vajrāṃgetihāsavarṇanam
arjuna uvāca
kumāranāthamāhātmyaṃ yattvayoktaṃ kathāṃtare ||
tadahaṃ śrotumicchāmi vistareṇa mahāmune
||1||कुमारनाथमाहात्म्यं यत्त्वयोक्तं कथांतरे ॥
तदहं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण महामुने
nārada uvāca
tārakaṃ vinihatyaiva vajrāṃgatanayaṃ prabhuḥ ||
guhaḥ saṃsthāpayāmāsa liṃgametacca phālguna
||2||तारकं विनिहत्यैव वज्रांगतनयं प्रभुः ॥
गुहः संस्थापयामास लिंगमेतच्च फाल्गुन
darśanācchravaṇāddhyānātpūjayā śrutivaṃdanaiḥ ||
sarvapāpāpahaḥ pārtha kumāreśo na saṃśayaḥ
||3||दर्शनाच्छ्रवणाद्ध्यानात्पूजया श्रुतिवंदनैः ॥
सर्वपापापहः पार्थ कुमारेशो न संशयः
arjuna uvāca
atyāścaryamayī ramyā katheyaṃ pāpanāśinī ||
vistareṇa ca me brūhi yāthātathyena nārada
||4||अत्याश्चर्यमयी रम्या कथेयं पापनाशिनी ॥
विस्तरेण च मे ब्रूहि याथातथ्येन नारद
vajrāṃgaḥ kopyasau daityaḥ kiṃprabhāvaśca tārakaḥ ||
kathaṃ sa nihataścaiva jātaścaiva kathaṃ guhaḥ
||5||वज्रांगः कोप्यसौ दैत्यः किंप्रभावश्च तारकः ॥
कथं स निहतश्चैव जातश्चैव कथं गुहः
kathaṃ saṃsthāpitaṃ liṃgaṃ kumāreśvarasaṃjñitam ||
kiṃ phalaṃ cāsya liṃgasya brūhi tadvistarānmama
||6||कथं संस्थापितं लिंगं कुमारेश्वरसंज्ञितम् ॥
किं फलं चास्य लिंगस्य ब्रूहि तद्विस्तरान्मम
nārada uvāca
praṇipatya kumārāya senānye ceśvarāya ca ||
śrṛṇu caikamanāḥ pārtha kumāracaritaṃ mahat
||7||प्रणिपत्य कुमाराय सेनान्ये चेश्वराय च ॥
श्रृणु चैकमनाः पार्थ कुमारचरितं महत्
mānaso brahmaṇaḥ putro dakṣo nāma prajāpatiḥ ||
ṣaṣṭiṃ so'janayatkanyā vīriṇyāṃ nāma phālguna
||8||मानसो ब्रह्मणः पुत्रो दक्षो नाम प्रजापतिः ॥
षष्टिं सोऽजनयत्कन्या वीरिण्यां नाम फाल्गुन
dado sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa ||
saptaviṃśatiṃ somāya catasroriṣṭanemine
||9||ददो स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ॥
सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रोरिष्टनेमिने
bhūtāṃgiraḥ kṛśāśvebhyo dvedve caiva dadau prabhuḥ ||
nāmadheyānyamūṣāṃ ca sapatnīnāṃ ca me śrṛṇu
||10||भूतांगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वेद्वे चैव ददौ प्रभुः ॥
नामधेयान्यमूषां च सपत्नीनां च मे श्रृणु
yāsāṃ prasūtiprabhavā lokā āpūritāstrayaḥ ||
bhānurlambā kakudbhūmirviśvā sādhyā marutvatī
||11||यासां प्रसूतिप्रभवा लोका आपूरितास्त्रयः ॥
भानुर्लम्बा ककुद्भूमिर्विश्वा साध्या मरुत्वती
vasursuhūrtā saṃkalpā dharmapatnyaḥ sutāñchṛṇu ||
bhānostu devaṛṣabha suto'bhavat
