चाप्यथ यत्प्रियम्
satyameva prabhāṣeta sa vaktā netaro bhuvi ||
mithyāvādāñchāstrajālasaṃbhavānyadvihāya ca
||77||सत्यमेव प्रभाषेत स वक्ता नेतरो भुवि ॥
मिथ्यावादाञ्छास्त्रजालसंभवान्यद्विहाय च
satyameva vrataṃ yasmāttasmātsatyavratastvaham ||
satyaṃ te saṃpravakṣyāmi maṃtumarhasi tattathā
||78||सत्यमेव व्रतं यस्मात्तस्मात्सत्यव्रतस्त्वहम् ॥
सत्यं ते संप्रवक्ष्यामि मंतुमर्हसि तत्तथा
yadāprabhṛti bhadra tvaṃ pāṣāṇasyārcane rataḥ ||
tadāprabhṛti kiṃcicca na hi paśyāmi śobhanam
||79||यदाप्रभृति भद्र त्वं पाषाणस्यार्चने रतः ॥
तदाप्रभृति किंचिच्च न हि पश्यामि शोभनम्
ekaḥ so'pi suto naṣṭo bhāryā cāryā'pyanaśyata ||
kūṭānāṃ karmaṇāṃ sādho phalamevaṃvidhaṃ bhavet
||80||एकः सोऽपि सुतो नष्टो भार्या चार्याऽप्यनश्यत ॥
कूटानां कर्मणां साधो फलमेवंविधं भवेत्
kva devāḥ saṃti mithyaitaddṛśyaṃte cedbhavaṃtyapi ||
sarvā ca kūṭaviprāṇāṃ dravyāyaiṣā vikalpanā
||81||क्व देवाः संति मिथ्यैतद्दृश्यंते चेद्भवंत्यपि ॥
सर्वा च कूटविप्राणां द्रव्यायैषा विकल्पना
pitṝnuddiśya yacchaṃti mama hāsaḥ prajāyate ||
annasyopadravaṃ yacca mṛto hi kimaśiṣyata
||82||पितॄनुद्दिश्य यच्छंति मम हासः प्रजायते ॥
अन्नस्योपद्रवं यच्च मृतो हि किमशिष्यत
yattvidaṃ bahudhā mūḍhā varṇayaṃti dvijādhamāḥ ||
viśvanirmāṇamakhilaṃ tathāpi śrṛṇu satyataḥ
||83||यत्त्विदं बहुधा मूढा वर्णयंति द्विजाधमाः ॥
विश्वनिर्माणमखिलं तथापि श्रृणु सत्यतः
utpattiścāpi bhaṃgaśca viśvasyaitaddvayaṃ mṛṣā ||
evameva hi sarvaṃ ca sadidaṃ vartate jagat
||84||उत्पत्तिश्चापि भंगश्च विश्वस्यैतद्द्वयं मृषा ॥
एवमेव हि सर्वं च सदिदं वर्तते जगत्
svabhāvato viśvamidaṃ hi vartate svabhāvataḥ sūryamukhā bhramaṃtyamī ||
svabhāvato vāyavo vāṃti nityaṃ svabhāvato varṣati cāṃbudo'yam
||85||स्वभावतो विश्वमिदं हि वर्तते स्वभावतः सूर्यमुखा भ्रमंत्यमी ॥
स्वभावतो वायवो वांति नित्यं स्वभावतो वर्षति चांबुदोऽयम्
svabhāvato rohati dhānyajātaṃ svabhāvato varṣaśītātapatvam ||
svabhāvataḥ saṃsthitā medinī ca svabhāvataḥ saritaḥ saṃsravaṃti
||86||स्वभावतो रोहति धान्यजातं स्वभावतो वर्षशीतातपत्वम् ॥
स्वभावतः संस्थिता मेदिनी च स्वभावतः सरितः संस्रवंति
svabhāvataḥ parvatā bhāṃti nityaṃ svabhāvato vāridhireṣa saṃsthitaḥ ||
svabhāvato garbhiṇī saṃprasūte svabhāvato'mī bahavaśca jīvāḥ
||87||स्वभावतः पर्वता भांति नित्यं स्वभावतो वारिधिरेष संस्थितः ॥
स्वभावतो गर्भिणी संप्रसूते स्वभावतोऽमी बहवश्च जीवाः
yathā svabhāvena bhavaṃti vakrā ṛtusvabāvādbadarīṣu kaṇṭakāḥ ||
