mahīsāgaramāhātmyamadbhutaṃ kīrtitaṃ tvayā
arjuna uvāca
mahīsāgaramāhātmyamadbhutaṃ kīrtitaṃ tvayā ||
vismayaḥ paramo mahyaṃ praharṣaścopajāyate
||1||महीसागरमाहात्म्यमद्भुतं कीर्तितं त्वया ॥
विस्मयः परमो मह्यं प्रहर्षश्चोपजायते
tadahaṃ vistarācchrotumidamicchāmi nārada ||
kasya yajñe mahī glānā vahnitāpābhitāpitā
||2||तदहं विस्तराच्छ्रोतुमिदमिच्छामि नारद ॥
कस्य यज्ञे मही ग्लाना वह्नितापाभितापिता
nārada uvāca
mahādākhyānamākhyāsye yathā jātā mahīnadī ||
śrṛṇvannetāṃ kathāṃ puṇyāṃ puṇyamāpsyasi pāṃḍava
||3||महादाख्यानमाख्यास्ये यथा जाता महीनदी ॥
श्रृण्वन्नेतां कथां पुण्यां पुण्यमाप्स्यसि पांडव
purābhūdbhūpatirbhūmāvindradyumna iti śrutaḥ ||
vadānyaḥ sarvadharmajño mānyo mānayitā prabhuḥ
||4||पुराभूद्भूपतिर्भूमाविन्द्रद्युम्न इति श्रुतः ॥
वदान्यः सर्वधर्मज्ञो मान्यो मानयिता प्रभुः
ucitajño vivekasya nivāso guṇasāgaraḥ ||
na tadasti dharāpṛṣṭhe nagaraṃ grāmapattanam
||5||उचितज्ञो विवेकस्य निवासो गुणसागरः ॥
न तदस्ति धरापृष्ठे नगरं ग्रामपत्तनम्
tadīyapūrtadharmasya cihnena na yadaṃkitam ||
kanyādānāni bahudhā brāhmeṇa vidhinā vyadhāt
||6||तदीयपूर्तधर्मस्य चिह्नेन न यदंकितम् ॥
कन्यादानानि बहुधा ब्राह्मेण विधिना व्यधात्
bhūpālo'sau dadau dānamāsahasrāddhanārthinām ||
daśamīdivase rātrau gajapṛṣṭhena dundubhiḥ
||7||भूपालोऽसौ ददौ दानमासहस्राद्धनार्थिनाम् ॥
दशमीदिवसे रात्रौ गजपृष्ठेन दुन्दुभिः
tāḍyate tatpure prātaḥ kāryamekādaśīvratam ||
yajvanā tena bhūpena vicchinnaṃ somapāyinām
||8||ताड्यते तत्पुरे प्रातः कार्यमेकादशीव्रतम् ॥
यज्वना तेन भूपेन विच्छिन्नं सोमपायिनाम्
svaraṇairāstṛtā darbhairdvyaṃgulotsedhitā mahī ||
gaṃgāyāṃ sikatā dhārā varṣato divi tārakāḥ
||9||स्वरणैरास्तृता दर्भैर्द्व्यंगुलोत्सेधिता मही ॥
गंगायां सिकता धारा वर्षतो दिवि तारकाः
śakyā gaṇayituṃ prājñaistadīyaṃ sukṛtaṃ na tu ||
īdṛśaiḥ sukṛtaireṣa tenaiva vapuṣā nṛpaḥ
||10||शक्या गणयितुं प्राज्ञैस्तदीयं सुकृतं न तु ॥
ईदृशैः सुकृतैरेष तेनैव वपुषा नृपः
dhāma prajāpateḥ prāpto vimānena kurūdvaha ||
bubhuje sa tadā bhogāndurlabhānamarairapi
||11||धाम प्रजापतेः प्राप्तो विमानेन कुरूद्वह ॥
बुभुजे स तदा भोगान्दुर्लभानमरैरपि
atha kalpaśatasyāṃte vyatīte taṃ mahīpatim ||
prāha prajāpatiḥ sevāvasarāyātamātmanaḥ
||12||अथ कल्पशतस्यांते व्यतीते तं महीपतिम् ॥
प्राह प्रजापतिः सेवावसरायातमात्मनः
brahmovāca
iṃdradyumna drutaṃ gaccha dharāpṛṣṭhaṃ nṛpottama ||
na stātavyaṃ madīyedya loke kṣaṇamapi tvayā
||13||इंद्रद्युम्न द्रुतं गच्छ धरापृष्ठं नृपोत्तम ॥
न स्तातव्यं मदीयेद्य लोके क्षणमपि त्वया
iṃdradyumna uvāca
kasmādbrahmannito bhūmau māṃ preṣayasi samprati ||
sati puṇye madīye tu bahule vada kāraṇam
||14||कस्माद्ब्रह्मन्नितो भूमौ मां प्रेषयसि सम्प्रति ॥