||12||वसुर्सुहूर्ता संकल्पा धर्मपत्न्यः सुताञ्छृणु ॥
भानोस्तु देवऋषभ सुतोऽभवत्
vidyota āsīllaṃbāyāṃ tataśca stanayitnavaḥ ||
kakudaḥ śakaṭaḥ putraḥ kīkaṭastanayo yataḥ
||13||विद्योत आसील्लंबायां ततश्च स्तनयित्नवः ॥
ककुदः शकटः पुत्रः कीकटस्तनयो यतः
bhuvo durgastathā svargo naṃdaścaiva tato'bhavat ||
viśvedevāśca viśvāyā aprajāṃstānpracakṣate
||14||भुवो दुर्गस्तथा स्वर्गो नंदश्चैव ततोऽभवत् ॥
विश्वेदेवाश्च विश्वाया अप्रजांस्तान्प्रचक्षते
sādhyā dvādaśa sādhyāyā arthasiddhistu tatsutaḥ ||
marutvānsujayaṃtaśca marutvatyā babhūvatuḥ
||15||साध्या द्वादश साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुतः ॥
मरुत्वान्सुजयंतश्च मरुत्वत्या बभूवतुः
naranārāyaṇau prāhuryau tau jñānavido janāḥ ||
vasośca vasavaścāṣṭau muhūrtāyāṃ muhūrtakāḥ
||16||नरनारायणौ प्राहुर्यौ तौ ज्ञानविदो जनाः ॥
वसोश्च वसवश्चाष्टौ मुहूर्तायां मुहूर्तकाः
ye vai phalaṃ prayacchaṃti bhūtānāṃ svaṃ svakālajam ||
saṃkalpāyāśca saṃkalpaḥ kāmaḥ saṃkalpajaḥ sutaḥ
||17||ये वै फलं प्रयच्छंति भूतानां स्वं स्वकालजम् ॥
संकल्पायाश्च संकल्पः कामः संकल्पजः सुतः
surūpāsūta tanayānrudrānekādaśaiva tu ||
kapālī piṃgalo bhīmo virupākṣo vilohitaḥ
||18||सुरूपासूत तनयान्रुद्रानेकादशैव तु ॥
कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः
ajakaḥ śāsanaḥ śāstā śaṃbhuścāṃtyo bhavastathā ||
rudrasya pārṣadāścānye virūpāyāḥ sutāḥ smṛtāḥ
||19||अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चांत्यो भवस्तथा ॥
रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये विरूपायाः सुताः स्मृताः
prajāpateraṃgirasaḥ svadhā patnī pitṝnatha ||
jajñe sanī(cī?)tathā putramatharvāgirasaṃ prabhum
||20||प्रजापतेरंगिरसः स्वधा पत्नी पितॄनथ ॥
जज्ञे सनी(ची?)तथा पुत्रमथर्वागिरसं प्रभुम्
kṛśāśvasya ca dve bhārye arciśca diṣaṇā tathā ||
astragāmo yayoḥ putraḥ sasaṃhāraḥ prakīrtitaḥ
||21||कृशाश्वस्य च द्वे भार्ये अर्चिश्च दिषणा तथा ॥
अस्त्रगामो ययोः पुत्रः ससंहारः प्रकीर्तितः
pataṃgī yāminī tāmrā timiścāriṣṭaneminaḥ ||
pataṃgyasūta patagānyāminī śalabhānatha
||22||पतंगी यामिनी ताम्रा तिमिश्चारिष्टनेमिनः ॥
पतंग्यसूत पतगान्यामिनी शलभानथ
tāmrāyāḥ śyenagṛdhrādyāstimeryādogaṇāstathā ||
atha kaśyapapatnīnāṃ yatprasūdamidaṃ jagat
||23||ताम्रायाः श्येनगृध्राद्यास्तिमेर्यादोगणास्तथा ॥
अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूदमिदं जगत्