tathā svabhāvena hi sarvametatprakāśate ko'pi kartā na dṛśyaḥ
||88||यथा स्वभावेन भवंति वक्रा ऋतुस्वबावाद्बदरीषु कण्टकाः ॥
तथा स्वभावेन हि सर्वमेतत्प्रकाशते कोऽपि कर्ता न दृश्यः
tadevaṃ saṃsthite loke mūḍho muhyati mattavat ||
mānuṣyamapi yaddhūrtā vadaṃtyagryaṃ śrṛṇuṣvatat
||89||तदेवं संस्थिते लोके मूढो मुह्यति मत्तवत् ॥
मानुष्यमपि यद्धूर्ता वदंत्यग्र्यं श्रृणुष्वतत्
mānuṣyānna paraṃ kaṣṭaṃ vairiṇāṃ no bhaveddhi tat ||
śokasthānasahasrāṇi manuṣyasya kṣaṇekṣaṇe
||90||मानुष्यान्न परं कष्टं वैरिणां नो भवेद्धि तत् ॥
शोकस्थानसहस्राणि मनुष्यस्य क्षणेक्षणे
mānuṣyaṃ hi smṛtākāraṃ sabhāgyo'smādvimucyate ||
paśavaḥ pakṣiṇaḥ kīṭāḥ kṛmayaśca yathāsukham
||91||मानुष्यं हि स्मृताकारं सभाग्योऽस्माद्विमुच्यते ॥
पशवः पक्षिणः कीटाः कृमयश्च यथासुखम्
abaddhā viharaṃtyete yonireṣāṃ sudurlabhā ||
niściṃtāḥ sthāvarā hyete saukhyameṣāṃ mahadbhuvi
||92||अबद्धा विहरंत्येते योनिरेषां सुदुर्लभा ॥
निश्चिंताः स्थावरा ह्येते सौख्यमेषां महद्भुवि
bahunā kiṃ manuṣyebhyaḥ sarvo dhanyo'nyayonijaḥ ||
svabhāvameva jānīhi puṇyāpuṇyādikalpanā
||93||बहुना किं मनुष्येभ्यः सर्वो धन्योऽन्ययोनिजः ॥
स्वभावमेव जानीहि पुण्यापुण्यादिकल्पना
yadeke sthāvarāḥ kīṭāḥ pataṃgā mānuṣādikāḥ ||
tasmānmityā parityajya naṃdabhadra yathāsukham ||
piba krīḍanakaiḥ sārdhaṃ bhogānsatyamidaṃ bhuvi
||94||यदेके स्थावराः कीटाः पतंगा मानुषादिकाः ॥
तस्मान्मित्या परित्यज्य नंदभद्र यथासुखम् ॥
पिब क्रीडनकैः सार्धं भोगान्सत्यमिदं भुवि
nārada uvāca
ityetairamukhairvākyairayuktairasamaṃjasaiḥ
||95||इत्येतैरमुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमंजसैः
satyavratasya nākampannaṃdabhadro mahāmanāḥ ||
prahasanniva taṃ prāha svakṣobhyaḥ sāgaro yathā
||96||सत्यव्रतस्य नाकम्पन्नंदभद्रो महामनाः ॥
प्रहसन्निव तं प्राह स्वक्षोभ्यः सागरो यथा
yadbhavānāha dharmiṣṭhāḥ sadā duḥkhasya bhāginaḥ ||
tanmithyā duḥkhajālāni paśyāmaḥ pāpināmapi
||97||यद्भवानाह धर्मिष्ठाः सदा दुःखस्य भागिनः ॥
तन्मिथ्या दुःखजालानि पश्यामः पापिनामपि
vadhabaṃdhaparikleśāḥ putradārādi paṃcatā ||
pāpināmapi dṛśyaṃte tasmāddharmo gururmataḥ
||98||वधबंधपरिक्लेशाः पुत्रदारादि पंचता ॥
पापिनामपि दृश्यंते तस्माद्धर्मो गुरुर्मतः
ayaṃ sādhuraho kaṣṭaṃ kaṣṭamasya mahājanāḥ ||
sādhorvadaṃtyetadapi pāpināṃ durlabhaṃ tvidam
||99||अयं साधुरहो कष्टं कष्टमस्य महाजनाः ॥
साधोर्वदंत्येतदपि पापिनां दुर्लभं त्विदम्
dārādidravyalobhāryaṃ viśataḥ pāpino gṛhe ||
bhavānapi bibhetyasmāddveṣṭi kupyati tadvṛthā