सति पुण्ये मदीये तु बहुले वद कारणम्
brahmovāca
na puṇyaṃ kevalaṃ rājanguptaṃ svargasya sādhakam ||
vinā niṣkalmaṣāṃ kīrti trilokītalavistṛtām
||15||न पुण्यं केवलं राजन्गुप्तं स्वर्गस्य साधकम् ॥
विना निष्कल्मषां कीर्ति त्रिलोकीतलविस्तृताम्
tava kīrtisamucchedaḥ sāṃprataṃ vasudhātale ||
saṃjātaścirakālena gatvā tāṃ kuru nūtanām
||16||तव कीर्तिसमुच्छेदः सांप्रतं वसुधातले ॥
संजातश्चिरकालेन गत्वा तां कुरु नूतनाम्
yadi vāṃchā mahīpāla mama dhāmani saṃsthitau
||17||यदि वांछा महीपाल मम धामनि संस्थितौ
indradyumna uvāca
madīyaṃ sukṛtaṃ brahmankathaṃ bhūmau bhavediti ||
kiṃ kartavyaṃ mayā naitanmama cetasi tiṣṭhati
||18||मदीयं सुकृतं ब्रह्मन्कथं भूमौ भवेदिति ॥
किं कर्तव्यं मया नैतन्मम चेतसि तिष्ठति
brahmovāca
balavāneṣa bhūpāla kālaḥ kalayati svayam
||19||बलवानेष भूपाल कालः कलयति स्वयम्
brahmāṃḍānyapi māṃ caiva gaṇanā kā bhavādṛśām ||
tadetadeva manye'haṃ tava bhūpāla sāṃpratam
||20||ब्रह्मांडान्यपि मां चैव गणना का भवादृशाम् ॥
तदेतदेव मन्येऽहं तव भूपाल सांप्रतम्
yatkīrtimātmano vyaktiṃ nītvābhyehi punardivam ||
śuśruvāniti vācaṃ sa brahmaṇaḥ pṛthivīpatiḥ
||21||यत्कीर्तिमात्मनो व्यक्तिं नीत्वाभ्येहि पुनर्दिवम् ॥
शुश्रुवानिति वाचं स ब्रह्मणः पृथिवीपतिः
paśyatisma tathātmānaṃ mahītalamupāgatam ||
kāṃpilyanagare bhūyaḥ papracchātmānamātmanā
||22||पश्यतिस्म तथात्मानं महीतलमुपागतम् ॥
कांपिल्यनगरे भूयः पप्रच्छात्मानमात्मना
nagaraṃ sa tadā deśamaprākṣīditi vismitaḥ ||
janā ūcuḥ ||
na jānīmo vayaṃ bhūpamiṃdradyumnaṃ na tatpuram
||23||नगरं स तदा देशमप्राक्षीदिति विस्मितः ॥
जना ऊचुः ॥
न जानीमो वयं भूपमिंद्रद्युम्नं न तत्पुरम्
yattvaṃ pṛcchasi bho bhadra kañcitpṛccha cirāyuṣam ||
indradyumna uvāca ||
kaḥ saṃprati dharāpṛṣṭhe cirāyuḥ prathito janāḥ
||24||यत्त्वं पृच्छसि भो भद्र कञ्चित्पृच्छ चिरायुषम् ॥
इन्द्रद्युम्न उवाच ॥
कः संप्रति धरापृष्ठे चिरायुः प्रथितो जनाः
pṛthivījayarājyesminyatra prabūta mā ciram ||
janā ūcuḥ ||
śrūyate naimiṣāraṇye saptakalpasmaro muniḥ
||25||पृथिवीजयराज्येस्मिन्यत्र प्रबूत मा चिरम् ॥
जना ऊचुः ॥
श्रूयते नैमिषारण्ये सप्तकल्पस्मरो मुनिः
mārkaṃḍeya iti khyātastaṃ gatvā pṛccha saṃśayam ||
tathopadiṣṭastairgatvā tatra taṃ munipuṃgavam
||26||मार्कंडेय इति ख्यातस्तं गत्वा पृच्छ संशयम् ॥
तथोपदिष्टस्तैर्गत्वा तत्र तं मुनिपुंगवम्
niśamya praṇipatyāha nṛpaḥ svahṛdayasthitam ||
iṃdradyumna uvāca ||
cirāyurbhagavānbhūmau viśrutaḥ sāṃprataṃ tataḥ
||27||निशम्य प्रणिपत्याह नृपः स्वहृदयस्थितम् ॥
इंद्रद्युम्न उवाच ॥
चिरायुर्भगवान्भूमौ विश्रुतः सांप्रतं ततः
pṛcchāmyahaṃ bhavānvetti iṃdradyumnaṃ nṛpaṃ na vā
||28||पृच्छाम्यहं भवान्वेत्ति इंद्रद्युम्नं नृपं न वा
śrīmārkaṃḍeya uvāca
saptakalpāntare nābhūtkopīṃdradyumnasaṃjñitaḥ ||