śrṛṇu nāmāni lokānāṃ mātṝṇāṃ śaṃkarāṇi ca ||
aditirditirdanuḥ siṃhī danāyuḥ surabhistathā
||24||श्रृणु नामानि लोकानां मातॄणां शंकराणि च ॥
अदितिर्दितिर्दनुः सिंही दनायुः सुरभिस्तथा
ariṣṭā vinatā grāvā dayā krodhavaśā irā ||
kadrurmuniśca te cobhe mātarastāḥ prakīrtitāḥ
||25||अरिष्टा विनता ग्रावा दया क्रोधवशा इरा ॥
कद्रुर्मुनिश्च ते चोभे मातरस्ताः प्रकीर्तिताः
ādityāścāditeḥ putrā diterdaityāḥ prakīrtitāḥ ||
danośca dānavāḥ proktā rāhuḥ siṃhīsuto grahaḥ
||26||आदित्याश्चादितेः पुत्रा दितेर्दैत्याः प्रकीर्तिताः ॥
दनोश्च दानवाः प्रोक्ता राहुः सिंहीसुतो ग्रहः
danāyuṣastathā jāto danāyuśca gaṇo balī ||
gāvaśca surabherjātāriṣṭāputrā yugaṃdharāḥ
||27||दनायुषस्तथा जातो दनायुश्च गणो बली ॥
गावश्च सुरभेर्जातारिष्टापुत्रा युगंधराः
vinatāsūta aruṇaṃ garuḍaṃ ca mahābalam ||
grāvāyāḥ śvāpadāḥ putrā gaṇaḥ krodhavaśastathā
||28||विनतासूत अरुणं गरुडं च महाबलम् ॥
ग्रावायाः श्वापदाः पुत्रा गणः क्रोधवशस्तथा
jātaḥ krodhavaśāyāśca irāyā bhūruhāḥ smṛtāḥ ||
kadrūsutāḥ smṛtā nāgā munerapsarasāṃ gaṇāḥ
||29||जातः क्रोधवशायाश्च इराया भूरुहाः स्मृताः ॥
कद्रूसुताः स्मृता नागा मुनेरप्सरसां गणाः
tatra dvau tanayau yau ca ditestau viṣṇunā hatau ||
hiraṇyakaśipurvīro hiraṇyākṣastathā'paraḥ
||30||तत्र द्वौ तनयौ यौ च दितेस्तौ विष्णुना हतौ ॥
हिरण्यकशिपुर्वीरो हिरण्याक्षस्तथाऽपरः
tato nihataputrā sā ditirārādhya kaśyapam ||
ayācata varaṃ devī putramanyaṃ mahābalam
||31||ततो निहतपुत्रा सा दितिराराध्य कश्यपम् ॥
अयाचत वरं देवी पुत्रमन्यं महाबलम्
samare śakrahaṃtāraṃ sa tasyā adadātprabhuḥ ||
niyame cāpi vartasva varṣāṇāṃ ca sahasrakam
||32||समरे शक्रहंतारं स तस्या अददात्प्रभुः ॥
नियमे चापि वर्तस्व वर्षाणां च सहस्रकम्
ityuktā sā tathā cakre puṣkarasthā samāhitā ||
vartaṃtyā niyame tasyāḥ sahasrākṣaḥ samāhitaḥ
||33||इत्युक्ता सा तथा चक्रे पुष्करस्था समाहिता ॥
वर्तंत्या नियमे तस्याः सहस्राक्षः समाहितः
upāsāmācaradbhaktyā sā cainamanvamanyata ||
daśavatsaraśeṣasya sahasrasya tadā ditiḥ
||34||उपासामाचरद्भक्त्या सा चैनमन्वमन्यत ॥
दशवत्सरशेषस्य सहस्रस्य तदा दितिः
uvāca śakraṃ suprītā bhaktyā śakrasya toṣitā ||
ditiruvāca ||
atrottīrṇavrataprāyāṃ viddhi devasattama
||35||उवाच शक्रं सुप्रीता भक्त्या शक्रस्य तोषिता ॥
दितिरुवाच ॥
अत्रोत्तीर्णव्रतप्रायां विद्धि देवसत्तम
bhaviṣyati tava bhrātā tena sārdhamimāṃ śriyam ||
bhokṣyase tvaṃ yathānayāyaṃ trailokyaṃ hatakaṃṭakam
