barbarīkotpattivarṇanam
sūta uvāca
so'tha prāgjyotiṣādbāhye mahopavanasaṃsthitam ||
sahasrabhūmikaṃ gehamapaśyata hiraṇmayam
||1||सोऽथ प्राग्ज्योतिषाद्बाह्ये महोपवनसंस्थितम् ॥
सहस्रभूमिकं गेहमपश्यत हिरण्मयम्
veṇuvīṇāmṛdaṃgānāṃ niḥsvanaiḥ paripūritam ||
daśasāhasrasaṃkhyābhiśceṭībhiḥ paripūritam
||2||वेणुवीणामृदंगानां निःस्वनैः परिपूरितम् ॥
दशसाहस्रसंख्याभिश्चेटीभिः परिपूरितम्
āyādbhiḥ pratiyādbhiśca bhagadattasya kiṃkaraiḥ ||
kimicchantīti bhaginī pṛcchakairabhipūritam
||3||आयाद्भिः प्रतियाद्भिश्च भगदत्तस्य किंकरैः ॥
किमिच्छन्तीति भगिनी पृच्छकैरभिपूरितम्
tadāsādya sa haiḍaṃbirmeroḥ śikharavadgraham ||
dvāri sthitāṃ saṃdadarśa karṇaprāvaraṇāṃ sakhīm
||4||तदासाद्य स हैडंबिर्मेरोः शिखरवद्ग्रहम् ॥
द्वारि स्थितां संददर्श कर्णप्रावरणां सखीम्
tāmāha lalitaṃ vīro bhadre sā kva muroḥ sutā ||
kāmuko draṣṭumicchāmi dūradeśāgato'tithiḥ
||5||तामाह ललितं वीरो भद्रे सा क्व मुरोः सुता ॥
कामुको द्रष्टुमिच्छामि दूरदेशागतोऽतिथिः
karṇaprāvaraṇovāca
kiṃ tavāsti mahābāho tayā maurvyā prayojanam ||
koṭiśo nihatāḥ pūrvaṃ tayā kāmuka kāmukāḥ
||6||किं तवास्ति महाबाहो तया मौर्व्या प्रयोजनम् ॥
कोटिशो निहताः पूर्वं तया कामुक कामुकाः
tava rūpamahaṃ dṛṣṭvā ghaṭahāsaṃ sadotkacam ||
praṇamya pādayorvīra sthitā te vacanaṃkarī
||7||तव रूपमहं दृष्ट्वा घटहासं सदोत्कचम् ॥
प्रणम्य पादयोर्वीर स्थिता ते वचनंकरी
tanmayā saha modasva bhuṃkṣva bhogāṃśca kāmuka ||
dāsyāmyanucarāṇāṃ te trayāṇāṃ ca priyātrayam
||8||तन्मया सह मोदस्व भुंक्ष्व भोगांश्च कामुक ॥
दास्याम्यनुचराणां ते त्रयाणां च प्रियात्रयम्
ghaṭotkaca uvāca
kalyāṇi kiṃvadaṃtī te pramuktā svocitā śubhe ||
punarnaitadvacastubhyaṃ viśate mama cetasi
||9||कल्याणि किंवदंती ते प्रमुक्ता स्वोचिता शुभे ॥
पुनर्नैतद्वचस्तुभ्यं विशते मम चेतसि
vāmaḥ kāmo yato bhadre yasminnupanibaddhyate ||
sa cātra naiva badhnāti tadvayaṃ ki prakurmahe
||10||वामः कामो यतो भद्रे यस्मिन्नुपनिबद्ध्यते ॥
स चात्र नैव बध्नाति तद्वयं कि प्रकुर्महे
adya te svāminī dṛṣṭā jitā vā krīḍate mayā ||
tayā vā vijito yāsye pūrveṣāṃ kāmināṃ gatim
||11||अद्य ते स्वामिनी दृष्टा जिता वा क्रीडते मया ॥
तया वा विजितो यास्ये पूर्वेषां कामिनां गतिम्
karṇaprāvaraṇe tasmācchīghrameva nivedyatām ||