bhūpāla kimahaṃ vacmi tavānyatpṛccha saṃśayam
||29||सप्तकल्पान्तरे नाभूत्कोपींद्रद्युम्नसंज्ञितः ॥
भूपाल किमहं वच्मि तवान्यत्पृच्छ संशयम्
sa nirāśastadākarṇya vaco bhūpognisādhane ||
samudyogaṃ tadā cakre taṃ dṛṣṭvāha tadā muniḥ
||30||स निराशस्तदाकर्ण्य वचो भूपोग्निसाधने ॥
समुद्योगं तदा चक्रे तं दृष्ट्वाह तदा मुनिः
mārkaṃḍeya uvāca
mā sāhasamidaṃ kārṣīrbhadra vācaṃ śrṛṇuṣva me ||
eti jīvaṃtamānaṃdo naraṃ varṣaśatādapi
||31||मा साहसमिदं कार्षीर्भद्र वाचं श्रृणुष्व मे ॥
एति जीवंतमानंदो नरं वर्षशतादपि
tatkaromi pratīkāraṃ tava duḥkhopaśāṃtaye ||
śrṛṇu bhadra mamāstīha bako mitraṃ ciraṃtanaḥ
||32||तत्करोमि प्रतीकारं तव दुःखोपशांतये ॥
श्रृणु भद्र ममास्तीह बको मित्रं चिरंतनः
nāḍījaṃgha iti khyātaḥ sa tvā jñāsyatyasaṃśayam ||
tasmādehi drutaṃ yāvadāvāṃ tatra vrajāvahe
||33||नाडीजंघ इति ख्यातः स त्वा ज्ञास्यत्यसंशयम् ॥
तस्मादेहि द्रुतं यावदावां तत्र व्रजावहे
paropakāraikaphalaṃ jīvitaṃ hi mahātmanām ||
yadi jñāsyatyasaṃdigdhamiṃdradyumnaṃ sa vakṣyati
||34||परोपकारैकफलं जीवितं हि महात्मनाम् ॥
यदि ज्ञास्यत्यसंदिग्धमिंद्रद्युम्नं स वक्ष्यति
tau prasthitāviti tadā vipreṃdranṛpapuṃgavau ||
himācalaṃ prati prītau nāḍījaṃghālayaṃ prati
||35||तौ प्रस्थिताविति तदा विप्रेंद्रनृपपुंगवौ ॥
हिमाचलं प्रति प्रीतौ नाडीजंघालयं प्रति
bako'tha mitraṃ svaṃ vīkṣya cirakālādupāgatam ||
mārkaṃḍeyaṃ yayau prītyutkaṃṭhitaḥ sammukhaṃ dvijaiḥ
||36||बकोऽथ मित्रं स्वं वीक्ष्य चिरकालादुपागतम् ॥
मार्कंडेयं ययौ प्रीत्युत्कंठितः सम्मुखं द्विजैः
kṛtasaṃvidabhūtpūrvaṃ kuśalasvāgatādinā ||
papracchānaṃtaraṃ kāryaṃ vadāgamanakāraṇam
||37||कृतसंविदभूत्पूर्वं कुशलस्वागतादिना ॥
पप्रच्छानंतरं कार्यं वदागमनकारणम्
mārkaṃḍeyotha taṃ prāha bakaṃ prastutamīpsitam ||
iṃdradyumnaṃ bhavānvetti bhūpālaṃ pṛthivītale
||38||मार्कंडेयोथ तं प्राह बकं प्रस्तुतमीप्सितम् ॥
इंद्रद्युम्नं भवान्वेत्ति भूपालं पृथिवीतले
etasya mama mitrasya tena jñātena kāraṇam ||
no vāyaṃ tyajati prāṇānpurā vahnipraveśanāt
||39||एतस्य मम मित्रस्य तेन ज्ञातेन कारणम् ॥
नो वायं त्यजति प्राणान्पुरा वह्निप्रवेशनात्
etasya prāṇarakṣārthaṃ brūhi jānāsi cennṛpam
||40||एतस्य प्राणरक्षार्थं ब्रूहि जानासि चेन्नृपम्
naḍījaṃgha uvāca
caturdaśa smarāmyasmi kalpānvipreṃdra sāṃpratam ||
āstāṃ taddarśanaṃ vārtāmapi vā na smarāmyaham
||41||चतुर्दश स्मराम्यस्मि कल्पान्विप्रेंद्र सांप्रतम् ॥
आस्तां तद्दर्शनं वार्तामपि वा न स्मराम्यहम्
iṃdradyumno mahīpālaḥ ko'pi nāsīnmahītale ||
etāvanmātramevāhaṃ jānāmi dvijapuṃgava
||42||इंद्रद्युम्नो महीपालः कोऽपि नासीन्महीतले ॥
एतावन्मात्रमेवाहं जानामि द्विजपुंगव
nārada uvāca
tataḥ sa vismayāviṣṭastasyāyuriti śuśruvān ||