||36||भविष्यति तव भ्राता तेन सार्धमिमां श्रियम् ॥
भोक्ष्यसे त्वं यथानयायं त्रैलोक्यं हतकंटकम्
ityuktvā nidrayāviṣṭā caraṇākrāṃtamūrdhajā ||
divā suptā ditirdevī bhāvyarthabalanoditā
||37||इत्युक्त्वा निद्रयाविष्टा चरणाक्रांतमूर्धजा ॥
दिवा सुप्ता दितिर्देवी भाव्यर्थबलनोदिता
tattu raṃdhramavekṣyaiva yogamūrtistadāviśat ||
jaṭharasthaṃ ditergarbhaṃ cakre vajreṇa saptadhā
||38||तत्तु रंध्रमवेक्ष्यैव योगमूर्तिस्तदाविशत् ॥
जठरस्थं दितेर्गर्भं चक्रे वज्रेण सप्तधा
ekaikaṃ ca punaḥ khaṇḍaṃ cakāra maghavā tataḥ ||
saptadhā saptadhā kopādudbudhya ca tato ditiḥ
||39||एकैकं च पुनः खण्डं चकार मघवा ततः ॥
सप्तधा सप्तधा कोपादुद्बुध्य च ततो दितिः
na haṃtavyo na haṃtavya iti sā śakramabravīt ||
vajreṇa kṛttyamānānāṃ buddhā sā rodanena ca
||40||न हंतव्यो न हंतव्य इति सा शक्रमब्रवीत् ॥
वज्रेण कृत्त्यमानानां बुद्धा सा रोदनेन च
tataḥ śakraśca mā rodīriti tāṃstānyathā'vadat ||
nirgatya jaṭharāttasmāttataḥ prāṃjaliragrataḥ
||41||ततः शक्रश्च मा रोदीरिति तांस्तान्यथाऽवदत् ॥
निर्गत्य जठरात्तस्मात्ततः प्रांजलिरग्रतः
uvāca vākyaṃ cātrasto mātaraṃ riṣapūritām ||
divāsvāpaṃ kṛthā mātaḥ pādākrāṃtaśiroruhā
||42||उवाच वाक्यं चात्रस्तो मातरं रिषपूरिताम् ॥
दिवास्वापं कृथा मातः पादाक्रांतशिरोरुहा
suptātha suciraṃ vāte dhinno garbho mayā tava ||
kṛtā ekonapaṃcāśadbhāgā vajreṇa te sutāḥ
||43||सुप्ताथ सुचिरं वाते धिन्नो गर्भो मया तव ॥
कृता एकोनपंचाशद्भागा वज्रेण ते सुताः
satyaṃ bhavatu te vākyaṃ sārdhaṃ bhokṣyāmi taiḥ śriyam ||
dāsyāmi teṣāṃ sthānāni divi yāvadahaṃ dite
||44||सत्यं भवतु ते वाक्यं सार्धं भोक्ष्यामि तैः श्रियम् ॥
दास्यामि तेषां स्थानानि दिवि यावदहं दिते
mā rodīriti me proktāḥ khyātāśca marutastviti ||
ityuktā sā ca savrīḍā ditirjātā niruttarā
||45||मा रोदीरिति मे प्रोक्ताः ख्याताश्च मरुतस्त्विति ॥
इत्युक्ता सा च सव्रीडा दितिर्जाता निरुत्तरा
sārdhaṃ tairgatavāniṃdro digaṃte vāyavaḥ smṛtāḥ ||
tataḥ punaśca bhartāraṃ ditiḥ provāca duḥkhitā
||46||सार्धं तैर्गतवानिंद्रो दिगंते वायवः स्मृताः ॥
ततः पुनश्च भर्तारं दितिः प्रोवाच दुःखिता
putraṃ me bhagavandehi śakrahaṃtāramūrjitam ||
yo nāstraśastrairvadhyatvaṃ gacchettridivavāsinām
||47||पुत्रं मे भगवन्देहि शक्रहंतारमूर्जितम् ॥
यो नास्त्रशस्त्रैर्वध्यत्वं गच्छेत्त्रिदिववासिनाम्
na dadāsyuttaraṃ viddhi mṛtāmeva prajāpate ||
ityuktaḥ sa tadovāca tāṃ patnīmatiduḥkhitām
||48||न ददास्युत्तरं विद्धि मृतामेव प्रजापते ॥
