tato ghaṭotkaco muktvā tatra kāmakaṭaṃkaṭām
sūta uvāca
tato ghaṭotkaco muktvā tatra kāmakaṭaṃkaṭām ||
putreṇānugato dhīmānviyatā dvārakāṃ yayau
||1||ततो घटोत्कचो मुक्त्वा तत्र कामकटंकटाम् ॥
पुत्रेणानुगतो धीमान्वियता द्वारकां ययौ
āgacchantaṃ ca taṃdṛṣṭvā rākṣasaṃ rākṣasānugam ||
dvārakāvāsino yodhāścakruratyulbaṇaṃ ravam
||2||आगच्छन्तं च तंदृष्ट्वा राक्षसं राक्षसानुगम् ॥
द्वारकावासिनो योधाश्चक्रुरत्युल्बणं रवम्
grāme grāme susaṃnaddhā navalakṣamitā rathāḥ ||
rākṣasau dvau samāyātau pātyetāṃ viśikhairiti
||3||ग्रामे ग्रामे सुसंनद्धा नवलक्षमिता रथाः ॥
राक्षसौ द्वौ समायातौ पात्येतां विशिखैरिति
tāngṛhītāyudhāndṛṣṭvā yaduvīrānghaṭotkacaḥ ||
pragṛhya vipulaṃ bāhuṃ jagau tārasvareṇa saḥ
||4||तान्गृहीतायुधान्दृष्ट्वा यदुवीरान्घटोत्कचः ॥
प्रगृह्य विपुलं बाहुं जगौ तारस्वरेण सः
rākṣasaṃ vitta māṃ vīrā bhīmaputraṃ ghaṭotkacam ||
supriyaṃ vāsudevasya praṇāmārthamupāgatam
||5||राक्षसं वित्त मां वीरा भीमपुत्रं घटोत्कचम् ॥
सुप्रियं वासुदेवस्य प्रणामार्थमुपागतम्
nivedayata māṃ prāptaṃ yādavendrāya sātmajam ||
iti tasya vacaḥ śrutvā te kṛṣṇāya nyavedayan
||6||निवेदयत मां प्राप्तं यादवेन्द्राय सात्मजम् ॥
इति तस्य वचः श्रुत्वा ते कृष्णाय न्यवेदयन्
āha devaḥ sabhāsthaśca śīghramatrāvrajatvasau ||
tataḥ praveśayāmāsurdvārakāṃ te ghaṭotkacam
||7||आह देवः सभास्थश्च शीघ्रमत्राव्रजत्वसौ ॥
ततः प्रवेशयामासुर्द्वारकां ते घटोत्कचम्
saputraḥ so'pi ramyāṇi vanānyupavanāni ca ||
krīḍāśailāṃśca harmyāṇi saṃpaśyannāgataḥ sabhām
||8||सपुत्रः सोऽपि रम्याणि वनान्युपवनानि च ॥
क्रीडाशैलांश्च हर्म्याणि संपश्यन्नागतः सभाम्
sa tatra ugrasenaṃ ca vasudevaṃ ca sātyakim ||
akrūrarāmapramukhānvavande kṛṣṇameva ca
||9||स तत्र उग्रसेनं च वसुदेवं च सात्यकिम् ॥
अक्रूररामप्रमुखान्ववन्दे कृष्णमेव च
taṃ pādayornipatitaṃ samāliṃgya sahātmajam ||
sāśiṣaṃ svasamīpasthamupaveśyedamabravīt
||10||तं पादयोर्निपतितं समालिंग्य सहात्मजम् ॥
साशिषं स्वसमीपस्थमुपवेश्येदमब्रवीत्
putra rākṣasaśārdūla kurūṇāṃ kulavardhana ||
kuśalaṃ sarvataḥ kaccitkimarthaste samāgamaḥ
||11||पुत्र राक्षसशार्दूल कुरूणां कुलवर्धन ॥
कुशलं सर्वतः कच्चित्किमर्थस्ते समागमः
ghaṭotkaca uvāca
deva yuṣmatprasādena sarvataḥ kuśalaṃ mama ||
śrūyatāṃ kāraṇaṃ svāminyadarthamahamāgataḥ
