bhūsaṃsthitivarṇanam
śrīnārada uvāca
barbarītīrthamāhātmyamatho vakṣyāmi te'rjuna ||
yathā barbarikā jātā śataśrṛṃgā nṛpātmajā
||1||बर्बरीतीर्थमाहात्म्यमथो वक्ष्यामि तेऽर्जुन ॥
यथा बर्बरिका जाता शतश्रृंगा नृपात्मजा
kumāriketi vikhyātā tasyā nāmnā prakathyate ||
idaṃ kaumārikākhaṃḍaṃ caturvargaphalapradam
||2||कुमारिकेति विख्याता तस्या नाम्ना प्रकथ्यते ॥
इदं कौमारिकाखंडं चतुर्वर्गफलप्रदम्
yayā kṛtā pṛthivyāṃ ca nānāgrāmādikalpanā ||
idaṃ bharatakhaṃḍaṃ ca yayā samyakprakalpitam
||3||यया कृता पृथिव्यां च नानाग्रामादिकल्पना ॥
इदं भरतखंडं च यया सम्यक्प्रकल्पितम्
dhanaṃjaya uvāca
mahadetanmamāścaryaṃ śrotavyaṃ paramaṃ mune ||
kumārīcaritaṃ sarvaṃ brūhi mahyaṃ savistaram
||4||महदेतन्ममाश्चर्यं श्रोतव्यं परमं मुने ॥
कुमारीचरितं सर्वं ब्रूहि मह्यं सविस्तरम्
kathaṃ viśvamidaṃ jātaṃ karmajātiprakalpitam ||
kathaṃ vā bhārataṃ khaṃḍaṃ śuśrūṣeya sadā mama
||5||कथं विश्वमिदं जातं कर्मजातिप्रकल्पितम् ॥
कथं वा भारतं खंडं शुश्रूषेय सदा मम
nārada uvāca
avyakto'sminnirāloke pradhānapuruṣāvubhau ||
ajau samāgatāvekau kevalaṃ śrṛṇumo vayam
||6||अव्यक्तोऽस्मिन्निरालोके प्रधानपुरुषावुभौ ॥
अजौ समागतावेकौ केवलं श्रृणुमो वयम्
tataḥ svabhāvakālābhyāṃ svarūpābhyāṃ samīritam ||
īkṣaṇenaiva prakṛtermahattattvamajāyata
||7||ततः स्वभावकालाभ्यां स्वरूपाभ्यां समीरितम् ॥
ईक्षणेनैव प्रकृतेर्महत्तत्त्वमजायत
mahattattvādvikurvāṇādahaṃtattvaṃ vyajāyata ||
tridhā tanmunibhiḥ proktaṃ sattvarāsatāmasam
||8||महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहंतत्त्वं व्यजायत ॥
त्रिधा तन्मुनिभिः प्रोक्तं सत्त्वरासतामसम्
tāmasātpaṃca jātāni tanmātrāṇi vudurbudhāḥ ||
tanmātrebhyaśca bhūtāni veśeṣāḥ paṃca tadbhavāḥ
||9||तामसात्पंच जातानि तन्मात्राणि वुदुर्बुधाः ॥
तन्मात्रेभ्यश्च भूतानि वेशेषाः पंच तद्भवाः
sāttvikāccāpyahaṃkārādvidvi karmedriyāṇi ca ||
ekādaśaṃ manaścaiva rājasaṃ ca dvayorviduḥ
||10||सात्त्विकाच्चाप्यहंकाराद्विद्वि कर्मेद्रियाणि च ॥
एकादशं मनश्चैव राजसं च द्वयोर्विदुः
caturviśatitattvāni jātānīti purā viduḥ ||
sadāśivena vai puṃsā tāni dṛṣṭāni bhārata
||11||चतुर्विशतितत्त्वानि जातानीति पुरा विदुः ॥
सदाशिवेन वै पुंसा तानि दृष्टानि भारत
budbudākāratāṃ jagmuraṃḍaṃ jātaṃ tataḥ śubham ||
śakatoṭipramāṇaṃ ca brahmāṃḍamidamucyate
||12||बुद्बुदाकारतां जग्मुरंडं जातं ततः शुभम् ॥
शकतोटिप्रमाणं च ब्रह्मांडमिदमुच्यते
ātmāsya kathito brahmā vyabhajatsa tridhā tvidam ||
ūrdhvaṃ tatra sthitā devā madhye caiva ca mānavāḥ
||13||आत्मास्य कथितो ब्रह्मा व्यभजत्स त्रिधा त्विदम् ॥
