himavadāśvāsanam
nārada uvāca
tataśca śailajā devī cikrīḍa subhagā tadā ||
devagaṃdharvakanyābhirnagakiṃnarasaṃbhavāḥ ||
munīnāṃ cāpi yāḥ kanyāstābhiḥ sārdhaṃ ca śobhanā
||1||ततश्च शैलजा देवी चिक्रीड सुभगा तदा ॥
देवगंधर्वकन्याभिर्नगकिंनरसंभवाः ॥
मुनीनां चापि याः कन्यास्ताभिः सार्धं च शोभना
kadācidatha merustho vāsavaḥ pāṃḍunaṃdana ||
sasmārā māṃ yayau cāhaṃ saṃsmṛto vāsavaṃ tadā
||2||कदाचिदथ मेरुस्थो वासवः पांडुनंदन ॥
सस्मारा मां ययौ चाहं संस्मृतो वासवं तदा
māṃ dṛṣṭvā ca sahasrākṣaḥ samutthāyātiharṣitaḥ ||
pūjayāmāsa tāṃ pūjāṃ pratigṛhyāhamabruvam
||3||मां दृष्ट्वा च सहस्राक्षः समुत्थायातिहर्षितः ॥
पूजयामास तां पूजां प्रतिगृह्याहमब्रुवम्
mahāsura mahonmādakālānala divaspate ||
kuśalaṃ vidyate kaccicca naṃdasi
||4||महासुर महोन्मादकालानल दिवस्पते ॥
कुशलं विद्यते कच्चिच्च नंदसि
pṛṣṭastvevaṃ mayā śakraḥ provāca vacanaṃ smayan ||
kuśalasyāṃkurastāvatsaṃbhūto bhuvanatraye
||5||पृष्टस्त्वेवं मया शक्रः प्रोवाच वचनं स्मयन् ॥
कुशलस्यांकुरस्तावत्संभूतो भुवनत्रये
tatphalodayasaṃpattau tadbhavānsaṃsmṛto mune ||
vetsi sarvamataṃ tvaṃ vai tathāpi parinodakaḥ
||6||तत्फलोदयसंपत्तौ तद्भवान्संस्मृतो मुने ॥
वेत्सि सर्वमतं त्वं वै तथापि परिनोदकः
nirvṛtiṃ paramāṃ yāti nivedyārthaṃ suhṛjjane
||7||निर्वृतिं परमां याति निवेद्यार्थं सुहृज्जने
tadbhavāñchailajāṃ devīṃ śailaṃdraṃ śailavallabhām ||
haraṃ saṃbhāvaya varaṃ yannānyaṃ rocayaṃti te
||8||तद्भवाञ्छैलजां देवीं शैलंद्रं शैलवल्लभाम् ॥
हरं संभावय वरं यन्नान्यं रोचयंति ते
tatastadvākyamākarṇya gato'haṃ śailasattamam ||
oṣadhiprasthanilayaṃ sākṣādiva divaspatim
||9||ततस्तद्वाक्यमाकर्ण्य गतोऽहं शैलसत्तमम् ॥
ओषधिप्रस्थनिलयं साक्षादिव दिवस्पतिम्
tatra haime svayaṃ tena mahābhaktyā nivedite ||
mahāsane pūjitohamupaviṣṭo mahāsukham
||10||तत्र हैमे स्वयं तेन महाभक्त्या निवेदिते ॥
महासने पूजितोहमुपविष्टो महासुखम्
gṛhītārghyaṃ tato māṃ ca papraccha ślakṣṇayā girā ||
kuśalaṃ tapasaḥ śailaḥ śanaiḥ phullānanāṃbujaḥ
||11||गृहीतार्घ्यं ततो मां च पप्रच्छ श्लक्ष्णया गिरा ॥
कुशलं तपसः शैलः शनैः फुल्लाननांबुजः
ahamapyasya tatprocya pratyavocaṃ girīśvaram ||
tvayā śaileṃdra pūrvāṃ vāpyaparāṃ ca diśaṃ tathā
||12||अहमप्यस्य तत्प्रोच्य प्रत्यवोचं गिरीश्वरम् ॥
त्वया शैलेंद्र पूर्वां वाप्यपरां च दिशं तथा