||12||देव युष्मत्प्रसादेन सर्वतः कुशलं मम ॥
श्रूयतां कारणं स्वामिन्यदर्थमहमागतः
devopadiṣṭa bhāryāyāṃ jāto'yaṃ tanayo mama ||
sa ca praśnaṃ vakṣyati tvāṃ śrūyatāmāgatastvataḥ
||13||देवोपदिष्ट भार्यायां जातोऽयं तनयो मम ॥
स च प्रश्नं वक्ष्यति त्वां श्रूयतामागतस्त्वतः
śrīkṛṣṇa uvāca
vatsa maurveya brūhi tvaṃ sarvaṃ pṛccha yadicchasi ||
yathā ghaṭotkaco mahyaṃ supriyaśca tathā bhavān
||14||वत्स मौर्वेय ब्रूहि त्वं सर्वं पृच्छ यदिच्छसि ॥
यथा घटोत्कचो मह्यं सुप्रियश्च तथा भवान्
barbarīka uvāca
praṇamya tvāmādidevaṃ manobuddhisamādhibhiḥ ||
prakṣyāmi kena śreyaḥ syājjaṃtorjātasya mādhava
||15||प्रणम्य त्वामादिदेवं मनोबुद्धिसमाधिभिः ॥
प्रक्ष्यामि केन श्रेयः स्याज्जंतोर्जातस्य माधव
kecicchreyo dharmamāhuraiśvaryaṃ tyāgabhojanam ||
keciddamaṃ tapo dravyaṃ bhogānmuktiṃ ca kecana
||16||केचिच्छ्रेयो धर्ममाहुरैश्वर्यं त्यागभोजनम् ॥
केचिद्दमं तपो द्रव्यं भोगान्मुक्तिं च केचन
tadevaṃ śatasaṃkhyeṣu śreyassu puruṣottama ||
mama caivaṃ kulasyāsya śreyo yadbrūhi niścitam
||17||तदेवं शतसंख्येषु श्रेयस्सु पुरुषोत्तम ॥
मम चैवं कुलस्यास्य श्रेयो यद्ब्रूहि निश्चितम्
śrīkṛṣṇa uvāca
vatsa pṛthakpṛthakproktaṃ varṇānāṃ śreya uttamam ||
brāhmaṇānāṃ tapo mūlaṃ damo'dhyayanameva ca
||18||वत्स पृथक्पृथक्प्रोक्तं वर्णानां श्रेय उत्तमम् ॥
ब्राह्मणानां तपो मूलं दमोऽध्ययनमेव च
dharmaprakaṭanaṃ cāpi śreya uktaṃ manīṣibhiḥ ||
balaṃ sādhyaṃ pūrva meva kṣatriyāṇāṃ prakīrtitam
||19||धर्मप्रकटनं चापि श्रेय उक्तं मनीषिभिः ॥
बलं साध्यं पूर्व मेव क्षत्रियाणां प्रकीर्तितम्
duṣṭānāṃ śāsanaṃ cāpi sādhūnāṃ paripālanam ||
pāśupālyaṃ ca vaiśyānāṃ kṛṣirvijñānameva ca
||20||दुष्टानां शासनं चापि साधूनां परिपालनम् ॥
पाशुपाल्यं च वैश्यानां कृषिर्विज्ञानमेव च
śūdrasya dvijaśuśrūṣā tayā jīvanvaṇigbhavet ||
śilpairvā vividhairjīveddvijātihitamācaran
||21||शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा तया जीवन्वणिग्भवेत् ॥
शिल्पैर्वा विविधैर्जीवेद्द्विजातिहितमाचरन्
bhāryāratirbhṛtyapoṣṭā śuciḥ śraddhā parāyaṇaḥ ||
namaskāreṇa mantreṇa paṃcayajñānna hāpayet
||22||भार्यारतिर्भृत्यपोष्टा शुचिः श्रद्धा परायणः ॥
नमस्कारेण मन्त्रेण पंचयज्ञान्न हापयेत्
tadbhavānkṣatriyakule jāto'si kuru tacchṛṇu ||
balaṃ sādhaya pūrvaṃ tvamatulaṃ tena śikṣaya
||23||तद्भवान्क्षत्रियकुले जातोऽसि कुरु तच्छृणु ॥