yathā darśanamātreṇa pūjayaṃtyatithiṃ khalu
||12||कर्णप्रावरणे तस्माच्छीघ्रमेव निवेद्यताम् ॥
यथा दर्शनमात्रेण पूजयंत्यतिथिं खलु
iti bhaimervacaḥ śrutvā praskhalaṃtī niśācarī ||
prāsādaśikharasthāṃ tāṃ maurvīmevaṃ vacovadat
||13||इति भैमेर्वचः श्रुत्वा प्रस्खलंती निशाचरी ॥
प्रासादशिखरस्थां तां मौर्वीमेवं वचोवदत्
devi ko'pi yuvā śrīmāṃstrailokyeṣvamitaprabhaḥ ||
kāmātithistava dvāri vartate diśa tatparam
||14||देवि कोऽपि युवा श्रीमांस्त्रैलोक्येष्वमितप्रभः ॥
कामातिथिस्तव द्वारि वर्तते दिश तत्परम्
kāmakaṭaṃkaṭovāca
mucyatāṃ śīghramevāsau kimarthaṃ vā vilaṃbase ||
kadāciddevasaṃgatyā samayo me'bhipūryate
||15||मुच्यतां शीघ्रमेवासौ किमर्थं वा विलंबसे ॥
कदाचिद्देवसंगत्या समयो मेऽभिपूर्यते
ityuktavacanācceṭī prāpyāvocadghaṭotkacam ||
vraja śīghraṃ kāmuka tvaṃ tasyā mṛtyośca sannidhau
||16||इत्युक्तवचनाच्चेटी प्राप्यावोचद्घटोत्कचम् ॥
व्रज शीघ्रं कामुक त्वं तस्या मृत्योश्च सन्निधौ
ityuktaḥ sa prahasyaiva tatrotsṛjya svakānugān ||
praviveśa gṛhaṃ bhaimiḥ siṃho meruguhāmiva
||17||इत्युक्तः स प्रहस्यैव तत्रोत्सृज्य स्वकानुगान् ॥
प्रविवेश गृहं भैमिः सिंहो मेरुगुहामिव
sa paśyañchukasaṃghātānpārāvatagaṇāṃstathā ||
sārikāśca madonmattāśceṭīstāṃ cāpyapaśyata
||18||स पश्यञ्छुकसंघातान्पारावतगणांस्तथा ॥
सारिकाश्च मदोन्मत्ताश्चेटीस्तां चाप्यपश्यत
rūpeṇa vayasaḥ caiva raterapi ratiṃkarīm ||
āṃdolakasukhāsīnāṃ sarvābharaṇabhūṣitām
||19||रूपेण वयसः चैव रतेरपि रतिंकरीम् ॥
आंदोलकसुखासीनां सर्वाभरणभूषिताम्
tāṃ vidyutamivonnaddhāṃ dṛṣṭvā bhaimiraciṃtayata ||
aho kṛṣṇena pitrā me nirdiṣṭeyaṃ mamocitā
||20||तां विद्युतमिवोन्नद्धां दृष्ट्वा भैमिरचिंतयत ॥
अहो कृष्णेन पित्रा मे निर्दिष्टेयं ममोचिता
nyāyyametatkṛte pūrvaṃ naṣṭā yatkāmināṃ gaṇāḥ ||
śarīrakṣayaparyāptaṃ kṣīyate yadi kāminām
||21||न्याय्यमेतत्कृते पूर्वं नष्टा यत्कामिनां गणाः ॥
शरीरक्षयपर्याप्तं क्षीयते यदि कामिनाम्
kāminīnāṃ kṛte yeṣāṃ kṣīyate gaṇanātra kā ||
evaṃ bahuvidhaṃ kāmī ciṃtayannāha bhīmabhūḥ
||22||कामिनीनां कृते येषां क्षीयते गणनात्र का ॥
एवं बहुविधं कामी चिंतयन्नाह भीमभूः
niṣṭhure vajrahṛdaye prāpto'hamatithistava ||
ucitāṃ tatsatāṃ pūjāṃ kuru yā te hṛdi sthitā
||23||निष्ठुरे वज्रहृदये प्राप्तोऽहमतिथिस्तव ॥
उचितां तत्सतां पूजां कुरु या ते हृदि स्थिता