||100||दारादिद्रव्यलोभार्यं विशतः पापिनो गृहे ॥
भवानपि बिभेत्यस्माद्द्वेष्टि कुप्यति तद्वृथा
yathāsya jagato brūṣe nāsti heturmaheśvaraḥ ||
tadbālabhāṣitaṃ tubhyaṃ kiṃ rājānaṃ vinā prajāḥ
||101||यथास्य जगतो ब्रूषे नास्ति हेतुर्महेश्वरः ॥
तद्बालभाषितं तुभ्यं किं राजानं विना प्रजाः
yacca bravīṣi pāṣāṇaṃ mithyā liṃgaṃ samarcasi ||
tadbhavām̐lliṃgamāhātmyaṃ vetti nāṃdho yathā ravim
||102||यच्च ब्रवीषि पाषाणं मिथ्या लिंगं समर्चसि ॥
तद्भवाँल्लिंगमाहात्म्यं वेत्ति नांधो यथा रविम्
brahmādāyaḥ surā sarve rājānaśca maharddhikāḥ ||
mānavā munayaścaiva sarve liṃgaṃ yajaṃti ca
||103||ब्रह्मादायः सुरा सर्वे राजानश्च महर्द्धिकाः ॥
मानवा मुनयश्चैव सर्वे लिंगं यजंति च
svanāmakāni cihnāni teṣāṃ liṃgāni saṃti ca ||
ete kiṃ tvabhavatmūrkhāstvaṃ tu satyavrataḥ sudhīḥ
||104||स्वनामकानि चिह्नानि तेषां लिंगानि संति च ॥
एते किं त्वभवत्मूर्खास्त्वं तु सत्यव्रतः सुधीः
pratiṣṭhāpya purā brahmā puṣkare nīlalohitam ||
prāptavānparamāṃ siddhiṃ sasarjemāḥ prajāḥ prabhuḥ
||105||प्रतिष्ठाप्य पुरा ब्रह्मा पुष्करे नीललोहितम् ॥
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं ससर्जेमाः प्रजाः प्रभुः
viṣṇunāpi nihatyājau rāvaṇaṃ payasāṃnidheḥ ||
tīre rāmeśvaraṃ liṃgaṃ sthāpitaṃ cāsti kiṃ mudhā
||106||विष्णुनापि निहत्याजौ रावणं पयसांनिधेः ॥
तीरे रामेश्वरं लिंगं स्थापितं चास्ति किं मुधा
vṛtraṃ hatvā purā śakro maheṃdre sthāpya śaṃkaram ||
liṃgaṃ vimuktapāpo'tha tridivedyāpi modate
||107||वृत्रं हत्वा पुरा शक्रो महेंद्रे स्थाप्य शंकरम् ॥
लिंगं विमुक्तपापोऽथ त्रिदिवेद्यापि मोदते
sthāpayitvā śivaṃ sūryo gaṃgāsāgarasaṃgame ||
nirāmayo'bhūtsomaśca prabhāse paścimodadhau
||108||स्थापयित्वा शिवं सूर्यो गंगासागरसंगमे ॥
निरामयोऽभूत्सोमश्च प्रभासे पश्चिमोदधौ
kāśyāṃ yamaśca dhanadaḥ sahye garuḍakaśyapau ||
naimiṣe vāyuvaruṇau sthāpya liṃgaṃ pramoditāḥ
||109||काश्यां यमश्च धनदः सह्ये गरुडकश्यपौ ॥
नैमिषे वायुवरुणौ स्थाप्य लिंगं प्रमोदिताः
asminneva staṃbhatīrthe kumāreṇaṃ guho vibhuḥ ||
liṃgaṃ saṃsthāpayāmāsa sarvapāpaharaṃ na kim
||110||अस्मिन्नेव स्तंभतीर्थे कुमारेणं गुहो विभुः ॥
लिंगं संस्थापयामास सर्वपापहरं न किम्
evamanyaiḥ surairyāni pārthivairmunibhistathā ||
saṃstāpitāni liṃgāni tanna saṃkhyātumutsahe
||111||एवमन्यैः सुरैर्यानि पार्थिवैर्मुनिभिस्तथा ॥
संस्तापितानि लिंगानि तन्न संख्यातुमुत्सहे
pṛthivīvāsinaḥ sarve ye ca svarganivāsinaḥ ||
pātālavāsinastṛptā jāyaṃte liṃgapūjayā
