divyavarṇanam
arjuna uvāca
divyaprākāramicchāmi śrotuṃ cāhaṃ munīśvara ||
kathaṃ kāryāṇi kānīha sphuṭaṃ yaiḥ puṇyapāpakam
||1||दिव्यप्राकारमिच्छामि श्रोतुं चाहं मुनीश्वर ॥
कथं कार्याणि कानीह स्फुटं यैः पुण्यपापकम्
nārada uvāca
śapaṣāḥ pośaghaṭakau viṣāgna taptamāṣakau ||
phalaṃ ca taṃdulaṃ caiva divyānyaṣṭau vidurbudhāḥ
||2||शपषाः पोशघटकौ विषाग्न तप्तमाषकौ ॥
फलं च तंदुलं चैव दिव्यान्यष्टौ विदुर्बुधाः
asākṣikeṣu cārtheṣu mitho vivadamānayoḥ ||
rājadrohābhiśāpeṣu sāhaseṣu tathaiva ca
||3||असाक्षिकेषु चार्थेषु मिथो विवदमानयोः ॥
राजद्रोहाभिशापेषु साहसेषु तथैव च
avidastattvataḥ satyaṃ śapathenābhilaṃghayet ||
maharṣibhiśca devaiśca satyārthāḥ śapathāḥ kṛtāḥ
||4||अविदस्तत्त्वतः सत्यं शपथेनाभिलंघयेत् ॥
महर्षिभिश्च देवैश्च सत्यार्थाः शपथाः कृताः
javano nṛpatiḥ kṣīṇo mithyāśapathamācaret ||
vasiṣṭhāgre varṣamadhye sānvayaḥ kila bhārata
||5||जवनो नृपतिः क्षीणो मिथ्याशपथमाचरेत् ॥
वसिष्ठाग्रे वर्षमध्ये सान्वयः किल भारत
aṃdhaḥ śatrugṛhaṃ gacchedyo mithyāśapathāṃścaret ||
rauravasya svayaṃ dvāramuddhāṭayati durmatiḥ
||6||अंधः शत्रुगृहं गच्छेद्यो मिथ्याशपथांश्चरेत् ॥
रौरवस्य स्वयं द्वारमुद्धाटयति दुर्मतिः
manyaṃte vai pāpakṛto na kaścitapaśyatīti naḥ ||
tāṃśca devāḥ prapaśyaṃti svasyaivāṃtarapauruṣāḥ
||7||मन्यंते वै पापकृतो न कश्चितपश्यतीति नः ॥
तांश्च देवाः प्रपश्यंति स्वस्यैवांतरपौरुषाः
ādityacaṃdrāvanilo'nalaśca dyaurbhūmirāpo hṛdayaṃ yamaśca ||
ahaśca rātriśca ubhe ca saṃdhye dharmo hi jānāti narasya vṛttam
||8||आदित्यचंद्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ॥
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्
evaṃ tasmādabhijñāya satyarthaśapathāṃścaret ||
vṛthā hi śapathānkurvanpretya ceha vinaśyati
||9||एवं तस्मादभिज्ञाय सत्यर्थशपथांश्चरेत् ॥
वृथा हि शपथान्कुर्वन्प्रेत्य चेह विनश्यति
idaṃ satyaṃ vadāmīti bruvansākṣī bhavānyataḥ ||
śubhāśubhaphalaṃ dehi śuciḥ pādau raveḥ svṛśet
||10||इदं सत्यं वदामीति ब्रुवन्साक्षी भवान्यतः ॥
शुभाशुभफलं देहि शुचिः पादौ रवेः स्वृशेत्
atha śāstrasya vipro'pi śastrasyāpi ca kṣatriyaḥ ||
māṃ saṃspṛśaṃstathā vaiśyaḥ śudraḥ svagurumeva ca
||11||अथ शास्त्रस्य विप्रोऽपि शस्त्रस्यापि च क्षत्रियः ॥
मां संस्पृशंस्तथा वैश्यः शुद्रः स्वगुरुमेव च
mātaraṃ pitaraṃ pūjyaṃ spṛśetsādhāraṇaṃ tvidam ||
kośasya rūpaṃ pūrvaṃ te vyākhyātaṃ pāṃḍunaṃdana