avagāhya sthitavatā kriyate prāṇipālanā ||
aho dhanyosi vipreṃdrāḥ sāhāyyena tavācala
||13||अवगाह्य स्थितवता क्रियते प्राणिपालना ॥
अहो धन्योसि विप्रेंद्राः साहाय्येन तवाचल
tapojapavratasnānauḥ sādhyaṃtyātmanaḥ param ||
yajñāṃgasādhanaiḥ kāṃścitkaṃdādiphaladānataḥ
||14||तपोजपव्रतस्नानौः साध्यंत्यात्मनः परम् ॥
यज्ञांगसाधनैः कांश्चित्कंदादिफलदानतः
tvaṃ samuddharasi viprānkimataḥ procyate tava ||
anye'pi jīva bahudhātvāmupāśritya bhūdhara
||15||त्वं समुद्धरसि विप्रान्किमतः प्रोच्यते तव ॥
अन्येऽपि जीव बहुधात्वामुपाश्रित्य भूधर
muditāḥ prativartaṃte gṛhasthamiva prāṇinaḥ ||
śītamātapavarṣāṃśca kleśānnānāvidhānsahan
||16||मुदिताः प्रतिवर्तंते गृहस्थमिव प्राणिनः ॥
शीतमातपवर्षांश्च क्लेशान्नानाविधान्सहन्
upākaroṣi jaṃtūnāmevaṃrūpā hi sādhavaḥ ||
kimataḥ procyate tubhyaṃ dhanyastvaṃ pṛthivīdhara
||17||उपाकरोषि जंतूनामेवंरूपा हि साधवः ॥
किमतः प्रोच्यते तुभ्यं धन्यस्त्वं पृथिवीधर
kaṃdaraṃ yasya cādhyāste svayaṃ tava maheśvaraḥ ||
ityuktavati vākyaṃ ca yathārthaṃ mayiphālguna
||18||कंदरं यस्य चाध्यास्ते स्वयं तव महेश्वरः ॥
इत्युक्तवति वाक्यं च यथार्थं मयिफाल्गुन
himaśailasya mahiṣī menā āgāddidṛkṣayā ||
anuyātā duhitrā ca svalpāśca paricārikāḥ
||19||हिमशैलस्य महिषी मेना आगाद्दिदृक्षया ॥
अनुयाता दुहित्रा च स्वल्पाश्च परिचारिकाः
lajjayānatasarvāṃgī praviveśa sado mahat ||
tato māṃ śailamahiṣī vavaṃde praṇipatya sā
||20||लज्जयानतसर्वांगी प्रविवेश सदो महत् ॥
ततो मां शैलमहिषी ववंदे प्रणिपत्य सा
vastranirgūḍhavadanā pāṇipadmakṛtāṃjaliḥ ||
tāmahaṃ satyarūpābhirāśīrbhiḥ samavardhayam
||21||वस्त्रनिर्गूढवदना पाणिपद्मकृतांजलिः ॥
तामहं सत्यरूपाभिराशीर्भिः समवर्धयम्
pativratā śubhācārā subagā vīrasūḥ śubhe ||
sadā vīravatī cāpi bhava vaṃśonnatiprada
||22||पतिव्रता शुभाचारा सुबगा वीरसूः शुभे ॥
सदा वीरवती चापि भव वंशोन्नतिप्रद
tato'haṃ vismitākṣīṃ ca himavadgiriputrikām ||
mṛduvāṇyā pratyavocamehi bāle mamāṃtikam
||23||ततोऽहं विस्मिताक्षीं च हिमवद्गिरिपुत्रिकाम् ॥
मृदुवाण्या प्रत्यवोचमेहि बाले ममांतिकम्
tato devī jaganmātā bālabāvaṃ svakaṃ mayi ||
darśayaṃtī svapitaraṃ kaṃṭhe gṛhyāṃkamāvi śat
||24||ततो देवी जगन्माता बालबावं स्वकं मयि ॥
दर्शयंती स्वपितरं कंठे गृह्यांकमावि शत्
uvāca vācaṃ tāṃ maṃdaṃ muniṃ vaṃdaya putrike ||
muneḥ prasādato'vaśyaṃ patimāpsyasi saṃmatam