इत्युक्तः स तदोवाच तां पत्नीमतिदुःखिताम्
daśavarṣasahasrāṇi taponiṣṭhā tu tapsyase ||
vajrasāramayairaṃgairacchedyairāyasairdṛḍhaiḥ
||49||दशवर्षसहस्राणि तपोनिष्ठा तु तप्स्यसे ॥
वज्रसारमयैरंगैरच्छेद्यैरायसैर्दृढैः
vajrāṃgonāma putraste bhavitā dharmavatsalaḥ ||
sā tu labdhavarā devī jagāma tapase vanam
||50||वज्रांगोनाम पुत्रस्ते भविता धर्मवत्सलः ॥
सा तु लब्धवरा देवी जगाम तपसे वनम्
daśavarṣasahasrāṇi tapo ghoraṃ samācarat ||
tapasoṃ'te bhagavatī janayāmāsa durjayam
||51||दशवर्षसहस्राणि तपो घोरं समाचरत् ॥
तपसोंऽते भगवती जनयामास दुर्जयम्
putramapratikarmāṇamajeyaṃ vajraduśchidam ||
sa jātāmātra evābhūtsarvaśā strārthapāragaḥ
||52||पुत्रमप्रतिकर्माणमजेयं वज्रदुश्छिदम् ॥
स जातामात्र एवाभूत्सर्वशा स्त्रार्थपारगः
uvāca mātaraṃ bhaktyā mātaḥ kiṃ karavāṇyaham ||
tamuvāca tato hṛṣṭā ditirdaityādhipaṃ sutam
||53||उवाच मातरं भक्त्या मातः किं करवाण्यहम् ॥
तमुवाच ततो हृष्टा दितिर्दैत्याधिपं सुतम्
bahavo me hatāḥ putrāḥ sahasrākṣeṇa putraka ||
teṣaāmapacitiṃ kartumicche śakravadhādaham
||54||बहवो मे हताः पुत्राः सहस्राक्षेण पुत्रक ॥
तेषआमपचितिं कर्तुमिच्छे शक्रवधादहम्
bāḍhamityeva saṃ procya jagāma tridivaṃ balī ||
sasainyaṃ samare śakraṃ sa ca bāhvāyudho'jayat
||55||बाढमित्येव सं प्रोच्य जगाम त्रिदिवं बली ॥
ससैन्यं समरे शक्रं स च बाह्वायुधोऽजयत्
pādenākṛṣya deveṃdraṃ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā ||
māturaṃtikamāgacchadyācamānaṃ bhayāturam
||56||पादेनाकृष्य देवेंद्रं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥
मातुरंतिकमागच्छद्याचमानं भयातुरम्
etasminnaṃtare brahmā kaśyapaśca mahātapāḥ ||
āgatā tatra saṃtrastāvatho brahmā jagāda tam
||57||एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा कश्यपश्च महातपाः ॥
आगता तत्र संत्रस्तावथो ब्रह्मा जगाद तम्
muṃcāmuṃ putra yācaṃtaṃ kimanena prayojanam ||
avamāno vadhaḥ prokto vīrasaṃbhāvitasya ca
||58||मुंचामुं पुत्र याचंतं किमनेन प्रयोजनम् ॥
अवमानो वधः प्रोक्तो वीरसंभावितस्य च
asmadvākyena yo mukto jīvannapi mṛto hi saḥ ||
śatruṃ ye ghnaṃti samare na te vīrāḥ prakīrtitāḥ
||59||अस्मद्वाक्येन यो मुक्तो जीवन्नपि मृतो हि सः ॥
शत्रुं ये घ्नंति समरे न ते वीराः प्रकीर्तिताः
kṛtvā mānapariglaniṃ ye muṃcaṃti varā hi te ||
yatāmānyatamaṃ matvā tvayā māturvacaḥ kṛtam
||60||कृत्वा मानपरिग्लनिं ये मुंचंति वरा हि ते ॥