||12||मातरं पितरं पूज्यं स्पृशेत्साधारणं त्विदम् ॥
कोशस्य रूपं पूर्वं ते व्याख्यातं पांडुनंदन
vipravarjyaṃ tathā keśaṃ varṇināṃ dāpayennṛpaḥ ||
yo yo yaddevatābhaktaḥ pāyayettasya taṃ naram
||13||विप्रवर्ज्यं तथा केशं वर्णिनां दापयेन्नृपः ॥
यो यो यद्देवताभक्तः पाययेत्तस्य तं नरम्
samabhaktaṃ ca devānāmādityasyaiva pāyayet ||
sarveṣāṃ cogradevānāṃ snāpayedāyudhāstrakam
||14||समभक्तं च देवानामादित्यस्यैव पाययेत् ॥
सर्वेषां चोग्रदेवानां स्नापयेदायुधास्त्रकम्
snānodakaṃ vā saṃkalpaṃ gṛhītvā pāyayennavam ||
trisaptarātramadhye ca phalaṃ kośasya nirdiśet
||15||स्नानोदकं वा संकल्पं गृहीत्वा पाययेन्नवम् ॥
त्रिसप्तरात्रमध्ये च फलं कोशस्य निर्दिशेत्
ataḥ paraṃ mahādivyavidhānaṃ śrṛṇu yadbhavet ||
saṃśayacchedi sarveṣāṃ dhārṣṭyattaddivyameva ca
||16||अतः परं महादिव्यविधानं श्रृणु यद्भवेत् ॥
संशयच्छेदि सर्वेषां धार्ष्ट्यत्तद्दिव्यमेव च
saśiraskaṃpradātavyamiti brahmā purābravīt ||
mahogrāṇāṃ ca dātavyamaśiraskamapi sphuṭam
||17||सशिरस्कंप्रदातव्यमिति ब्रह्मा पुराब्रवीत् ॥
महोग्राणां च दातव्यमशिरस्कमपि स्फुटम्
sādhūnāṃ varṇināṃ rājā na śiraskaṃ pradāpayet ||
na pravātedhaṭaṃ deyaṃ noṣṇakāle hutāśanam
||18||साधूनां वर्णिनां राजा न शिरस्कं प्रदापयेत् ॥
न प्रवातेधटं देयं नोष्णकाले हुताशनम्
varṇināṃ ca tathā kālaṃ taṃdulaṃ mukharogiṇām
||19||वर्णिनां च तथा कालं तंदुलं मुखरोगिणाम्
kuṣṭhapittārditānāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca no viṣam ||
taptamāṣakamarhaṃti sarve dharmyaṃ niratyayam
||20||कुष्ठपित्तार्दितानां च ब्राह्मणानां च नो विषम् ॥
तप्तमाषकमर्हंति सर्वे धर्म्यं निरत्ययम्
na vyādhimarake deśe śapathānkośameva ca ||
divyānyāsurakairmaṃtraiḥ staṃbhayaṃtīha kecana
||21||न व्याधिमरके देशे शपथान्कोशमेव च ॥
दिव्यान्यासुरकैर्मंत्रैः स्तंभयंतीह केचन
pratighātavidasteṣāṃ yojayeddharmavatsalān ||
divyānāṃ stabhakāñjñātvā pāpānnityaṃ mahīpatiḥ
||22||प्रतिघातविदस्तेषां योजयेद्धर्मवत्सलान् ॥
दिव्यानां स्तभकाञ्ज्ञात्वा पापान्नित्यं महीपतिः
vivāsayetsvakādrāṣṭrātte hi lokasya kaṃṭakāḥ ||
teṣāmanveṣaṇe yatnaṃ rājā nityaṃ samācaret
||23||विवासयेत्स्वकाद्राष्ट्रात्ते हि लोकस्य कंटकाः ॥
तेषामन्वेषणे यत्नं राजा नित्यं समाचरेत्
te hi pāpasamācārāstaskarebhyo'pi taskarāḥ ||
prāgdṛṣṭadoṣānsvalpeṣu divyeṣu viniyojayet
||24||ते हि पापसमाचारास्तस्करेभ्योऽपि तस्कराः ॥
प्राग्दृष्टदोषान्स्वल्पेषु दिव्येषु विनियोजयेत्