iti haiḍaṃbivacanaṃ śrutvā kāmakaṭaṃkaṭā ||
vismitābhūttasya rūpātsvaṃ niniṃda ca bāliśam
||24||इति हैडंबिवचनं श्रुत्वा कामकटंकटा ॥
विस्मिताभूत्तस्य रूपात्स्वं निनिंद च बालिशम्
dhigahaṃ yanmayā pūrvaṃ samayaḥ sa kṛto'bhavat ||
na kṛto'bhūdyadi purā abhaviṣyadasau patiḥ
||25||धिगहं यन्मया पूर्वं समयः स कृतोऽभवत् ॥
न कृतोऽभूद्यदि पुरा अभविष्यदसौ पतिः
iti saṃcintayantī sā bhaimiṃ vacanamabravīt ||
vṛthā tvamāgato bhadra jīvanyāhi punaḥ sukhī
||26||इति संचिन्तयन्ती सा भैमिं वचनमब्रवीत् ॥
वृथा त्वमागतो भद्र जीवन्याहि पुनः सुखी
atha kāmayase māṃ tvaṃ tatkathāṃ śīghramuccara ||
kathāmābhāṣya yadi māṃ sandehe pātayiṣyasi ||
tato'haṃ vaśagā jātā hato vā svapsyase mayā
||27||अथ कामयसे मां त्वं तत्कथां शीघ्रमुच्चर ॥
कथामाभाष्य यदि मां सन्देहे पातयिष्यसि ॥
ततोऽहं वशगा जाता हतो वा स्वप्स्यसे मया
sūta uvāca
ityuktavacanāmetāṃ netropāṃtena vīkṣya saḥ
||28||इत्युक्तवचनामेतां नेत्रोपांतेन वीक्ष्य सः
smṛtvā carācaraguruṃ kṛṣṇamārabdhavānkathām ||
kasyāṃcidabhavatpatnyāṃ yuvā ko'pyajitedriyaḥ
||29||स्मृत्वा चराचरगुरुं कृष्णमारब्धवान्कथाम् ॥
कस्यांचिदभवत्पत्न्यां युवा कोऽप्यजितेद्रियः
tasya caikā sutā jajñe bhāryā tasya mṛtā'bhavat ||
tato bālakikāṃ putrīṃ rarakṣa ca pupoṣa ca
||30||तस्य चैका सुता जज्ञे भार्या तस्य मृताऽभवत् ॥
ततो बालकिकां पुत्रीं ररक्ष च पुपोष च
sā yadābhūdyauvanagā vyaṃjitāvayavā śubhā ||
prollasatkucamadhyāṃgī prollasanmukhapaṃkajā
||31||सा यदाभूद्यौवनगा व्यंजितावयवा शुभा ॥
प्रोल्लसत्कुचमध्यांगी प्रोल्लसन्मुखपंकजा
tadāsya kāmalulitamālānaṃ prajahau manaḥ ||
provāca tāṃ ca tanayāṃ samāliṃgya durāśayaḥ
||32||तदास्य कामलुलितमालानं प्रजहौ मनः ॥
प्रोवाच तां च तनयां समालिंग्य दुराशयः
prātiveśmakaputrī tvaṃ mayānīyātra poṣitā ||
bhāryārthaṃ suciraṃ kālaṃ tatkāryaṃ sādhaya priye
||33||प्रातिवेश्मकपुत्री त्वं मयानीयात्र पोषिता ॥
भार्यार्थं सुचिरं कालं तत्कार्यं साधय प्रिये
ityuktā sā ca mene ca tattathaiva vacastadā ||
patitvena ca bheje taṃ bhāryātvena sa tāṃ tathā
||34||इत्युक्ता सा च मेने च तत्तथैव वचस्तदा ॥
पतित्वेन च भेजे तं भार्यात्वेन स तां तथा
tatastasyāṃ sutā jajñe tasmānmadanarāsabhāt ||
vada sā tasya bhavati kiṃ dauhitrī sutā'thavā ||
enaṃ praśnaṃ mama brūhi śīghraṃ cecchaktirasti te