यतामान्यतमं मत्वा त्वया मातुर्वचः कृतम्
tathā piturvacaḥ kāryaṃ muṃcāmuṃ putra vāsavam ||
etacchrutvā tu vajrāṃgaḥ praṇato vākyamabravīt
||61||तथा पितुर्वचः कार्यं मुंचामुं पुत्र वासवम् ॥
एतच्छ्रुत्वा तु वज्रांगः प्रणतो वाक्यमब्रवीत्
na me kṛtyamanenāsti māturājñā kṛtā mayā ||
tvaṃ surāsuranātho vai mama ca prapitāmahaḥ
||62||न मे कृत्यमनेनास्ति मातुराज्ञा कृता मया ॥
त्वं सुरासुरनाथो वै मम च प्रपितामहः
kariṣye tvadvaco deva eṣa muktaḥ śatakratuḥ ||
na ca kāṃkṣe śakrabhuktāmimāṃ trailokyarājatām
||63||करिष्ये त्वद्वचो देव एष मुक्तः शतक्रतुः ॥
न च कांक्षे शक्रभुक्तामिमां त्रैलोक्यराजताम्
parabhuktā yathā nārī parabhuktāmivasrajam ||
yacca tribhuvaneṣvasti sāraṃ tanmama kathyatām
||64||परभुक्ता यथा नारी परभुक्तामिवस्रजम् ॥
यच्च त्रिभुवनेष्वस्ति सारं तन्मम कथ्यताम्
brahmovāca
tapaso na paraṃ kiṃcittapo hi mahatāṃ dhanam ||
tapasā prāpyate sarvaṃ tapoyogyo'si putraka
||65||तपसो न परं किंचित्तपो हि महतां धनम् ॥
तपसा प्राप्यते सर्वं तपोयोग्योऽसि पुत्रक
vajrāṃga uvāca
tapase me ratirdeva na vighnaṃ tatra me bhavet ||
tvatprasādena bhagavannityuktvā virarāma saḥ
||66||तपसे मे रतिर्देव न विघ्नं तत्र मे भवेत् ॥
त्वत्प्रसादेन भगवन्नित्युक्त्वा विरराम सः
brahmovāca
krūrabhāvaṃ parityajya yadīcchasi tapaḥ suta ||
anayā cittabuddhyā tattvayāptaṃ janmanaḥ phalam
||67||क्रूरभावं परित्यज्य यदीच्छसि तपः सुत ॥
अनया चित्तबुद्ध्या तत्त्वयाप्तं जन्मनः फलम्
ityuktvā padmajaḥ kanyāṃ sasarjjayatalocanām ||
tāmasmai pradadau devaḥ patnyarthaṃ padmasaṃbhavaḥ
||68||इत्युक्त्वा पद्मजः कन्यां ससर्ज्जयतलोचनाम् ॥
तामस्मै प्रददौ देवः पत्न्यर्थं पद्मसंभवः
varāṃgīti ca nāmāsyāḥ kṛtavāṃśca pitāmahaḥ ||
jagāma ca tato brahmā kaśyapena samaṃ divam
||69||वरांगीति च नामास्याः कृतवांश्च पितामहः ॥
जगाम च ततो ब्रह्मा कश्यपेन समं दिवम्
vajrāṃgo'pi tayā sārdhaṃ jagāma tapase vanam ||
ūrddhūbāhuḥ sa daityeṃdro'tiṣṭhadabdasahasrakam
||70||वज्रांगोऽपि तया सार्धं जगाम तपसे वनम् ॥
ऊर्द्धूबाहुः स दैत्येंद्रोऽतिष्ठदब्दसहस्रकम्
kālaṃ kamalapatrākṣaḥ śuddhabuddhirmahātapāḥ ||
tāvānadhomukhaḥ kālaṃ tāvatpaṃcāgnisādhakaḥ
||71||कालं कमलपत्राक्षः शुद्धबुद्धिर्महातपाः ॥
तावानधोमुखः कालं तावत्पंचाग्निसाधकः
nirāhāro ghoratapāstaporāśirajāyata ||
tataḥ soṃ'tarjale cakre kālaṃ varṣasahasrakam
||72||निराहारो घोरतपास्तपोराशिरजायत ॥
ततः सोंऽतर्जले चक्रे कालं वर्षसहस्रकम्