||25||उवाच वाचं तां मंदं मुनिं वंदय पुत्रिके ॥
मुनेः प्रसादतोऽवश्यं पतिमाप्स्यसि संमतम्
ityuktā sā tato bālā vastrāṃtapi hitānanā ||
kiṃcitsahuṃkṛtotkaṃpaṃ procya novāca kiṃcana
||26||इत्युक्ता सा ततो बाला वस्त्रांतपि हितानना ॥
किंचित्सहुंकृतोत्कंपं प्रोच्य नोवाच किंचन
tato vismitacittohamupacāravidāṃvaraḥ ||
pratyavocaṃ punardevīmehi dāsyāmi te śubhe
||27||ततो विस्मितचित्तोहमुपचारविदांवरः ॥
प्रत्यवोचं पुनर्देवीमेहि दास्यामि ते शुभे
ratnakrīḍanakaṃ ramyaṃ stāpitaṃ suciraṃ mayā ||
ityuktā sā tadotthāya pituraṃkātsavegataḥ
||28||रत्नक्रीडनकं रम्यं स्तापितं सुचिरं मया ॥
इत्युक्ता सा तदोत्थाय पितुरंकात्सवेगतः
vaṃdamānā ca me pādau mayā nītāṃka mātmanaḥ ||
manyatā tāṃ jagatpūjyāmuktaṃ bāle tavocitam
||29||वंदमाना च मे पादौ मया नीतांक मात्मनः ॥
मन्यता तां जगत्पूज्यामुक्तं बाले तवोचितम्
na tatpaśyāmi yattubhyaṃ dadmyāśīḥ kā tavocitā ||
ityukte mātṛvātsalyācchailendra mahiṣī tadā
||30||न तत्पश्यामि यत्तुभ्यं दद्म्याशीः का तवोचिता ॥
इत्युक्ते मातृवात्सल्याच्छैलेन्द्र महिषी तदा
nodayāmāsa māṃ maṃdamānaśīḥśaṃkitā tadā ||
bhagavanvetsi sarvaṃ tvamatītānāgataṃ prabho
||31||नोदयामास मां मंदमानशीःशंकिता तदा ॥
भगवन्वेत्सि सर्वं त्वमतीतानागतं प्रभो
tadahaṃ jñātumicchāmi kīdṛśo'syāḥ patirbhavet ||
śrutveti sasmitamukhaḥ prāvocaṃ narmavallabhaḥ
||32||तदहं ज्ञातुमिच्छामि कीदृशोऽस्याः पतिर्भवेत् ॥
श्रुत्वेति सस्मितमुखः प्रावोचं नर्मवल्लभः
na jāto'syāḥ patirbhadre vartate ca kulakṣaṇaḥ ||
nagno'tinirdhanaḥ krodhīvṛtaḥ krūraiśca sarvadā
||33||न जातोऽस्याः पतिर्भद्रे वर्तते च कुलक्षणः ॥
नग्नोऽतिनिर्धनः क्रोधीवृतः क्रूरैश्च सर्वदा
śrutveti saṃbhramāviṣṭo dhvastavīryo himācalaḥ ||
māṃ tadā pratyuvācedaṃ sāśrukaṇṭho mahāgiriḥ
||34||श्रुत्वेति संभ्रमाविष्टो ध्वस्तवीर्यो हिमाचलः ॥
मां तदा प्रत्युवाचेदं साश्रुकण्ठो महागिरिः
aho vicitraḥ saṃ sāro durvedyo mahatāmapi ||
pravarastvapi śaktyā yo nareṣu na kṛpāyate
||35||अहो विचित्रः सं सारो दुर्वेद्यो महतामपि ॥
प्रवरस्त्वपि शक्त्या यो नरेषु न कृपायते
yatnena mahatā tāvatpuṇyairbahuvidhairapi ||
sādhayatyātmano loko mānuṣya matidurlabham
||36||यत्नेन महता तावत्पुण्यैर्बहुविधैरपि ॥
साधयत्यात्मनो लोको मानुष्य मतिदुर्लभम्
adhruvaṃ taddhravatve ca kathaṃcitparikalpyate ||
tatrāpi durlabhānāma samānavratacāriṇī