ऊर्ध्वं तत्र स्थिता देवा मध्ये चैव च मानवाः
nāgā daityāśca pātāle tridhaitatparikalpitam ||
aikaikaṃ saptadhābhūya tatastena prakalpitam
||14||नागा दैत्याश्च पाताले त्रिधैतत्परिकल्पितम् ॥
ऐकैकं सप्तधाभूय ततस्तेन प्रकल्पितम्
pātālāni ca dvīpāni svarlokāḥ saptasapta ca ||
sapta dvīpāni vakṣyāmi śrṛṇu teṣāṃ prakalpanām
||15||पातालानि च द्वीपानि स्वर्लोकाः सप्तसप्त च ॥
सप्त द्वीपानि वक्ष्यामि श्रृणु तेषां प्रकल्पनाम्
lakṣayojanavistāraṃ jaṃbūdvīpaṃ prakīrtyate ||
sūryabiṃbasamākāraṃ tāvatkṣārārṇavāvṛtam
||16||लक्षयोजनविस्तारं जंबूद्वीपं प्रकीर्त्यते ॥
सूर्यबिंबसमाकारं तावत्क्षारार्णवावृतम्
śākadvīpaṃ dviguṇato jaṃbūdvīpāttataḥ param ||
tāvatā kṣīratoyena samudreṇa parīvṛtam
||17||शाकद्वीपं द्विगुणतो जंबूद्वीपात्ततः परम् ॥
तावता क्षीरतोयेन समुद्रेण परीवृतम्
surātoyena daityānāṃ mohakāryarṇavena hi ||
puṣkaraṃ tu tato dvīpaṃ dviguṇaṃ tāvatā vṛtam
||18||सुरातोयेन दैत्यानां मोहकार्यर्णवेन हि ॥
पुष्करं तु ततो द्वीपं द्विगुणं तावता वृतम्
kuśadvīpaṃ dviguṇatastatastatparataḥ smṛtam ||
dadhitoyena paritastāvadarṇavasaṃvṛtam
||19||कुशद्वीपं द्विगुणतस्ततस्तत्परतः स्मृतम् ॥
दधितोयेन परितस्तावदर्णवसंवृतम्
tataḥ paraṃ krauñcasaṃjñaṃ dviguṇaṃ hi ghṛtābdhinā ||
tataḥ śālmalidvīpaṃ ca dviguṇaṃ tāvataiva ca
||20||ततः परं क्रौञ्चसंज्ञं द्विगुणं हि घृताब्धिना ॥
ततः शाल्मलिद्वीपं च द्विगुणं तावतैव च
ikṣusārasvarūpeṇa samudreṇa parivṛtam ||
gomedaṃ tasya parito dviguṇaṃ tāvatā vṛtam
||21||इक्षुसारस्वरूपेण समुद्रेण परिवृतम् ॥
गोमेदं तस्य परितो द्विगुणं तावता वृतम्
svādutoyena ramyeṇa samudreṇa samaṃtataḥ ||
evaṃ koṭidvayaṃ pārtha lakṣapaṃcāśatatrayam
||22||स्वादुतोयेन रम्येण समुद्रेण समंततः ॥
एवं कोटिद्वयं पार्थ लक्षपंचाशतत्रयम्
paṃcāśacca sahasrāṇi saptadvīpāḥ sasāgarāḥ ||
daśottarāṇi paṃcaiva aṃgulānāṃ śatāni ca
||23||पंचाशच्च सहस्राणि सप्तद्वीपाः ससागराः ॥
दशोत्तराणि पंचैव अंगुलानां शतानि च
apāṃ vṛddhikṣayo dṛṣṭaḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ ||
tato hemamayī bhūmirdaśakoṭyaḥ kurūdvaha
||24||अपां वृद्धिक्षयो दृष्टः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥
ततो हेममयी भूमिर्दशकोट्यः कुरूद्वह
devānāṃ krīḍanasthānaṃ lokālokastataḥ param ||
parvato valayākāro yojanāyutavistṛtaḥ
||25||देवानां क्रीडनस्थानं लोकालोकस्ततः परम् ॥
पर्वतो वलयाकारो योजनायुतविस्तृतः
asya bāhye tamo ghoraṃ duṣprekṣyaṃ jīvavarjitam ||
paṃcatriṃśatsmṛtāḥ koṭyo lakṣāṇyekonaviṃśatiḥ
||26||अस्य बाह्ये तमो घोरं दुष्प्रेक्ष्यं जीववर्जितम् ॥