बलं साधय पूर्वं त्वमतुलं तेन शिक्षय
duṣṭānpālaya sādhūṃśca svargamevamavāpsyasi ||
balaṃ ca labhyate putra devīnāṃ suprasādataḥ
||24||दुष्टान्पालय साधूंश्च स्वर्गमेवमवाप्स्यसि ॥
बलं च लभ्यते पुत्र देवीनां सुप्रसादतः
tadbhavānbalaprāptyarthaṃ devyārādhanamācara
||25||तद्भवान्बलप्राप्त्यर्थं देव्याराधनमाचर
barbarīka uvāca
kasminkṣetre ca kāṃ devīṃ kathamārādhayāmyaham ||
etatprasādapravaṇaṃ manaḥ kṛtvā nivedaya
||26||कस्मिन्क्षेत्रे च कां देवीं कथमाराधयाम्यहम् ॥
एतत्प्रसादप्रवणं मनः कृत्वा निवेदय
sūta uvāca
iti pṛṣṭaḥ kṣaṇaṃ dhyātvā prāha dāmodaro vibhuḥ ||
vatsa kṣetraṃ pravakṣyāmi yatra tapsyasi tattapaḥ ||
guptakṣetramiti khyātaṃ mahīsāgarasaṃgame
||27||इति पृष्टः क्षणं ध्यात्वा प्राह दामोदरो विभुः ॥
वत्स क्षेत्रं प्रवक्ष्यामि यत्र तप्स्यसि तत्तपः ॥
गुप्तक्षेत्रमिति ख्यातं महीसागरसंगमे
tatra tribhuvane yāśca saṃti devyaḥ pṛthagvidhāḥ ||
nāradena samānītāstāścaikyaṃ sumahātmanā
||28||तत्र त्रिभुवने याश्च संति देव्यः पृथग्विधाः ॥
नारदेन समानीतास्ताश्चैक्यं सुमहात्मना
catasrastasya digdevyo nava durgāśca saṃti yāḥ ||
samārādhaya tā gatvā tāsāmaikyaṃ hi durlabham
||29||चतस्रस्तस्य दिग्देव्यो नव दुर्गाश्च संति याः ॥
समाराधय ता गत्वा तासामैक्यं हि दुर्लभम्
nityaṃ pūjaya tāḥ putra puṣpadhūpavilepanaiḥ ||
stutibhiścopahāraiśca yathā tuṣyati tāstava
||30||नित्यं पूजय ताः पुत्र पुष्पधूपविलेपनैः ॥
स्तुतिभिश्चोपहारैश्च यथा तुष्यति तास्तव
tuṣṭāsu devīṣu balaṃ dhanaṃ ca kīrtiśca putrāḥ subhagāśca dārāḥ ||
svargastathā muktipadaṃ ca satsukhaṃ na durlabhaṃ satyametattavoktam
||31||तुष्टासु देवीषु बलं धनं च कीर्तिश्च पुत्राः सुभगाश्च दाराः ॥
स्वर्गस्तथा मुक्तिपदं च सत्सुखं न दुर्लभं सत्यमेतत्तवोक्तम्
sūta uvāca
evamuktvā barbarīkaṃ kṛṣṇaḥ prāha ghaṭotkacam ||
ghaṭotkacārya putraste dṛḍhaṃ suhṛdayo hyasau
||32||एवमुक्त्वा बर्बरीकं कृष्णः प्राह घटोत्कचम् ॥
घटोत्कचार्य पुत्रस्ते दृढं सुहृदयो ह्यसौ
tasmātsuhṛdayetyevaṃ dattaṃ nāma mayā dvikam ||
evamuktvā samāliṃgya saṃtarjya vividhairdhanaiḥ
||33||तस्मात्सुहृदयेत्येवं दत्तं नाम मया द्विकम् ॥
एवमुक्त्वा समालिंग्य संतर्ज्य विविधैर्धनैः
guptakṣetrāya bhagavānbarbarīkaṃ samādiśat ||
so'tha kṛṣṇaṃ namaskṛtya pitaraṃ yādavāṃśca tān
||34||गुप्तक्षेत्राय भगवान्बर्बरीकं समादिशत् ॥