mahatsvapi na cārtheṣu dharmajñāndharmavatsalān ||
na mithyāvacanaṃ yeṣāṃ janmaprabhṛti vidyate
||25||महत्स्वपि न चार्थेषु धर्मज्ञान्धर्मवत्सलान् ॥
न मिथ्यावचनं येषां जन्मप्रभृति विद्यते
śraddadhyātpārthivasteṣāṃ vacanā deva bhārata ||
jñātvā dharmiṣṭhatāṃ rājā puruṣasya vicakṣaṇaḥ
||26||श्रद्दध्यात्पार्थिवस्तेषां वचना देव भारत ॥
ज्ञात्वा धर्मिष्ठतां राजा पुरुषस्य विचक्षणः
krodhāllobhātkārayaṃśca svayameva praduṣyati ||
tasmātpāpiṣu divyaṃ syāttatrādau procyate dhaṭe
||27||क्रोधाल्लोभात्कारयंश्च स्वयमेव प्रदुष्यति ॥
तस्मात्पापिषु दिव्यं स्यात्तत्रादौ प्रोच्यते धटे
susamāyāṃ pṛthivyāṃ ca digbhāge pūrvadakṣiṇe ||
yajñiyasya tu vṛkṣasya sthāpyaṃ syānmuṃḍakadvayam
||28||सुसमायां पृथिव्यां च दिग्भागे पूर्वदक्षिणे ॥
यज्ञियस्य तु वृक्षस्य स्थाप्यं स्यान्मुंडकद्वयम्
staṃbhakasya pramāṇaṃ ca saptahastaṃ prakīrtitam ||
dvau hastau nikhanetkāṣṭhaṃ dṛśyaṃ syāddhastapaṃcakam
||29||स्तंभकस्य प्रमाणं च सप्तहस्तं प्रकीर्तितम् ॥
द्वौ हस्तौ निखनेत्काष्ठं दृश्यं स्याद्धस्तपंचकम्
aṃtaraṃ tu tayoḥ kāryaṃ tathā hastacatuṣṭayam ||
muṃḍakopari kāṣṭhaṃ ca dṛḍhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
||30||अंतरं तु तयोः कार्यं तथा हस्तचतुष्टयम् ॥
मुंडकोपरि काष्ठं च दृढं कुर्याद्विचक्षणः
caturhastaṃ tulākāṣṭhamavraṇaṃ kārayetsthiram ||
khadirārjunavṛkṣāṇāṃ śiṃśapāśālajaṃ tvatha
||31||चतुर्हस्तं तुलाकाष्ठमव्रणं कारयेत्स्थिरम् ॥
खदिरार्जुनवृक्षाणां शिंशपाशालजं त्वथ
tulākāṣṭhe tu kartavyaṃ tathā vai śikyakadvayam ||
prāṅmukho niścalaḥ kāryaḥ śucau deśe dhaṭastathā
||32||तुलाकाष्ठे तु कर्तव्यं तथा वै शिक्यकद्वयम् ॥
प्राङ्मुखो निश्चलः कार्यः शुचौ देशे धटस्तथा
pāṣāṇasyāpi jāyet staṃbheṣu ca dhaṭastathā ||
vaṇiksuvarṇakāro vā kuśalaḥ kāṃsyakārakaḥ
||33||पाषाणस्यापि जायेत् स्तंभेषु च धटस्तथा ॥
वणिक्सुवर्णकारो वा कुशलः कांस्यकारकः
tulādhāradharaḥ kāryo ripau mitre ca yaḥ samaḥ ||
śrāvayetprāḍvivāko'pi tulādhāraṃ vicakṣaṇaḥ
||34||तुलाधारधरः कार्यो रिपौ मित्रे च यः समः ॥
श्रावयेत्प्राड्विवाकोऽपि तुलाधारं विचक्षणः
brahmaghne ye smṛtā lokā ye ca strībālaghātake ||
tulādhārasya te lokāstulāṃ dhārayato mṛṣā
||35||ब्रह्मघ्ने ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातके ॥
तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृषा
ekasmiṃstolayecchikye jñātaṃ sūpoṣitaṃ naram ||