||35||ततस्तस्यां सुता जज्ञे तस्मान्मदनरासभात् ॥
वद सा तस्य भवति किं दौहित्री सुताऽथवा ॥
एनं प्रश्नं मम ब्रूहि शीघ्रं चेच्छक्तिरस्ति ते
sūta uvāca
iti praśnaṃ sā ca śrutvā ciṃtayadbahudhā hṛdi
||36||इति प्रश्नं सा च श्रुत्वा चिंतयद्बहुधा हृदि
na ca paśyati nirddhāraṃ praśnasyāsya kathaṃcana ||
tataḥ praśnena vijitā svāṃ śaktiṃ samupādade
||37||न च पश्यति निर्द्धारं प्रश्नस्यास्य कथंचन ॥
ततः प्रश्नेन विजिता स्वां शक्तिं समुपाददे
atāḍayadrukmarajjuṃ karābhyāṃ dolakasya ca ||
tato rakṣāṃsi niṣpetuḥ koṭiśo bhīṣaṇānyati
||38||अताडयद्रुक्मरज्जुं कराभ्यां दोलकस्य च ॥
ततो रक्षांसि निष्पेतुः कोटिशो भीषणान्यति
siṃhavyāghravarāhāśca mahiṣāścitrakā mṛgāḥ ||
samīkṣya tānasaṃkhyeyānkhādituṃ dhāvato ruṣā
||39||सिंहव्याघ्रवराहाश्च महिषाश्चित्रका मृगाः ॥
समीक्ष्य तानसंख्येयान्खादितुं धावतो रुषा
avādayannakhau bhaimiḥ kaniṣṭhāṃguṣṭhajau hasan ||
tato viniḥsṛtāstatra dviguṇā rākṣasādayaḥ
||40||अवादयन्नखौ भैमिः कनिष्ठांगुष्ठजौ हसन् ॥
ततो विनिःसृतास्तत्र द्विगुणा राक्षसादयः
tairmaurvīnirmitāḥ sarve kṣaṇādeva sma bhakṣitāḥ ||
vijitāyāṃ svaśaktau ca balaśaktimathādade
||41||तैर्मौर्वीनिर्मिताः सर्वे क्षणादेव स्म भक्षिताः ॥
विजितायां स्वशक्तौ च बलशक्तिमथाददे
utthāya sahasā dolātkhaḍgamādātumaicchata ||
uttiṣṭhaṃtīṃ ca tāṃ bhaimiranusṛtya javādiva
||42||उत्थाय सहसा दोलात्खड्गमादातुमैच्छत ॥
उत्तिष्ठंतीं च तां भैमिरनुसृत्य जवादिव
keśeṣvādāya savyena pāṇinā'pātayadbhuvi ||
tataḥ kaṃṭhe savyapādaṃ dattvādāya ca kartikām
||43||केशेष्वादाय सव्येन पाणिनाऽपातयद्भुवि ॥
ततः कंठे सव्यपादं दत्त्वादाय च कर्तिकाम्
dakṣiṇena kareṇāsyāśchettumaicchata nāsikām ||
visphuraṃtī tato maurvī maṃdamāha ghaṭotkacam
||44||दक्षिणेन करेणास्याश्छेत्तुमैच्छत नासिकाम् ॥
विस्फुरंती ततो मौर्वी मंदमाह घटोत्कचम्
praśnena śaktyā ca balena nātha tridhā tvayāhaṃ vijitā namaste ||
tanmuṃca māṃ karmakarī tavāsmi samādiśa tvaṃ prakaromi tacca
||45||प्रश्नेन शक्त्या च बलेन नाथ त्रिधा त्वयाहं विजिता नमस्ते ॥
तन्मुंच मां कर्मकरी तवास्मि समादिश त्वं प्रकरोमि तच्च
ghaṭotkaca uvāca
yadyevaṃ tarhi muktāsi bhūyo darśaya yadbalam ||
evamuktvā mumocaināṃ muktā cāha praṇamya sā
||46||यद्येवं तर्हि मुक्तासि भूयो दर्शय यद्बलम् ॥
एवमुक्त्वा मुमोचैनां मुक्ता चाह प्रणम्य सा