सोऽथ कृष्णं नमस्कृत्य पितरं यादवांश्च तान्
anujñāpya ca tānsarvānguptakṣetraṃ samāvrajat ||
ghaṭotkaco'pi kṛṣṇena visṛṣṭaḥ svavanaṃ yayau
||35||अनुज्ञाप्य च तान्सर्वान्गुप्तक्षेत्रं समाव्रजत् ॥
घटोत्कचोऽपि कृष्णेन विसृष्टः स्ववनं ययौ
smaranputraguṇānpatnyā svarājyaṃ samapālayat ||
tataḥ suhṛdayo dhīmāndagdhasthalyāṃ kṛtāśramaḥ
||36||स्मरन्पुत्रगुणान्पत्न्या स्वराज्यं समपालयत् ॥
ततः सुहृदयो धीमान्दग्धस्थल्यां कृताश्रमः
trikālaṃ pūjayāmāsa devīḥ karmasamādhibhiḥ ||
nityaṃ puṣpaiśca dhūpaiśca upahāraiḥ pṛthagvidhaiḥ
||37||त्रिकालं पूजयामास देवीः कर्मसमाधिभिः ॥
नित्यं पुष्पैश्च धूपैश्च उपहारैः पृथग्विधैः
tasyārādhayato devyastutuṣurhāyanaistribhiḥ ||
tataḥ pratyakṣato bhūtvā balāttasya mahātmanaḥ
||38||तस्याराधयतो देव्यस्तुतुषुर्हायनैस्त्रिभिः ॥
ततः प्रत्यक्षतो भूत्वा बलात्तस्य महात्मनः
balaṃ yattriṣu lokeṣu kasyacinnāsti durlabham ||
ūcuśca kaṃcitkālaṃ tvaṃ vasātraiva mahādyute
||39||बलं यत्त्रिषु लोकेषु कस्यचिन्नास्ति दुर्लभम् ॥
ऊचुश्च कंचित्कालं त्वं वसात्रैव महाद्युते
saṃgatyā vijayasya tvaṃ bhūyaḥ śreyo hyavāpsyasi ||
ityuktaḥ sarvadevībhiḥ sa tatraiva vyavasthitaḥ
||40||संगत्या विजयस्य त्वं भूयः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि ॥
इत्युक्तः सर्वदेवीभिः स तत्रैव व्यवस्थितः
ājagāmātha vijayo nāmnā māgadhabrāhmaṇaḥ ||
sa sarvāṃ pṛthivīṃ kṛtvā pādākrāṃtāṃ dvijottamaḥ
||41||आजगामाथ विजयो नाम्ना मागधब्राह्मणः ॥
स सर्वां पृथिवीं कृत्वा पादाक्रांतां द्विजोत्तमः
kāśyāṃ vidyābalaṃ prāpya sādhanārthamupāyayau ||
guheśvaramukhānyeṣa saptaliṃgānyapūjayat
||42||काश्यां विद्याबलं प्राप्य साधनार्थमुपाययौ ॥
गुहेश्वरमुखान्येष सप्तलिंगान्यपूजयत्
ārādhayāmāsa ciraṃ devīrvidyāphalāptaye ||
tatastuṣṭāstasya devyaḥ svapne procuridaṃ vacaḥ
||43||आराधयामास चिरं देवीर्विद्याफलाप्तये ॥
ततस्तुष्टास्तस्य देव्यः स्वप्ने प्रोचुरिदं वचः
vidyāṃ sādhaya tvaṃ sādho siddhamātuḥ puroṃ'gaṇe ||
ayaṃ bhaktaḥ suhṛdayaḥ sāhāyyaṃ te kariṣyati
||44||विद्यां साधय त्वं साधो सिद्धमातुः पुरोंऽगणे ॥
अयं भक्तः सुहृदयः साहाय्यं ते करिष्यति
tatastadvacanaṃ śrutvā vijayaḥ svapnamadhyataḥ ||
utthāya gatvā devyāstaṃ vavre bhīmātma jātmajam
||45||ततस्तद्वचनं श्रुत्वा विजयः स्वप्नमध्यतः ॥
उत्थाय गत्वा देव्यास्तं वव्रे भीमात्म जात्मजम्