papraccha rājā ko heturdānasya tapaso'tha vā ||
yadāyurīdṛśaṃ dīrghaṃ saṃjātamiti vismitaḥ
||43||ततः स विस्मयाविष्टस्तस्यायुरिति शुश्रुवान् ॥
पप्रच्छ राजा को हेतुर्दानस्य तपसोऽथ वा ॥
यदायुरीदृशं दीर्घं संजातमिति विस्मितः
nāḍījaṃgha uvāca
ghṛtakaṃbalamāhātmyānmama devasya śūlinaḥ ||
dīrghamāyuridaṃ vipra śāpādbakavapuḥ śrṛṇu
||44||घृतकंबलमाहात्म्यान्मम देवस्य शूलिनः ॥
दीर्घमायुरिदं विप्र शापाद्बकवपुः श्रृणु
purā janmanyahaṃ bālo brāhmaṇasyābhavaṃ bhuvi ||
pārāśaryasagotrasya viśvarūpasya sanmuneḥ
||45||पुरा जन्मन्यहं बालो ब्राह्मणस्याभवं भुवि ॥
पाराशर्यसगोत्रस्य विश्वरूपस्य सन्मुनेः
bālako baka ityevaṃ pratīto'tipriyaḥ pituḥ ||
capalo'tīva bālatve nisargādeva bhadraka
||46||बालको बक इत्येवं प्रतीतोऽतिप्रियः पितुः ॥
चपलोऽतीव बालत्वे निसर्गादेव भद्रक
atha mārakataṃ liṃgaṃ devatāvasarātpituḥ ||
cāpalyādvālabhāvāccāpahṛtya nihitaṃ mayā
||47||अथ मारकतं लिंगं देवतावसरात्पितुः ॥
चापल्याद्वालभावाच्चापहृत्य निहितं मया
ghṛtasya kuṃbhe saṃkrāṃtau makarasyottarāyaṇe ||
atha prātarvyatītāyāṃ niśi yāvatpitā mama
||48||घृतस्य कुंभे संक्रांतौ मकरस्योत्तरायणे ॥
अथ प्रातर्व्यतीतायां निशि यावत्पिता मम
nirmālyāpanayaṃ cakre tāvacchūnyaṃ śivālayam ||
niśamya kāṃdiśīko māṃ papraccha madhurasvaram
||49||निर्माल्यापनयं चक्रे तावच्छून्यं शिवालयम् ॥
निशम्य कांदिशीको मां पप्रच्छ मधुरस्वरम्
vatsa kva nu tvayā liṃgaṃ nūnaṃ vinihitaṃ vada ||
dāsyāmi vāṃchitaṃ yatte bhakṣyamanyattavepsitam
||50||वत्स क्व नु त्वया लिंगं नूनं विनिहितं वद ॥
दास्यामि वांछितं यत्ते भक्ष्यमन्यत्तवेप्सितम्
tato mayā bālabhāvādbhakṣyalubdhena tatpituḥ ||
ghṛtakuṃbhāṃtarākṛṣya bhadraliṃgaṃ samarpitam
||51||ततो मया बालभावाद्भक्ष्यलुब्धेन तत्पितुः ॥
घृतकुंभांतराकृष्य भद्रलिंगं समर्पितम्
atha kāle tu saṃprāpte pramīto'haṃ nṛpālaye ||
jāto jātismārastāvadānartādhipateḥ sutaḥ
||52||अथ काले तु संप्राप्ते प्रमीतोऽहं नृपालये ॥
जातो जातिस्मारस्तावदानर्ताधिपतेः सुतः
ghṛtakaṃbalamāhātmyānmakarasthe divākare ||
api bālyādavajñānātsaṃyogādghṛtaliṃgayoḥ
||53||घृतकंबलमाहात्म्यान्मकरस्थे दिवाकरे ॥
अपि बाल्यादवज्ञानात्संयोगाद्घृतलिंगयोः
tataḥ saṃsthāpitaṃ liṃgaṃ prāgjanma smaratā mayā ||
tataḥ prabhṛti liṃgāni ghṛtenācchādayāmyaham
||54||ततः संस्थापितं लिंगं प्राग्जन्म स्मरता मया ॥
ततः प्रभृति लिंगानि घृतेनाच्छादयाम्यहम्
pitṛpaitāmahaṃ prāpya rājyaṃ śaktyanurūpataḥ ||
tataḥ prasanno bhagavānpārvatīpatirāha mām
||55||पितृपैतामहं प्राप्य राज्यं शक्त्यनुरूपतः ॥
ततः प्रसन्नो भगवान्पार्वतीपतिराह माम्
pūrvajanmani tuṣṭo'haṃ ghṛtakaṃbalapūjayā ||
prayacchāmyasmi ta rājyamadhunābhimataṃ vṛṇu
||56||पूर्वजन्मनि तुष्टोऽहं घृतकंबलपूजया ॥
प्रयच्छाम्यस्मि त राज्यमधुनाभिमतं वृणु
tato mayā vṛtaḥ prādādgāṇapatyaṃ madīpsitam ||