dvitīye mṛttikāṃ śubhrāṃ gaurāṃ tu tulayedbudhaḥ
||36||एकस्मिंस्तोलयेच्छिक्ये ज्ञातं सूपोषितं नरम् ॥
द्वितीये मृत्तिकां शुभ्रां गौरां तु तुलयेद्बुधः
iṣṭikābhasmapāṣāṇakapālāsthīni varjayet ||
tolayitvā tataḥ pūrvaṃ tasmāttamavatārayet
||37||इष्टिकाभस्मपाषाणकपालास्थीनि वर्जयेत् ॥
तोलयित्वा ततः पूर्वं तस्मात्तमवतारयेत्
mūrdhni patraṃ tato nyasya nyastapatraṃ niveśayet ||
patre maṃtrastvayaṃ lekhyo yaḥ puroktaḥ śvayaṃbhuvā
||38||मूर्ध्नि पत्रं ततो न्यस्य न्यस्तपत्रं निवेशयेत् ॥
पत्रे मंत्रस्त्वयं लेख्यो यः पुरोक्तः श्वयंभुवा
brahmaṇastvaṃ sutā devī tulānāmneti kathyate ||
tukāro gaurave nityaṃ lakāro laghuni smṛtaḥ
||39||ब्रह्मणस्त्वं सुता देवी तुलानाम्नेति कथ्यते ॥
तुकारो गौरवे नित्यं लकारो लघुनि स्मृतः
gurulāghavasaṃyogāttulā tena nigadyase ||
saṃśayānmocayasvainamabhiśastaṃ naraṃ śubhe
||40||गुरुलाघवसंयोगात्तुला तेन निगद्यसे ॥
संशयान्मोचयस्वैनमभिशस्तं नरं शुभे
bhūya āropayettaṃ tu naraṃ tasminsapatrakam ||
tulito yadi vardheta śuddho bhavati dharmataḥ
||41||भूय आरोपयेत्तं तु नरं तस्मिन्सपत्रकम् ॥
तुलितो यदि वर्धेत शुद्धो भवति धर्मतः
hīyamāno na śuddhaḥ syāditi dharmavido viduḥ ||
śikyacchede tulābhaṃge punarāropayennaram
||42||हीयमानो न शुद्धः स्यादिति धर्मविदो विदुः ॥
शिक्यच्छेदे तुलाभंगे पुनरारोपयेन्नरम्
evaṃ niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ yaccānyāyaṃ na lopayet ||
etatsarvaṃ ravau vāre kāryaṃ saṃpūjya bhāskaram
||43||एवं निःसंशयं ज्ञानं यच्चान्यायं न लोपयेत् ॥
एतत्सर्वं रवौ वारे कार्यं संपूज्य भास्करम्
athātaḥ saṃpravakṣyāmi viṣadivyaṃ śrṛṇuṣva me
||44||अथातः संप्रवक्ष्यामि विषदिव्यं श्रृणुष्व मे
dviprakāraṃ ca tatproktaṃ ghaṭasarpaviṣaṃ tathā ||
śṛṃgiṇo vatsanābhasya himaśailabhavasya vā
||45||द्विप्रकारं च तत्प्रोक्तं घटसर्पविषं तथा ॥
शृंगिणो वत्सनाभस्य हिमशैलभवस्य वा
yavāḥ sapta pradātavyā athavā ṣaḍghṛtaplutāḥ ||
mūrdhni vinyastapatrasya patre caivaṃ niveśayet
||46||यवाः सप्त प्रदातव्या अथवा षड्घृतप्लुताः ॥
मूर्ध्नि विन्यस्तपत्रस्य पत्रे चैवं निवेशयेत्
tvaṃ viṣa brahmaṇaḥ putra satyadharme vyavasthitaḥ ||
trāyasvainaṃ naraṃ pāpātsatyenāsya bhavāmṛtam
||47||त्वं विष ब्रह्मणः पुत्र सत्यधर्मे व्यवस्थितः ॥
त्रायस्वैनं नरं पापात्सत्येनास्य भवामृतम्
yena vegairvinā jīrṇaṃ chardimūrcchāvivarjitam ||
taṃ tu śuddhaṃ vijānīyāditi dharmavido viduḥ