so'pi devīvacaḥ śrutvā mene sāhāyyakāraṇam ||
tataḥ kṛṣṇacaturdaśyāmupoṣya vijayaḥ śuciḥ
||46||सोऽपि देवीवचः श्रुत्वा मेने साहाय्यकारणम् ॥
ततः कृष्णचतुर्दश्यामुपोष्य विजयः शुचिः
snātvābhyarcyaiva liṃgāni devīścaivārcayatpṛthak ||
kṛtvā snānamupoṣyaiva barbarīkoṃ'tike'bhavat
||47||स्नात्वाभ्यर्च्यैव लिंगानि देवीश्चैवार्चयत्पृथक् ॥
कृत्वा स्नानमुपोष्यैव बर्बरीकोंऽतिकेऽभवत्
prathamāyāṃ tato rātrau yayau siddhāṃbikāpuraḥ ||
maṃḍalaṃ tatra kṛtvā ca bhagākāraṃ karānnava
||48||प्रथमायां ततो रात्रौ ययौ सिद्धांबिकापुरः ॥
मंडलं तत्र कृत्वा च भगाकारं करान्नव
aṣṭadikṣvaṣṭakīlāṃśca nikhanyaiva sasūtrakān ||
kṛṣṇājinadharo bhūtvā barbarīkasamanvitaḥ
||49||अष्टदिक्ष्वष्टकीलांश्च निखन्यैव ससूत्रकान् ॥
कृष्णाजिनधरो भूत्वा बर्बरीकसमन्वितः
śikhāmābaddhya digbaṃdhaṃ kṛtvā rebhe tato vidhim ||
madhye vai maṃḍalasyāpi kuṃḍe śubhre trimekhalaṃ
||50||शिखामाबद्ध्य दिग्बंधं कृत्वा रेभे ततो विधिम् ॥
मध्ये वै मंडलस्यापि कुंडे शुभ्रे त्रिमेखलं
samarpya ca tataḥ khaḍgaṃ khādiraṃ maṃtratejitam ||
saṃsthāpya kīlānabhito barbarīkamathābravīt
||51||समर्प्य च ततः खड्गं खादिरं मंत्रतेजितम् ॥
संस्थाप्य कीलानभितो बर्बरीकमथाब्रवीत्
śucirvinidraḥ saṃtiṣṭha stavaṃ devyāḥ samudgiran ||
yāvatkarma karomyeṣa yathā vighnaṃ na jāyate
||52||शुचिर्विनिद्रः संतिष्ठ स्तवं देव्याः समुद्गिरन् ॥
यावत्कर्म करोम्येष यथा विघ्नं न जायते
ityukte saṃsthite tatra barbarīke mahābale ||
vijayaḥ śoṣaṇaṃ dāhaṃ plāvanaṃ kṛtavānyamī
||53||इत्युक्ते संस्थिते तत्र बर्बरीके महाबले ॥
विजयः शोषणं दाहं प्लावनं कृतवान्यमी
tataḥ sukhāsano bhūtvā guṃgurubhyo namaḥ iti ||
maṃtramaṣṭottaraśataṃ japtvā gurubhyaḥ praṇamya ca ||
tato gaṇeśvaravidhānamārabdhavān
||54||ततः सुखासनो भूत्वा गुंगुरुभ्यो नमः इति ॥
मंत्रमष्टोत्तरशतं जप्त्वा गुरुभ्यः प्रणम्य च ॥
ततो गणेश्वरविधानमारब्धवान्
athātaḥ saṃpravakṣyāmi maṃtraṃ gaṇapateḥ param
||55||अथातः संप्रवक्ष्यामि मंत्रं गणपतेः परम्
sarvakāryakaraṃ svalpaṃ mahārthaṃ sarvasiddhidam
||56||सर्वकार्यकरं स्वल्पं महार्थं सर्वसिद्धिदम्
oṃgāṃgīṃgūṃgaiṃgauṃgaḥ saptākṣaro'yaṃ mahāmaṃtraḥ ||
oṃgaṇapatimaṃtrasya gaṇako nāma ṛṣiḥ vighneśvaro devatā gaṃ bījam oṃśaktiḥ pūjārthe japārthe vā tilakārthe vā manasa īpsitārthe homārthe vā viniyoga iti ||