kailāse māṃ śivo nityaṃ saṃtuṣṭaḥ prāha ceti ca
||57||ततो मया वृतः प्रादाद्गाणपत्यं मदीप्सितम् ॥
कैलासे मां शिवो नित्यं संतुष्टः प्राह चेति च
tenaiva hi śarireṇa praṇataṃ purataḥ sthitam ||
adyaprabhṛti saṃkrāṃtau makarasyāparopi yaḥ
||58||तेनैव हि शरिरेण प्रणतं पुरतः स्थितम् ॥
अद्यप्रभृति संक्रांतौ मकरस्यापरोपि यः
ghṛtena pūjāṃ kartāsau bhāvī mama gaṇaḥ sphuṭam ||
ityuktvā māṃ śivo bhadra gaṇakoṭīśvaraṃ vyadhāt
||59||घृतेन पूजां कर्तासौ भावी मम गणः स्फुटम् ॥
इत्युक्त्वा मां शिवो भद्र गणकोटीश्वरं व्यधात्
pratīpapālakaṃnāma saṃsthitaṃ śivaśāsanam ||
tataḥ kāmādibhiḥ ṣaḍbhiḥ padaiścaṃkramaṇātmikām
||60||प्रतीपपालकंनाम संस्थितं शिवशासनम् ॥
ततः कामादिभिः षड्भिः पदैश्चंक्रमणात्मिकाम्
nisargacapalāṃ prāpya bhramarīmiva tāṃ śriyam ||
naivālamabhavaṃ tasyā dhāraṇe daivayogataḥ
||61||निसर्गचपलां प्राप्य भ्रमरीमिव तां श्रियम् ॥
नैवालमभवं तस्या धारणे दैवयोगतः
vicacāra tadā mattaḥ kilāhaṃ vāraṇo yathā ||
kṛtyākṛtyavicāreṇa vimukto'tīva garvitaḥ
||62||विचचार तदा मत्तः किलाहं वारणो यथा ॥
कृत्याकृत्यविचारेण विमुक्तोऽतीव गर्वितः
vidyāmabhijanaṃ lakṣmīṃ prāpya nīcanaro yathā ||
āpadāṃ pātratāmeti siṃdhūnāmiva sāgaraḥ
||63||विद्यामभिजनं लक्ष्मीं प्राप्य नीचनरो यथा ॥
आपदां पात्रतामेति सिंधूनामिव सागरः
atha kāle vyatikrāṃte kiyanmātre yadṛcchayā ||
vicarannagamaṃ śailaṃ himānīruddhakaṃdaram
||64||अथ काले व्यतिक्रांते कियन्मात्रे यदृच्छया ॥
विचरन्नगमं शैलं हिमानीरुद्धकंदरम्
tapasyati munistatra gālavo bhāryayā saha ||
sadaiva tīvratapasā kṛśo dhamanisaṃtataḥ
||65||तपस्यति मुनिस्तत्र गालवो भार्यया सह ॥
सदैव तीव्रतपसा कृशो धमनिसंततः
brāhmaṇasya hi dehoyaṃ naivaihikaphalapriyaḥ ||
kṛcchrāya tapase ceha pretyānaṃtasukhāya ca
||66||ब्राह्मणस्य हि देहोयं नैवैहिकफलप्रियः ॥
कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानंतसुखाय च
tasya bhāryā'tirūpeṇa vijigye viśvavarṇinī ||
tanvī śyāmā mṛgākṣī sā pīnonnatapayodharā
||67||तस्य भार्याऽतिरूपेण विजिग्ये विश्ववर्णिनी ॥
तन्वी श्यामा मृगाक्षी सा पीनोन्नतपयोधरा
haṃsagadgadasaṃbhāṣā mattamātaṃgagāminī ||
vistīrṇajaghanā madhye kṣāmā dīrghaśiroruhā
||68||हंसगद्गदसंभाषा मत्तमातंगगामिनी ॥
विस्तीर्णजघना मध्ये क्षामा दीर्घशिरोरुहा
nimnanābhirvidhātraiṣā nirmitā saṃdidṛkṣuṇā ||
vikīrṇamiva sauṃdaryamekapātramiva sthitam
||69||निम्ननाभिर्विधात्रैषा निर्मिता संदिदृक्षुणा ॥
विकीर्णमिव सौंदर्यमेकपात्रमिव स्थितम्
tato'vinītastāṃ vīkṣya bhadra gālavavallabhām ||
ahamāsaṃ śaravrātaistāḍitaḥ puṣpadhanvinā ||
vivekino'pi munayastāvadeva vivekinaḥ
||70||ततोऽविनीतस्तां वीक्ष्य भद्र गालववल्लभाम् ॥
अहमासं शरव्रातैस्ताडितः पुष्पधन्विना ॥
विवेकिनोऽपि मुनयस्तावदेव विवेकिनः