||37||अध्रुवं तद्ध्रवत्वे च कथंचित्परिकल्प्यते ॥
तत्रापि दुर्लभानाम समानव्रतचारिणी
sādhvī mahākulotpannā bhāryāyā syātpativratā ||
tatrāpi durlabhaṃ yacca tayā dharmaniṣevaṇam
||38||साध्वी महाकुलोत्पन्ना भार्याया स्यात्पतिव्रता ॥
तत्रापि दुर्लभं यच्च तया धर्मनिषेवणम्
saha vedapurāṇoktaṃ jagattrayahitāvaham ||
etatsudurlabhaṃ yacca tasyāṃ caiva prajāyate
||39||सह वेदपुराणोक्तं जगत्त्रयहितावहम् ॥
एतत्सुदुर्लभं यच्च तस्यां चैव प्रजायते
tadapatyamapatyārthaṃ saṃsāre kila nārada ||
eteṣāṃ durlabhānāṃ hi kiṃcitprāpnoti puṇyavān
||40||तदपत्यमपत्यार्थं संसारे किल नारद ॥
एतेषां दुर्लभानां हि किंचित्प्राप्नोति पुण्यवान्
sarvametadavāpnoti sa kopi yadivā na vā ||
kiṃcitkenāpi hi nyūnaṃ saṃsāraḥ kurute naram
||41||सर्वमेतदवाप्नोति स कोपि यदिवा न वा ॥
किंचित्केनापि हि न्यूनं संसारः कुरुते नरम्
atha saṃsāriko doṣaḥ svakṛtaṃ yatra bhujyate ||
gārhasthyaṃ ca praśaṃsaṃti vedāḥ sarve'pi nārada
||42||अथ संसारिको दोषः स्वकृतं यत्र भुज्यते ॥
गार्हस्थ्यं च प्रशंसंति वेदाः सर्वेऽपि नारद
neti kecittatra punaḥ kathaṃ te yadi no gṛhī ||
ato dhātrā ca śāstreṣu sutalābhaḥ praśaṃsitaḥ
||43||नेति केचित्तत्र पुनः कथं ते यदि नो गृही ॥
अतो धात्रा च शास्त्रेषु सुतलाभः प्रशंसितः
punaścasṛṣṭivṛddhyarthaṃ narakatrāṇanāya ca ||
tatra strīṇāṃ samutpattiṃ vinā sṛṣṭirna jāyate
||44||पुनश्चसृष्टिवृद्ध्यर्थं नरकत्राणनाय च ॥
तत्र स्त्रीणां समुत्पत्तिं विना सृष्टिर्न जायते
sā ca jātiprakṛtyaiva kṛpaṇā dainyabhāginī ||
tāsāmupari māvajñā bhavediti ca vedhasā ||
śāstreṣūktamasaṃdigdhaṃ vākyametanmahātphalam
||45||सा च जातिप्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभागिनी ॥
तासामुपरि मावज्ञा भवेदिति च वेधसा ॥
शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं वाक्यमेतन्महात्फलम्
daśaputrasamā kanyā daśaputrānpravarddhayan ||
yatphalaṃ labhate martyastallabhyaṃ kanyayaikayā
||46||दशपुत्रसमा कन्या दशपुत्रान्प्रवर्द्धयन् ॥
यत्फलं लभते मर्त्यस्तल्लभ्यं कन्ययैकया
tasmātkanyā pituḥ śocyā sadā duḥkhavivardhinī
||47||तस्मात्कन्या पितुः शोच्या सदा दुःखविवर्धिनी
yāpi syātpūrṇasarvārthā patiputradhanānvitā ||
tvayoktaṃ ca kṛte hyasyāstadvākyaṃ mama śokadam
||48||यापि स्यात्पूर्णसर्वार्था पतिपुत्रधनान्विता ॥
त्वयोक्तं च कृते ह्यस्यास्तद्वाक्यं मम शोकदम्