||48||येन वेगैर्विना जीर्णं छर्दिमूर्च्छाविवर्जितम् ॥
तं तु शुद्धं विजानीयादिति धर्मविदो विदुः
kṣudhitaṃ kṣudhitaḥ sarpaṃ ghaṭasthaṃ procya pūrvavat ||
saṃspṛśettālikāḥ sapta na daśecchudhyatīti saḥ
||49||क्षुधितं क्षुधितः सर्पं घटस्थं प्रोच्य पूर्ववत् ॥
संस्पृशेत्तालिकाः सप्त न दशेच्छुध्यतीति सः
agnidivyaṃ yathā prāha viraṃcistacchṛṇuṣva me ||
saptamaṃḍalakānkuryāddevasyāgre ravestathā
||50||अग्निदिव्यं यथा प्राह विरंचिस्तच्छृणुष्व मे ॥
सप्तमंडलकान्कुर्याद्देवस्याग्रे रवेस्तथा
maṃḍalānmaṃḍalaṃ kāryaṃ pūrveṇeti viniścayaḥ ||
ṣoḍaśāṃtulakaṃ kāryaṃ maṃḍalāttāvadaṃ taram
||51||मंडलान्मंडलं कार्यं पूर्वेणेति विनिश्चयः ॥
षोडशांतुलकं कार्यं मंडलात्तावदं तरम्
ārdravāsasamāhūya tathā caivāpyupopitam ||
kārayetsarvadivyāni devabrāhmaṇasaṃnidhau
||52||आर्द्रवाससमाहूय तथा चैवाप्युपोपितम् ॥
कारयेत्सर्वदिव्यानि देवब्राह्मणसंनिधौ
pratyakṣaṃ kārayeddivyaṃ rājño vādhikṛtasya vā ||
brāhmaṇānāṃ śrutavatāṃ prakṛtīnāṃ tathaiva ca
||53||प्रत्यक्षं कारयेद्दिव्यं राज्ञो वाधिकृतस्य वा ॥
ब्राह्मणानां श्रुतवतां प्रकृतीनां तथैव च
paścime dinakāle hi prāṅmukhaḥ prāñjaliḥ śuciḥ ||
caturasre maṃḍale'nye kṛtvā caiva samau karau
||54||पश्चिमे दिनकाले हि प्राङ्मुखः प्राञ्जलिः शुचिः ॥
चतुरस्रे मंडलेऽन्ये कृत्वा चैव समौ करौ
lakṣayeyuḥ kṛtādīni hastayostasya hāriṇaḥ ||
saptāśvatthasya patrāṇi bhadhnīyuḥ karayostataḥ
||55||लक्षयेयुः कृतादीनि हस्तयोस्तस्य हारिणः ॥
सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि भध्नीयुः करयोस्ततः
navena kṛtasūtreṇa kārpāsena dṛḍhaṃ yathā ||
tatastu susamaṃ kṛtvā aṣṭāṃgulamathāyasam
||56||नवेन कृतसूत्रेण कार्पासेन दृढं यथा ॥
ततस्तु सुसमं कृत्वा अष्टांगुलमथायसम्
piṃḍaṃ hutāśasaṃtaptaṃ paṃcāśatpalikaṃ dṛḍham ||
ādau pūjāṃ raveḥ kṛtvā hutāśasyātha kārayet
||57||पिंडं हुताशसंतप्तं पंचाशत्पलिकं दृढम् ॥
आदौ पूजां रवेः कृत्वा हुताशस्याथ कारयेत्
raktacaṃdanadhūpābhyāṃ raktapuṣpaistathaiva ca ||
abhiśastasya patraṃ ca badhnīyāccaiva mūrdhani
||58||रक्तचंदनधूपाभ्यां रक्तपुष्पैस्तथैव च ॥
अभिशस्तस्य पत्रं च बध्नीयाच्चैव मूर्धनि
maṃtreṇānena saṃyuktaṃ brāhmaṇābhihitena ca ||
tvamagne vedāścatvārastvaṃ ca yajñeṣu hūyase
||59||मंत्रेणानेन संयुक्तं ब्राह्मणाभिहितेन च ॥
त्वमग्ने वेदाश्चत्वारस्त्वं च यज्ञेषु हूयसे
pāpaṃ punāsi vai yasmāttasmātpāvaka ucyase ||
tvaṃ mukhaṃ sarvadevānāṃ tvaṃ mukhaṃ brahmavādinām