yāvanna hariṇākṣīṇāmapāṃgavivarekṣitāḥ ||
mayā vyavasitaṃ citte tadānīṃ tāṃ jihīrṣuṇā
||71||यावन्न हरिणाक्षीणामपांगविवरेक्षिताः ॥
मया व्यवसितं चित्ते तदानीं तां जिहीर्षुणा
iti ceti hariṣyāmi tapasā rakṣitāṃ muneḥ ||
asyāḥ kṛte yadi śapenmunistatra parābhavaḥ
||72||इति चेति हरिष्यामि तपसा रक्षितां मुनेः ॥
अस्याः कृते यदि शपेन्मुनिस्तत्र पराभवः
mama bhāvī bhavedeṣā bhāryā mṛtyurutāpi me ||
tasmācchiṣyo bhavāmyasya śuśrūṣānirato muneḥ
||73||मम भावी भवेदेषा भार्या मृत्युरुतापि मे ॥
तस्माच्छिष्यो भवाम्यस्य शुश्रूषानिरतो मुनेः
prāpyāṃtaraṃ hariṣyāmi nāsya yogyeyamaṃganā ||
iti vyavasya vidyārthimūrtimāsthāya gālavam
||74||प्राप्यांतरं हरिष्यामि नास्य योग्येयमंगना ॥
इति व्यवस्य विद्यार्थिमूर्तिमास्थाय गालवम्
namaskṛtya vaco'vocamiti bhāvyarthanoditaḥ ||
tathā matistathā mitraṃ vyavasāyastathā nṛṇām
||75||नमस्कृत्य वचोऽवोचमिति भाव्यर्थनोदितः ॥
तथा मतिस्तथा मित्रं व्यवसायस्तथा नृणाम्
bhavedavaśyaṃ tadbhāvi yathā puṃbhiḥ purā kṛtam ||
vivekavairāgyayuto bhagavaṃstvāsamupasthitaḥ
||76||भवेदवश्यं तद्भावि यथा पुंभिः पुरा कृतम् ॥
विवेकवैराग्ययुतो भगवंस्त्वासमुपस्थितः
śiṣyo'haṃ bhavatā pāṭhyaṃ karṇadhāraṃ mahāmunim ||
apārapāradaṃ viṣṇuṃ vipramūrtimupāśritam
||77||शिष्योऽहं भवता पाठ्यं कर्णधारं महामुनिम् ॥
अपारपारदं विष्णुं विप्रमूर्तिमुपाश्रितम्
namasye cetanaṃ brahmā pratyakṣaṃ gālavākhyayā ||
avidyākṛṣṇasarpeṇa daṣṭaṃ tadviṣapīḍitam
||78||नमस्ये चेतनं ब्रह्मा प्रत्यक्षं गालवाख्यया ॥
अविद्याकृष्णसर्पेण दष्टं तद्विषपीडितम्
upadeśamahāmaṃtrairmāṃ jāṃgulika jīvaya ||
mahāmohamahā vṛkṣo hṛdyāvāpasamutthitaḥ
||79||उपदेशमहामंत्रैर्मां जांगुलिक जीवय ॥
महामोहमहा वृक्षो हृद्यावापसमुत्थितः
tvadvākyatīkṣṇadhāreṇa kuṭhāreṇa kṣayaṃ vrajet ||
apavargapathavyāpī mūḍhasaṃsargasecanaḥ
||80||त्वद्वाक्यतीक्ष्णधारेण कुठारेण क्षयं व्रजेत् ॥
अपवर्गपथव्यापी मूढसंसर्गसेचनः
chidyatāṃ sūtradhāreṇa vidyāparaśunādhunā ||
bhajāmi tava śiṣyo'haṃ varivasyāparaściram
||81||छिद्यतां सूत्रधारेण विद्यापरशुनाधुना ॥
भजामि तव शिष्योऽहं वरिवस्यापरश्चिरम्
samiddarbhānmūlaphalaṃ dārūṇi jalameva ca ||
āhariṣye'nugṛhṇīṣva vinītaṃ māmupasthitam
||82||समिद्दर्भान्मूलफलं दारूणि जलमेव च ॥
आहरिष्येऽनुगृह्णीष्व विनीतं मामुपस्थितम्
itthaṃ purā bakābhikhyaṃ bakavṛttimupāśritam ||
tadā''rjave kṛtamatiranujagrāha māṃ muniḥ
||83||इत्थं पुरा बकाभिख्यं बकवृत्तिमुपाश्रितम् ॥
तदाऽऽर्जवे कृतमतिरनुजग्राह मां मुनिः
tato'tīva vinīto'haṃ bhūtvā taṃ brāhmaṇīyutam ||
viśvāsanāya sudṛḍhaṃ toṣayāmi dinedine
||84||ततोऽतीव विनीतोऽहं भूत्वा तं ब्राह्मणीयुतम् ॥
विश्वासनाय सुदृढं तोषयामि दिनेदिने
sa ca jānanmuniḥ patnīṃ pātrabhūtāmaviśvasan ||
strīcaritravidaṃke tāṃ vidhāya svapiti dvijaḥ