jalāṃtarapraviṣṭasya tasya patnī mahāvratā ||
tasyaiva tīre sarasastatparā maunamāśritā
||73||जलांतरप्रविष्टस्य तस्य पत्नी महाव्रता ॥
तस्यैव तीरे सरसस्तत्परा मौनमाश्रिता
nirāhāraṃ patiṃ matvā tapastepe pativratā ||
tasyāstapasi vartaṃtyā iṃdraścakre vibhīṣikām
||74||निराहारं पतिं मत्वा तपस्तेपे पतिव्रता ॥
तस्यास्तपसि वर्तंत्या इंद्रश्चक्रे विभीषिकाम्
bhūtvā tu markaṭākārastasyāabhyāśamāgataḥ ||
apavidhya dṛśaṃ tasyā mūtraviṣṭhe cakāra saḥ
||75||भूत्वा तु मर्कटाकारस्तस्याअभ्याशमागतः ॥
अपविध्य दृशं तस्या मूत्रविष्ठे चकार सः
tathā vilolavasanāṃ vilolavadanāṃ tathā ||
vilolakeśāṃ tāṃ cakre vidhitsustapasaḥ kṣatim
||76||तथा विलोलवसनां विलोलवदनां तथा ॥
विलोलकेशां तां चक्रे विधित्सुस्तपसः क्षतिम्
tataśca meṣarūpeṇa kleśaṃ tasyāścakāra saḥ ||
tato bhujaṃgarūpeṇa baddhā caraṇayordvayoḥ
||77||ततश्च मेषरूपेण क्लेशं तस्याश्चकार सः ॥
ततो भुजंगरूपेण बद्धा चरणयोर्द्वयोः
apākarṣata dūraṃ sa tasmāddevabhṛtastathā ||
tapobālācca sā tasya na vadhyatvaṃ jagāma ha
||78||अपाकर्षत दूरं स तस्माद्देवभृतस्तथा ॥
तपोबालाच्च सा तस्य न वध्यत्वं जगाम ह
kṣamayā ca mahābhāgā krodhamaṇvapi nākarot ||
tato gomāyurūpeṇa tamadūṣayadāśramam
||79||क्षमया च महाभागा क्रोधमण्वपि नाकरोत् ॥
ततो गोमायुरूपेण तमदूषयदाश्रमम्
agnirūpeṇa tasyāśca sa dadāha mahāśramam ||
cakarṣa vāyurūpeṇa mahogreṇa ca tāṃ śubhām ||
evaṃ sihavṛkādyābhirbhīṣikābhiḥ punaḥpunaḥ
||80||अग्निरूपेण तस्याश्च स ददाह महाश्रमम् ॥
चकर्ष वायुरूपेण महोग्रेण च तां शुभाम् ॥
एवं सिहवृकाद्याभिर्भीषिकाभिः पुनःपुनः
virarāma yadā naiva vajrāṃgamahiṣī tadā ||
śailasya duṣṭatāṃ matvā śāpaṃ dātuṃ vyavasyata
||81||विरराम यदा नैव वज्रांगमहिषी तदा ॥
शैलस्य दुष्टतां मत्वा शापं दातुं व्यवस्यत
tāṃ śāpābhimukhīṃ dṛṣṭvā śailaḥ puruṣāvigrahaḥ ||
uvāca tāṃ varārohāṃ tvarayātha sulocanām
||82||तां शापाभिमुखीं दृष्ट्वा शैलः पुरुषाविग्रहः ॥
उवाच तां वरारोहां त्वरयाथ सुलोचनाम्
śaila uvāca
nāhaṃ mahāvrate duṣṭaḥ sevyo'haṃ sarvadehinām ||
atikhedaṃ karotyeṣa tataḥ kruddhastu vṛtrahā
||83||नाहं महाव्रते दुष्टः सेव्योऽहं सर्वदेहिनाम् ॥
अतिखेदं करोत्येष ततः क्रुद्धस्तु वृत्रहा
etasminnaṃtare jātaḥ kālo varṣasahasrikaḥ ||
tasminyāte sa bhagavānkāle kamalasaṃbhavaḥ
||84||एतस्मिन्नंतरे जातः कालो वर्षसहस्रिकः ॥
तस्मिन्याते स भगवान्काले कमलसंभवः
tuṣṭaḥ provāca vajrāṃgaṃ tamāgamya jalāśaye
||85||तुष्टः प्रोवाच वज्रांगं तमागम्य जलाशये