||60||पापं पुनासि वै यस्मात्तस्मात्पावक उच्यसे ॥
त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम्
jaṭharastho'si bhūtānāṃ tato vetsi śubhāśubham ||
pāpeṣu darśayātmānamarciṣmānbhava pāvaka
||61||जठरस्थोऽसि भूतानां ततो वेत्सि शुभाशुभम् ॥
पापेषु दर्शयात्मानमर्चिष्मान्भव पावक
athavā śuddhabhāveṣu śīto bhavamahābala ||
tato'bhiśastaḥ śanakairmaṃḍalāni parikramet
||62||अथवा शुद्धभावेषु शीतो भवमहाबल ॥
ततोऽभिशस्तः शनकैर्मंडलानि परिक्रमेत्
parikramya śanairjahyāllohapiṃḍaṃ tataḥ kṣitau ||
vipatrahastaṃ taṃ paścātkārayedvrīhimardanam
||63||परिक्रम्य शनैर्जह्याल्लोहपिंडं ततः क्षितौ ॥
विपत्रहस्तं तं पश्चात्कारयेद्व्रीहिमर्दनम्
nirvikārau karau dṛṣṭvā śuddho bhavati dharmataḥ ||
bhayādvā pātayedyastu tadadho vā vibhāvyate
||64||निर्विकारौ करौ दृष्ट्वा शुद्धो भवति धर्मतः ॥
भयाद्वा पातयेद्यस्तु तदधो वा विभाव्यते
punastvāhārayellohaṃ vidhireṣa prakīrtitaḥ ||
athātaḥ saṃpraaivakṣyāmi taptamāṣavidhiṃ śrṛṇu
||65||पुनस्त्वाहारयेल्लोहं विधिरेष प्रकीर्तितः ॥
अथातः संप्रऐवक्ष्यामि तप्तमाषविधिं श्रृणु
kārayedāyasaṃ pātraṃ tāmraṃ vā ṣoḍaśāṃgulam ||
caturaṃgulakhātaṃ tu mṛnmayaṃ vāpi kārayet
||66||कारयेदायसं पात्रं ताम्रं वा षोडशांगुलम् ॥
चतुरंगुलखातं तु मृन्मयं वापि कारयेत्
pūrayedghṛtatailābhyāṃ palairviśatibhistataḥ ||
sutapte nikṣipettatra suvarṇasya tu māṣakam
||67||पूरयेद्घृततैलाभ्यां पलैर्विशतिभिस्ततः ॥
सुतप्ते निक्षिपेत्तत्र सुवर्णस्य तु माषकम्
vahnyuktaṃ vinyasenmaṃtramabhiśastasya mūrdhani ||
aṃguṣṭhāṃguliyogena taptamāṣaṃ samuddharet
||68||वह्न्युक्तं विन्यसेन्मंत्रमभिशस्तस्य मूर्धनि ॥
अंगुष्ठांगुलियोगेन तप्तमाषं समुद्धरेत्
śuddhaṃ jñeyamasaṃdigdhaṃ visphoṭādivivarjitam ||
phālaśuddhiṃ pravakṣyāmi tāṃ śrṛṇu tvaṃ dhanaṃjaya
||69||शुद्धं ज्ञेयमसंदिग्धं विस्फोटादिविवर्जितम् ॥
फालशुद्धिं प्रवक्ष्यामि तां श्रृणु त्वं धनंजय
āyasaṃ dvādaśapalaṃ ghaṭitaṃ phālamucyate ||
aṣṭāṃgulamadīrghaṃ ca caturaṃgulavistṛtam
||70||आयसं द्वादशपलं घटितं फालमुच्यते ॥
अष्टांगुलमदीर्घं च चतुरंगुलविस्तृतम्
vahnyuktaṃ vinyasenmaṃtramabhiśastasya mūrdhani ||
triḥparāvartayejjihvā lihannasmātṣaḍaṃgulam
||71||वह्न्युक्तं विन्यसेन्मंत्रमभिशस्तस्य मूर्धनि ॥
त्रिःपरावर्तयेज्जिह्वा लिहन्नस्मात्षडंगुलम्
gavāṃ kṣīraṃ pradātavyaṃ jihvāśodhanamuttamam ||
jihvāparīkṣaṇaṃ kuryāddagdhā cenna tu vimocyate
||72||गवां क्षीरं प्रदातव्यं जिह्वाशोधनमुत्तमम् ॥