||85||स च जानन्मुनिः पत्नीं पात्रभूतामविश्वसन् ॥
स्त्रीचरित्रविदंके तां विधाय स्वपिति द्विजः
athānyasmindine sābhūdbrāhmaṇyatha rajasvalā ||
taddūraśāyinī rātrau viśvāsānme tapasvinī
||86||अथान्यस्मिन्दिने साभूद्ब्राह्मण्यथ रजस्वला ॥
तद्दूरशायिनी रात्रौ विश्वासान्मे तपस्विनी
idamantaramityaṃtarviciṃtyāhaṃ praharṣitaḥ ||
malimlucākṛtirbhūtvā niśīthe tāmathāharam
||87||इदमन्तरमित्यंतर्विचिंत्याहं प्रहर्षितः ॥
मलिम्लुचाकृतिर्भूत्वा निशीथे तामथाहरम्
vilalāpa tadā bālā hriyamāṇā mayoccakaiḥ ||
maivaṃ maivamiti jñātvā māṃ svareṇābravīnmunim
||88||विललाप तदा बाला ह्रियमाणा मयोच्चकैः ॥
मैवं मैवमिति ज्ञात्वा मां स्वरेणाब्रवीन्मुनिम्
bakavṛttirayaṃ duṣṭo dharmakaṃcukamāśritaḥ ||
harate māṃ durācārastasmāttvaṃ trāhi gālava
||89||बकवृत्तिरयं दुष्टो धर्मकंचुकमाश्रितः ॥
हरते मां दुराचारस्तस्मात्त्वं त्राहि गालव
tava śiṣyaḥ purā bhūtvā kopveṣodya malimlucaḥ ||
māṃ jihīrṣati tadrakṣa śaraṇya śaraṇaṃ bhava
||90||तव शिष्यः पुरा भूत्वा कोप्वेषोद्य मलिम्लुचः ॥
मां जिहीर्षति तद्रक्ष शरण्य शरणं भव
tadvākyasamakālaṃ sa prabuddho gālavo muniḥ ||
tiṣṭhatiṣṭheti māmuktvā gatistambhaṃ vyadhānmama
||91||तद्वाक्यसमकालं स प्रबुद्धो गालवो मुनिः ॥
तिष्ठतिष्ठेति मामुक्त्वा गतिस्तम्भं व्यधान्मम
tataścitrākṛtirahaṃ stambhito muninā'bhavam ||
vrīḍitaṃ praviśāmīva svāṃgāni kila lajjayā
||92||ततश्चित्राकृतिरहं स्तम्भितो मुनिनाऽभवम् ॥
व्रीडितं प्रविशामीव स्वांगानि किल लज्जया
tataḥ prakupitaḥ prāha māmabhyetyātha gālavaḥ ||
tadvajraduḥsahaṃ vākyaṃ yenāhamabhavaṃ bakaḥ
||93||ततः प्रकुपितः प्राह मामभ्येत्याथ गालवः ॥
तद्वज्रदुःसहं वाक्यं येनाहमभवं बकः
gālava uvāca
bakavṛttimupāśritya vaṃcito'haṃ yatastvayā ||
tasmādbakastvaṃ bhavitā cirakālaṃ narādhama
||94||बकवृत्तिमुपाश्रित्य वंचितोऽहं यतस्त्वया ॥
तस्माद्बकस्त्वं भविता चिरकालं नराधम
iti śapto'hamabhavaṃ muninā'dharmamāśritaḥ ||
paradāropasevārthamanarthamimamāgataḥ
||95||इति शप्तोऽहमभवं मुनिनाऽधर्ममाश्रितः ॥
परदारोपसेवार्थमनर्थमिममागतः
na hīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiṃcana vidyate ||
yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam
||96||न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते ॥
यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्
tataḥ satī sā matsparśadūṣitāṃgī tapasvinī ||
mayā vimuktā snātvā māṃ tathaivānuśaśāpa ha
||97||ततः सती सा मत्स्पर्शदूषितांगी तपस्विनी ॥
मया विमुक्ता स्नात्वा मां तथैवानुशशाप ह
evaṃ tābhyāmahaṃ śapto hyaśvatthaparṇavadbhayāt ||
kaṃpamānaḥ praṇamyobhāvavocaṃ tatra dampatī
||98||एवं ताभ्यामहं शप्तो ह्यश्वत्थपर्णवद्भयात् ॥
कंपमानः प्रणम्योभाववोचं तत्र दम्पती
gaṇo'hamīśvarasyaiva durvinītataro yuvām ||