brahmovāca
dadāmi sarvakāmāṃste uttiṣṭha ditinandana ||
evamuktastadotthāya daityeṃdrastapaso nidhiḥ ||
uvāca prāṃjalirvākyaṃ sarvalokapitāmaham
||86||ददामि सर्वकामांस्ते उत्तिष्ठ दितिनन्दन ॥
एवमुक्तस्तदोत्थाय दैत्येंद्रस्तपसो निधिः ॥
उवाच प्रांजलिर्वाक्यं सर्वलोकपितामहम्
vajrāṃga uvāca
āsuro me'stu mā bhāvaḥ śakrarājye ca mā ratiḥ ||
tapodharmaratiścāstu vṛṇomyetatpitāmaha
||87||आसुरो मेऽस्तु मा भावः शक्रराज्ये च मा रतिः ॥
तपोधर्मरतिश्चास्तु वृणोम्येतत्पितामह
evamastviti taṃ brahmā prāha vismitamānasaḥ ||
upekṣate ca śakraṃ sa bhāvyarthaṃ ko'tivartate
||88||एवमस्त्विति तं ब्रह्मा प्राह विस्मितमानसः ॥
उपेक्षते च शक्रं स भाव्यर्थं कोऽतिवर्तते
ṛṣayo manujā devāḥ śivabrahmamukhā api ||
bhāvyarthaṃ nāti vartaṃte velāmiva mahodadhiḥ
||89||ऋषयो मनुजा देवाः शिवब्रह्ममुखा अपि ॥
भाव्यर्थं नाति वर्तंते वेलामिव महोदधिः
iti ciṃtya viriṃco'pi tatraivāṃtaradhīyata ||
vajrāṃgo'pi samāpte tu tapasi sthirasaṃyamaḥ
||90||इति चिंत्य विरिंचोऽपि तत्रैवांतरधीयत ॥
वज्रांगोऽपि समाप्ते तु तपसि स्थिरसंयमः
āhāramicchansvāṃ bhāryāṃ na dadarśāśrame svake ||
bhāryāhīno'phalaśceti sa saṃciṃtya itastataḥ
||91||आहारमिच्छन्स्वां भार्यां न ददर्शाश्रमे स्वके ॥
भार्याहीनोऽफलश्चेति स संचिंत्य इतस्ततः
vilokayansvakāṃ bhāryāṃ vidhitsuḥ karma naityakam ||
vilokayandadarśātha ihāmutra sahayinīm
||92||विलोकयन्स्वकां भार्यां विधित्सुः कर्म नैत्यकम् ॥
विलोकयन्ददर्शाथ इहामुत्र सहयिनीम्
rudantīṃ svāṃ priyāṃ dīnāṃ tarupracchāditānanām ||
tāṃ vilokya tato daityaḥ provāca parisāṃtvayan
||93||रुदन्तीं स्वां प्रियां दीनां तरुप्रच्छादिताननाम् ॥
तां विलोक्य ततो दैत्यः प्रोवाच परिसांत्वयन्
vajrāṃga uvāca
kena te'pakṛtaṃ bhīru vartaṃtyāstapasi svake ||
kathaṃ rodiṣi vā bāle mayi jīvati bhartari ||
kaṃ vā kāmaṃ prayacchāmi śīghraṃ prabrūhi bhāmini
||94||केन तेऽपकृतं भीरु वर्तंत्यास्तपसि स्वके ॥
कथं रोदिषि वा बाले मयि जीवति भर्तरि ॥
कं वा कामं प्रयच्छामि शीघ्रं प्रब्रूहि भामिनि
gṛheśvarīṃ sadguṇabhūṣitāṃ śubhāṃ paṃgvaṃdhayogena patiṃ sametām ||
na lālayetpūrayennaiva kāmaṃ sa kiṃ pumānna pumānme matosti
||95||गृहेश्वरीं सद्गुणभूषितां शुभां पंग्वंधयोगेन पतिं समेताम् ॥
न लालयेत्पूरयेन्नैव कामं स किं पुमान्न पुमान्मे मतोस्ति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kumāreśvaramāhātmye vajrāṃgetihāsavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||