kena doṣeṇa me putrī na yogyā āśiṣāmatā ||
na jāto'syāḥ patiḥ kasmādvartate vā kulakṣaṇaḥ
||49||केन दोषेण मे पुत्री न योग्या आशिषामता ॥
न जातोऽस्याः पतिः कस्माद्वर्तते वा कुलक्षणः
nirdhanaśca mune kasmātsarveṣāṃ sarvadaḥ kutaḥ ||
iti durghaṭavākyaṃ te mano mohayatīva me
||50||निर्धनश्च मुने कस्मात्सर्वेषां सर्वदः कुतः ॥
इति दुर्घटवाक्यं ते मनो मोहयतीव मे
iti taṃ putravātsalyātsabhāryaṃ śokasaṃplutam ||
ahamāśvāsayaṃ vāgbhiḥ satyābhiḥ pāṃḍunaṃdana
||51||इति तं पुत्रवात्सल्यात्सभार्यं शोकसंप्लुतम् ॥
अहमाश्वासयं वाग्भिः सत्याभिः पांडुनंदन
mā śucaḥ śailarāja tvaṃ harṣasthāne'tipuṇyabhāk ||
śrṛṇu tadvacanaṃ mahyaṃ yanmayoktaṃ ca hyarthavat
||52||मा शुचः शैलराज त्वं हर्षस्थानेऽतिपुण्यभाक् ॥
श्रृणु तद्वचनं मह्यं यन्मयोक्तं च ह्यर्थवत्
jaganmātā tviyaṃ bālā putrī te sarvasiddhidā ||
purā bhave'bhavadbhāryā satīnāmnā bhavasya yā
||53||जगन्माता त्वियं बाला पुत्री ते सर्वसिद्धिदा ॥
पुरा भवेऽभवद्भार्या सतीनाम्ना भवस्य या
tadasyāḥ kimahaṃ dadmi raverdīpamivālpakaḥ ||
saṃciṃtyeti mahādevyā nāśiṣaṃ dattavānaham
||54||तदस्याः किमहं दद्मि रवेर्दीपमिवाल्पकः ॥
संचिंत्येति महादेव्या नाशिषं दत्तवानहम्
na jāto'bhavadbhāryā patiśceti vartate ca bhavo hi saḥ ||
na sa jāto mahādevo bhūtabhavyabhavodbhavaḥ
||55||न जातोऽभवद्भार्या पतिश्चेति वर्तते च भवो हि सः ॥
न स जातो महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः
śaraṇyaḥ śāśvataḥ śāstā śaṃkaraḥ parameśvaraḥ
||56||शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः
sarve devā yatpadamāmanaṃti vedaiśca sarvairapi yo na labhyaḥ ||
brahmādiviśvaṃ nanu yasya śaila bālasya vā krīḍanakaṃ vadaṃti
||57||सर्वे देवा यत्पदमामनंति वेदैश्च सर्वैरपि यो न लभ्यः ॥
ब्रह्मादिविश्वं ननु यस्य शैल बालस्य वा क्रीडनकं वदंति
sa cāmaṃgalyaśīlo'pi maṃgalāṃ yatano haraḥ ||
nirdhanaḥ sarvadaścāsau veda svaṃ svayameva saḥ
||58||स चामंगल्यशीलोऽपि मंगलां यतनो हरः ॥
निर्धनः सर्वदश्चासौ वेद स्वं स्वयमेव सः
sa ca devo'calaḥ sthāṇurmahādevo'jaro haraḥ ||
bhaviṣyati patiḥ so'syāstatkimarthaṃ tu śocasi
||59||स च देवोऽचलः स्थाणुर्महादेवोऽजरो हरः ॥
भविष्यति पतिः सोऽस्यास्तत्किमर्थं तु शोचसि
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kumāreśamāhātmye himavadāśvāsanaṃnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||