nirodhamevaṃ kurutaṃ bhagavaṃtāvanugraham
||99||गणोऽहमीश्वरस्यैव दुर्विनीततरो युवाम् ॥
निरोधमेवं कुरुतं भगवंतावनुग्रहम्
vāci kṣuro nāvanītaṃ hṛdayaṃ hi dvijanmanām ||
prakupyaṃti prasīdaṃti kṣaṇenāpi prasāditāḥ
||100||वाचि क्षुरो नावनीतं हृदयं हि द्विजन्मनाम् ॥
प्रकुप्यंति प्रसीदंति क्षणेनापि प्रसादिताः
tvayi vipratipannasya tvameva śaraṇaṃ mama ||
bhūmau skhalitapādānāṃ bhūmirevāvalaṃbanam
||101||त्वयि विप्रतिपन्नस्य त्वमेव शरणं मम ॥
भूमौ स्खलितपादानां भूमिरेवावलंबनम्
gaṇādhipatyamapi me jātaṃ paribhavāspadam ||
viṣadaṃtā hi jāyante durvinītasya sampadaḥ
||102||गणाधिपत्यमपि मे जातं परिभवास्पदम् ॥
विषदंता हि जायन्ते दुर्विनीतस्य सम्पदः
vidureṣyaddhiyā'pāyaṃ parato'nye vivekinaḥ ||
naivobhayaṃ vidurnīcā vinā'nubhavamātmanaḥ
||103||विदुरेष्यद्धियाऽपायं परतोऽन्ये विवेकिनः ॥
नैवोभयं विदुर्नीचा विनाऽनुभवमात्मनः
durvīnītaḥ śriyaṃ prāpya vidyāmaiśvaryameva vā ||
na tiṣṭhati ciraṃ sthāne yathāhaṃ madagarvitaḥ
||104||दुर्वीनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव वा ॥
न तिष्ठति चिरं स्थाने यथाहं मदगर्वितः
vidyāmado dhanamadastṛtīyo'bhijano madaḥ ||
ete madā madāṃdhānāmeta eva satāṃ damāḥ
||105||विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः ॥
एते मदा मदांधानामेत एव सतां दमाः
nodarkaśālinī buddhiryeṣāmavijitātmanām ||
taiḥ śriyaścapalā vācyaṃ nīyaṃte mādṛśairjanaiḥ
||106||नोदर्कशालिनी बुद्धिर्येषामविजितात्मनाम् ॥
तैः श्रियश्चपला वाच्यं नीयंते मादृशैर्जनैः
tatprasīda muniśreṣṭha śāpāṃtaṃ me'dhunā kuru ||
durvinīteṣvapi sadā kṣamācārā hi sādhavaḥ
||107||तत्प्रसीद मुनिश्रेष्ठ शापांतं मेऽधुना कुरु ॥
दुर्विनीतेष्वपि सदा क्षमाचारा हि साधवः
itthaṃ vacasi vijñapte vinītenāpi vai mayā ||
prasādapravaṇo bhūtvā śāpāṃtaṃ me tadā vyadhāt
||108||इत्थं वचसि विज्ञप्ते विनीतेनापि वै मया ॥
प्रसादप्रवणो भूत्वा शापांतं मे तदा व्यधात्
gālava uvāca
channakīrtisamuddhārasahāyastvaṃ bhaviṣyasi ||
yadendradyumnabhūpasya tadā mokṣamavāpsyasi
||109||छन्नकीर्तिसमुद्धारसहायस्त्वं भविष्यसि ॥
यदेन्द्रद्युम्नभूपस्य तदा मोक्षमवाप्स्यसि
ityahaṃ muniśāpena tadāprabhṛti parvate ||
himācale bako bhūtvā kāśyapeyo vasāmi ca
||110||इत्यहं मुनिशापेन तदाप्रभृति पर्वते ॥
हिमाचले बको भूत्वा काश्यपेयो वसामि च
rājyaṃ cirāyuriti me ghṛtakambalasya jātismaratvamadhunāpi tathānu bhāvān ||
śāpādbakatvamabhavanmunigālavasya tadbhadra sarvamuditaṃ bhavatādya pṛṣṭam
||111||राज्यं चिरायुरिति मे घृतकम्बलस्य जातिस्मरत्वमधुनापि तथानु भावान् ॥
शापाद्बकत्वमभवन्मुनिगालवस्य तद्भद्र सर्वमुदितं भवताद्य पृष्टम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe mahīprādurbhāve saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||