जिह्वापरीक्षणं कुर्याद्दग्धा चेन्न तु विमोच्यते
taṃ viśuddhaṃ vijānīyādviśuddhā cettu jāyate ||
taṃdulasyātha vakṣyāmi vidhidharmaṃ sanātanam
||73||तं विशुद्धं विजानीयाद्विशुद्धा चेत्तु जायते ॥
तंदुलस्याथ वक्ष्यामि विधिधर्मं सनातनम्
caurye tu taṃdulā deyā na cānyatra kathaṃcana ||
taṃdulānudake siktvā rātrau tatraiva sthāpayet
||74||चौर्ये तु तंदुला देया न चान्यत्र कथंचन ॥
तंदुलानुदके सिक्त्वा रात्रौ तत्रैव स्थापयेत्
prabhāte kāriṇe deyā bhakṣaṇāya na saṃśayaḥ ||
triḥkôtvaḥ prāṅmukhaścaiva patre niṣṭhīvayettataḥ
||75||प्रभाते कारिणे देया भक्षणाय न संशयः ॥
त्रिःकॉत्वः प्राङ्मुखश्चैव पत्रे निष्ठीवयेत्ततः
pippalasyātha bhūrjasya na tvanyasya kathaṃcana ||
tāṃstu vai kārayecchuddhāṃstaṃdulāñchālisaṃbhavān
||76||पिप्पलस्याथ भूर्जस्य न त्वन्यस्य कथंचन ॥
तांस्तु वै कारयेच्छुद्धांस्तंदुलाञ्छालिसंभवान्
mṛnmaye bhājane kṛtvā savituḥ purataḥ sthitaḥ ||
tandulānmaṃtrayecchuddhānmantreṇānena dharmataḥ
||77||मृन्मये भाजने कृत्वा सवितुः पुरतः स्थितः ॥
तन्दुलान्मंत्रयेच्छुद्धान्मन्त्रेणानेन धर्मतः
dīyase dharmatattvajñairmānuṣāṇāṃ viśodhanam ||
stutastandula satyena dharmatastrātumarhasi
||78||दीयसे धर्मतत्त्वज्ञैर्मानुषाणां विशोधनम् ॥
स्तुतस्तन्दुल सत्येन धर्मतस्त्रातुमर्हसि
niṣṭhīvane kṛte teṣāṃ savituḥ purataḥ sthite ||
śoṇitaṃ dṛśyate yasya tamaśuddhaṃ vinirdiśet
||79||निष्ठीवने कृते तेषां सवितुः पुरतः स्थिते ॥
शोणितं दृश्यते यस्य तमशुद्धं विनिर्दिशेत्
evamaṣṭavidhaṃ divyaṃ pāpasaṃśayacchedanam ||
bhaṭṭādityasya purato jāyate kurunaṃdana
||80||एवमष्टविधं दिव्यं पापसंशयच्छेदनम् ॥
भट्टादित्यस्य पुरतो जायते कुरुनंदन
jaladivyaṃ tathā prāhurdviprakāraṃ purāvidaḥ ||
jalahastaṃ smṛtaṃ caikaṃ majjanaṃ cāparaṃ viduḥ
||81||जलदिव्यं तथा प्राहुर्द्विप्रकारं पुराविदः ॥
जलहस्तं स्मृतं चैकं मज्जनं चापरं विदुः
bāṇakṣepastathādānaṃ yāvadvīryavatā kṛtam ||
tāvattaṃ majjayejjīvettathā tacchuddhimādiśet
||82||बाणक्षेपस्तथादानं यावद्वीर्यवता कृतम् ॥
तावत्तं मज्जयेज्जीवेत्तथा तच्छुद्धिमादिशेत्
evaṃvidhamidaṃ sthānaṃ bhaṭṭādityasya bhārata ||
mamaiva kṛpayā bhānorjātametanmahītale
||83||एवंविधमिदं स्थानं भट्टादित्यस्य भारत ॥
ममैव कृपया भानोर्जातमेतन्महीतले
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe bhaṭṭādityamāhātmye divyavarṇanaṃnāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 44 ||