||112||पृथिवीवासिनः सर्वे ये च स्वर्गनिवासिनः ॥
पातालवासिनस्तृप्ता जायंते लिंगपूजया
yacca bravīṣi gīrvāṇā na saṃti santi cetkutaḥ ||
kutrāpi naiva dṛśyaṃte tena me vismayo mahān
||113||यच्च ब्रवीषि गीर्वाणा न संति सन्ति चेत्कुतः ॥
कुत्रापि नैव दृश्यंते तेन मे विस्मयो महान्
raṃkavatkiṃ sma te devā yācaṃtāṃ tvāṃ kulatthavat ||
yamicchisi mahāprājña sādhako hi gurustava
||114||रंकवत्किं स्म ते देवा याचंतां त्वां कुलत्थवत् ॥
यमिच्छिसि महाप्राज्ञ साधको हि गुरुस्तव
svabāvānnaiva sarvārthāḥ saṃsiddhā yadi te mate ||
bhojanādi kathaṃ sidhyedvada kartāramaṃtarā
||115||स्वबावान्नैव सर्वार्थाः संसिद्धा यदि ते मते ॥
भोजनादि कथं सिध्येद्वद कर्तारमंतरा
badarīmaṃtareṇāpi dṛśyaṃte kaṇṭakā na hi ||
tasmātkasyāsti nirmāṇaṃ yasya yāvattathaiva tat
||116||बदरीमंतरेणापि दृश्यंते कण्टका न हि ॥
तस्मात्कस्यास्ति निर्माणं यस्य यावत्तथैव तत्
yacca bravīṣi paśvādyāḥ sukhino dhanyakāstvamī ||
tvadṛte nedamuktaṃ ca kenāpi śrutameva vā
||117||यच्च ब्रवीषि पश्वाद्याः सुखिनो धन्यकास्त्वमी ॥
त्वदृते नेदमुक्तं च केनापि श्रुतमेव वा
tāmasā vikalā ye ca kaṣṭaṃ teṣāṃ ca ślāghyatām ||
sarveṃdriyayutāḥ śreṣṭhāḥ kuto dhanyā na mānuṣāḥ
||118||तामसा विकला ये च कष्टं तेषां च श्लाघ्यताम् ॥
सर्वेंद्रिययुताः श्रेष्ठाः कुतो धन्या न मानुषाः
satyaṃ tava vrataṃ manye narakāya tvayā''dṛtam ||
atyanarthe na bhīḥ kāryā kāmoyaṃ bhavitācirāt
||119||सत्यं तव व्रतं मन्ये नरकाय त्वयाऽऽदृतम् ॥
अत्यनर्थे न भीः कार्या कामोयं भविताचिरात्
ādāvāḍaṃbareṇaiva dhruvato'jñānameva me ||
itthaṃ niḥsāratā vyaktamādāvāḍaṃbārāttu yat
||120||आदावाडंबरेणैव ध्रुवतोऽज्ञानमेव मे ॥
इत्थं निःसारता व्यक्तमादावाडंबारात्तु यत्
māyāvināṃ hi bruvatāṃ vākyaṃ cāṃḍabarāvṛtam ||
kunāṇakamivoddīptaṃ parīkṣeyaṃ sadā satām
||121||मायाविनां हि ब्रुवतां वाक्यं चांडबरावृतम् ॥
कुनाणकमिवोद्दीप्तं परीक्षेयं सदा सताम्
ādau madhye tathā cāṃte yeṣāṃ vākyamadoṣavat ||
kaṣadāhaiḥ svarṇamiva cchede'pi syācchubhaṃ śubham
||122||आदौ मध्ये तथा चांते येषां वाक्यमदोषवत् ॥
कषदाहैः स्वर्णमिव च्छेदेऽपि स्याच्छुभं शुभम्
tvayānyathā pratijñātamuktaṃ caivānyathā punaḥ ||
tvaddoṣo nāyamasmākaṃ tadvacaḥ śrṛṇumo hi ye
||123||त्वयान्यथा प्रतिज्ञातमुक्तं चैवान्यथा पुनः ॥
त्वद्दोषो नायमस्माकं तद्वचः श्रृणुमो हि ये
nāstikānāṃ ca sarpāṇāṃ viṣasya ca guṇastvayam ||
mohayaṃti paraṃ yacca doṣo naiṣaparasya tu
||124||नास्तिकानां च सर्पाणां विषस्य च गुणस्त्वयम् ॥
मोहयंति परं यच्च दोषो नैषपरस्य तु