sādha kasya pūrvaṃ tilakakaraṇam ||
oṃgāṃgaṇapataye namaḥ ||
iti tilakasyopari akṣatāndadyāt anena mantreṇa ||
oṃ gāṃgaṇapataye namaḥ ||
iti tilakamaṃtraḥ ||
oṃgāṃ gaṇapataye namaḥ ||
anena maṃtreṇa gaṇeśāya puṣpāṃjalitrayaṃ dadyāt ||
mūlamaṃtreṇātra caṃdanagaṃdhapuṣpadhūpadīpanaivedyapūgīphala tāṃbūlādikaṃ dadyāt ||
ata ūrdhvaṃ mūlamantreṇa japaṃ kuryāt ||
aṣṭottaraśataṃ sahasraṃ lakṣaṃ koṭiṃ ceti yathāśakti japtvā daśāṃśahomārthe gaṇeśāgnaye āvāhayāmīti agnimāvāhya ||
oṃ gāṃ gaṇapataye svāheti mantreṇa guggulaguṭikābhirhomaṃ vidadhyādviniyogaṃ ceti gāṇeśvaro tā?kalpaḥ ||
ya evaṃ sarva vighneṣu sādhayenmantramuttamam ||
sarvavighnāni naśyaṃti manobhīṣṭaṃ ca sidhyati
||57||ॐगांगींगूंगैंगौंगः सप्ताक्षरोऽयं महामंत्रः ॥
ॐगणपतिमंत्रस्य गणको नाम ऋषिः विघ्नेश्वरो देवता गं बीजम् ॐशक्तिः पूजार्थे जपार्थे वा तिलकार्थे वा मनस ईप्सितार्थे होमार्थे वा विनियोग इति ॥
साध कस्य पूर्वं तिलककरणम् ॥
ॐगांगणपतये नमः ॥
इति तिलकस्योपरि अक्षतान्दद्यात् अनेन मन्त्रेण ॥
ॐ गांगणपतये नमः ॥
इति तिलकमंत्रः ॥
ॐगां गणपतये नमः ॥
अनेन मंत्रेण गणेशाय पुष्पांजलित्रयं दद्यात् ॥
मूलमंत्रेणात्र चंदनगंधपुष्पधूपदीपनैवेद्यपूगीफल तांबूलादिकं दद्यात् ॥
अत ऊर्ध्वं मूलमन्त्रेण जपं कुर्यात् ॥
अष्टोत्तरशतं सहस्रं लक्षं कोटिं चेति यथाशक्ति जप्त्वा दशांशहोमार्थे गणेशाग्नये आवाहयामीति अग्निमावाह्य ॥
ॐ गां गणपतये स्वाहेति मन्त्रेण गुग्गुलगुटिकाभिर्होमं विदध्याद्विनियोगं चेति गाणेश्वरो ता?कल्पः ॥
य एवं सर्व विघ्नेषु साधयेन्मन्त्रमुत्तमम् ॥
सर्वविघ्नानि नश्यंति मनोभीष्टं च सिध्यति
ḍākinyo yātudhānāśca pretādyāśca bhayaṃkarāḥ ||
śatrūṇāṃ jāyate nāśo vaśīkaraṇameva ca
||58||डाकिन्यो यातुधानाश्च प्रेताद्याश्च भयंकराः ॥
शत्रूणां जायते नाशो वशीकरणमेव च
imaṃ gāṇeśvaraṃ kalpaṃ vijānanvijayo'pi ca ||
tilakaṃ vidhinā kṛtvā japtvā cāṣṭottaraṃ śatam
||59||इमं गाणेश्वरं कल्पं विजानन्विजयोऽपि च ॥
तिलकं विधिना कृत्वा जप्त्वा चाष्टोत्तरं शतम्
daśāṃśaṃ guṭikā hutvā pūjya siddhivināyakam ||
siddheyakṣetrapālasya cakre pūjāṃ tato niśi
||60||दशांशं गुटिका हुत्वा पूज्य सिद्धिविनायकम् ॥
सिद्धेयक्षेत्रपालस्य चक्रे पूजां ततो निशि
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe mahāvidyāsādhane gāṇeśvarakalpavarṇanaṃnāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 61 ||