jānāmi tvāṃ mahābāho vīraṃ śaktimatāṃ varam ||
sarvarākṣasabhartāraṃ trailokye'mitavikramam
||47||जानामि त्वां महाबाहो वीरं शक्तिमतां वरम् ॥
सर्वराक्षसभर्तारं त्रैलोक्येऽमितविक्रमम्
guhyakādhipatistvaṃ hi kālanābha iti smṛtaḥ ||
ṣaṣṭikoṭipatirjāto yakṣarakṣākṛte bhuvi
||48||गुह्यकाधिपतिस्त्वं हि कालनाभ इति स्मृतः ॥
षष्टिकोटिपतिर्जातो यक्षरक्षाकृते भुवि
iti māṃ prāha kāmākhyā sarvaṃ tatsaṃsmarāmyaham ||
idaṃ gehaṃ sānugaṃ me dattaṃ mayātmanā tava
||49||इति मां प्राह कामाख्या सर्वं तत्संस्मराम्यहम् ॥
इदं गेहं सानुगं मे दत्तं मयात्मना तव
samādiśa prāṇanātha kamādeśaṃ karomi te ||
ghaṭotkaca uvāca ||
pracchannastasya ghaṭate na vivāhaḥ kathaṃcana
||50||समादिश प्राणनाथ कमादेशं करोमि ते ॥
घटोत्कच उवाच ॥
प्रच्छन्नस्तस्य घटते न विवाहः कथंचन
morvi yasya hi vartaṃte pitarau bāṃdhavāstathā ||
tanmāṃ śīghraṃ vaha śubhe śakraprasthāya saṃprati
||51||मोर्वि यस्य हि वर्तंते पितरौ बांधवास्तथा ॥
तन्मां शीघ्रं वह शुभे शक्रप्रस्थाय संप्रति
ayaṃ kulakramo'smākaṃ yadbhāryā patimudvahet ||
tatrānujñāṃ samāsādya pariṇeṣyāmi tvāmaham
||52||अयं कुलक्रमोऽस्माकं यद्भार्या पतिमुद्वहेत् ॥
तत्रानुज्ञां समासाद्य परिणेष्यामि त्वामहम्
bhagadattamatho nāthaṃ tato maurvī nyavedayat ||
samādāya bahudravyaṃ visasarjātha bhrātaram
||53||भगदत्तमथो नाथं ततो मौर्वी न्यवेदयत् ॥
समादाय बहुद्रव्यं विससर्जाथ भ्रातरम्
tataḥ pṛṣṭhiṃ samāropya ghaṭotkacamaniṃditā ||
nānādravyaparīvārā śakraprasthaṃ samāvrajat
||54||ततः पृष्ठिं समारोप्य घटोत्कचमनिंदिता ॥
नानाद्रव्यपरीवारा शक्रप्रस्थं समाव्रजत्
tato'sau vāsudevena pāṃḍavaiścābhinaṃditaḥ ||
śubhe lagne pāṇimasyā jagṛhe bhīmanaṃdanaḥ
||55||ततोऽसौ वासुदेवेन पांडवैश्चाभिनंदितः ॥
शुभे लग्ने पाणिमस्या जगृहे भीमनंदनः
kurūṇāṃ rākṣasānāṃ ca proktottamavidhānataḥ ||
udvāhya tāṃ taddhanaiśca tarpayāmāsa pāṃḍavān
||56||कुरूणां राक्षसानां च प्रोक्तोत्तमविधानतः ॥
उद्वाह्य तां तद्धनैश्च तर्पयामास पांडवान्
kuṃtī ca draupadī cobhe mumudāte nitāṃtataḥ ||
maṃgalānyasya cakrāte maurvyāśca dhana tarpite
||57||कुंती च द्रौपदी चोभे मुमुदाते नितांततः ॥
मंगलान्यस्य चक्राते मौर्व्याश्च धन तर्पिते
tato vivāhe nirvṛtte pratipūjya ghaṭotkacam ||
bhāryayā sahitaṃ rājā svarājyāya samādiśat