āpo vastraṃ tilāstailaṃ gaṃdho vā sa yathā tathā ||
puṣpāṇāmadhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ
||125||आपो वस्त्रं तिलास्तैलं गंधो वा स यथा तथा ॥
पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः
mohajālasya yo yonirmūḍhairiha samāgamaḥ ||
ahanyahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ
||126||मोहजालस्य यो योनिर्मूढैरिह समागमः ॥
अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः
tasmātprājñaiśca vṛddhaiśca śuddhabhāvaistapasvibhiḥ ||
sadbhiśca saha saṃsargaḥ kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ
||127||तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च शुद्धभावैस्तपस्विभिः ॥
सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः
na nīcairnāpyavidvadbhirnānātmajñairviśeṣataḥ ||
yeṣāṃ trīṇyavadātāni yonirvidyā ca karma ca
||128||न नीचैर्नाप्यविद्वद्भिर्नानात्मज्ञैर्विशेषतः ॥
येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म च
tāṃśca sevedviśeṣeṇa śāstraṃ yeṣāṃ hi vidyate ||
asatāṃ darśanasparśasaṃjalpāsanabhojanaiḥ
||129||तांश्च सेवेद्विशेषेण शास्त्रं येषां हि विद्यते ॥
असतां दर्शनस्पर्शसंजल्पासनभोजनैः
dharmācārātprahīyaṃte na ca sidhyaṃti mānavāḥ ||
buddhiśca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt
||130||धर्माचारात्प्रहीयंते न च सिध्यंति मानवाः ॥
बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात्
madhyaiśca madhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ ||
iti dharmaṃ smarannāhaṃ saṃgamārthī punastava ||
yannindasi dvijāneva yairapeyo'rṇavaḥ kṛtaḥ
||131||मध्यैश्च मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः ॥
इति धर्मं स्मरन्नाहं संगमार्थी पुनस्तव ॥
यन्निन्दसि द्विजानेव यैरपेयोऽर्णवः कृतः
vedāḥ pramāṇaṃ smṛtayaḥ pramāṇaṃ dharmārthayuktaṃ vacanaṃ pramāṇam ||
naitattrayaṃ yasya bhavetpramāṇaṃ kastasya kuryādvacanaṃ pramāṇam
||132||वेदाः प्रमाणं स्मृतयः प्रमाणं धर्मार्थयुक्तं वचनं प्रमाणम् ॥
नैतत्त्रयं यस्य भवेत्प्रमाणं कस्तस्य कुर्याद्वचनं प्रमाणम्
itīrayitvā vacanaṃ mahātmā sa naṃdabhadraḥ sahasā tadaiva ||
gṛhādviniḥsṛtya jagāma puṇyaṃ bahūdakaṃ bhaṭṭaravestu kuṃḍam
||133||इतीरयित्वा वचनं महात्मा स नंदभद्रः सहसा तदैव ॥
गृहाद्विनिःसृत्य जगाम पुण्यं बहूदकं भट्टरवेस्तु कुंडम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe kapileśvaratīrthamāhātmye naṃdabhadravaṇigvṛttāntavarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ || 45 ||