||58||ततो विवाहे निर्वृत्ते प्रतिपूज्य घटोत्कचम् ॥
भार्यया सहितं राजा स्वराज्याय समादिशत्
maurvyā''jñāṃ śirasā gṛhya haiḍaṃbirbhāryayānvitaḥ ||
śubhaṃ hiḍambasya vane svarājyaṃ samupāvrajat
||59||मौर्व्याऽऽज्ञां शिरसा गृह्य हैडंबिर्भार्ययान्वितः ॥
शुभं हिडम्बस्य वने स्वराज्यं समुपाव्रजत्
tato rākṣasayoṣābhirvīrakāṃsyaiḥ pravardhitaḥ ||
mahotsavena mahatā svarājye pramumoda saḥ
||60||ततो राक्षसयोषाभिर्वीरकांस्यैः प्रवर्धितः ॥
महोत्सवेन महता स्वराज्ये प्रमुमोद सः
tato vaneṣu citreṣu nimnagāpulineṣu ca ||
reme saha tayā bhaimirmaṃdodaryeva rāvaṇaḥ
||61||ततो वनेषु चित्रेषु निम्नगापुलिनेषु च ॥
रेमे सह तया भैमिर्मंदोदर्येव रावणः
evaṃ vikrīḍatastasya garbho jajñe mahādyuteḥ ||
heḍaṃbai rākṣasavyāghrādbālasūryasamaprabhaḥ
||62||एवं विक्रीडतस्तस्य गर्भो जज्ञे महाद्युतेः ॥
हेडंबै राक्षसव्याघ्राद्बालसूर्यसमप्रभः
sa jātamātro vavṛdhe kṣaṇādyauvanago'bhavat ||
nīlameghacayaprakhyo ghaṭāsyo dīrghalocanaḥ
||63||स जातमात्रो ववृधे क्षणाद्यौवनगोऽभवत् ॥
नीलमेघचयप्रख्यो घटास्यो दीर्घलोचनः
ūrdhvakeśaścordhvaromā pitarau praṇato'bravīt ||
praṇamāmi yuvāṃ cobhau jātasya pitarau gurū
||64||ऊर्ध्वकेशश्चोर्ध्वरोमा पितरौ प्रणतोऽब्रवीत् ॥
प्रणमामि युवां चोभौ जातस्य पितरौ गुरू
bhavatorhi priyaṃ kṛtvā anṛṇaḥ syāṃ sadā hyaham ||
bhavadbhyāṃ dattamicchāmi abhidhānaṃ yathātmanaḥ
||65||भवतोर्हि प्रियं कृत्वा अनृणः स्यां सदा ह्यहम् ॥
भवद्भ्यां दत्तमिच्छामि अभिधानं यथात्मनः
ataḥ paraṃ tu yacchreyaṃ kartavyaṃ pronnatipradam ||
tato bhemistamāliṃgya putraṃ vacanamabravīt
||66||अतः परं तु यच्छ्रेयं कर्तव्यं प्रोन्नतिप्रदम् ॥
ततो भेमिस्तमालिंग्य पुत्रं वचनमब्रवीत्
barbarākārakeśatvādbarbarīkābhidho bhavān ||
bhaviṣyati mahābāho kulasyānandavardhanaḥ
||67||बर्बराकारकेशत्वाद्बर्बरीकाभिधो भवान् ॥
भविष्यति महाबाहो कुलस्यानन्दवर्धनः
śreyaśca te yatparamaṃ dṛḍhaṃ ca tatkīrtyate bahudhā vipra mukhyaiḥ ||
prakṣyāvahe tadyaduvaṃśanāthaṃ gatvā purīṃ dvārakāṃ vāsudevam
||68||श्रेयश्च ते यत्परमं दृढं च तत्कीर्त्यते बहुधा विप्र मुख्यैः ॥
प्रक्ष्यावहे तद्यदुवंशनाथं गत्वा पुरीं द्वारकां वासुदेवम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe barbarīkotpattivarṇanaṃnāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 60 ||