पंचत्रिंशत्स्मृताः कोट्यो लक्षाण्येकोनविंशतिः
catvāriṃśatsahasrāṇi yojanānāṃ ca phālguna ||
saptasāgaramānastu garbhodastadanaṃtaram
||27||चत्वारिंशत्सहस्राणि योजनानां च फाल्गुन ॥
सप्तसागरमानस्तु गर्भोदस्तदनंतरम्
koṭiyojanavistāraḥ kaṭāhaṛ saṃvyavasthitaḥ ||
brahmaṇoṃ'ḍaṃ kaṭāhena saṃyuktaṃ merumadhyataḥ
||28||कोटियोजनविस्तारः कटाहऋ संव्यवस्थितः ॥
ब्रह्मणोंऽडं कटाहेन संयुक्तं मेरुमध्यतः
paṃcāśatkoṭayo jñeyā daśadikṣu samaṃtataḥ ||
jaṃbudvīpasya madhye tu merunāmāsti parvataḥ
||29||पंचाशत्कोटयो ज्ञेया दशदिक्षु समंततः ॥
जंबुद्वीपस्य मध्ये तु मेरुनामास्ति पर्वतः
sa lakṣayojano jñeyo hyadhaścordhvaṃ pramāṇataḥ ||
ṣoḍaśaiva sahasrāṇi yojanānāmadhaḥ sthitaḥ
||30||स लक्षयोजनो ज्ञेयो ह्यधश्चोर्ध्वं प्रमाणतः ॥
षोडशैव सहस्राणि योजनानामधः स्थितः
ucchrayaścaturāśītirdvātriṃśanmūrdhni vistṛtaḥ ||
tribhiḥ śṛṃgaiḥ samāyuktaḥ śarāvākṛtimastakaḥ
||31||उच्छ्रयश्चतुराशीतिर्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः ॥
त्रिभिः शृंगैः समायुक्तः शरावाकृतिमस्तकः
madhyaśṛṃge brahmavāsa aiśānyāṃ tryaṃbakasya ca ||
nairṛtye vāsudevasya hemaśṛṃgaṃ ca brahmaṇaḥ
||32||मध्यशृंगे ब्रह्मवास ऐशान्यां त्र्यंबकस्य च ॥
नैर्ऋत्ये वासुदेवस्य हेमशृंगं च ब्रह्मणः
ratnajaṃ śaṃkarasyāpi rājataṃ keśavasya ca ||
merudikṣu catasṛṣu viṣkaṃbhā girayaḥ smṛtāḥ
||33||रत्नजं शंकरस्यापि राजतं केशवस्य च ॥
मेरुदिक्षु चतसृषु विष्कंभा गिरयः स्मृताः
pūrveṇa maṃdaro nāmadakṣiṇe gaṃdhamādanaḥ ||
vipulaḥ paścimo jñeyaḥ supārśvastu tathottare
||34||पूर्वेण मंदरो नामदक्षिणे गंधमादनः ॥
विपुलः पश्चिमो ज्ञेयः सुपार्श्वस्तु तथोत्तरे
kadaṃbo maṃdare jñeyojaṃburvai gaṃdhamādane ||
aśvattho vipule caiva supārśveca vaṭomataḥ
||35||कदंबो मंदरे ज्ञेयोजंबुर्वै गंधमादने ॥
अश्वत्थो विपुले चैव सुपार्श्वेच वटोमतः
ekādaśaśatāyāmāścatvāro giriketavaḥ ||
eteṣāṃ saṃti catvāri vanāni jayamūrdhasu
||36||एकादशशतायामाश्चत्वारो गिरिकेतवः ॥
एतेषां संति चत्वारि वनानि जयमूर्धसु
pūrvaṃ caitrarathaṃ nāmadakṣiṇe gaṃdhamādanam ||
vaibhrājaṃpaścime jñeyamudakcitrarathaṃ vanam
||37||पूर्वं चैत्ररथं नामदक्षिणे गंधमादनम् ॥
वैभ्राजंपश्चिमे ज्ञेयमुदक्चित्ररथं वनम्
sarāṃsi cāpi catvāri caturdikṣu nibodha me ||
prācye'ruṇodasaṃjñaṃ tu mānasaṃ dakṣiṇe saraḥ
||38||सरांसि चापि चत्वारि चतुर्दिक्षु निबोध मे ॥
प्राच्येऽरुणोदसंज्ञं तु मानसं दक्षिणे सरः
pratyakchīto dakaṃnāma uttare ca mahāhradaḥ ||
viṣkaṃbhagirayo hyeta ucchritāḥ paṃcaviṃśatiḥ
||39||प्रत्यक्छीतो दकंनाम उत्तरे च महाह्रदः ॥
विष्कंभगिरयो ह्येत उच्छ्रिताः पंचविंशतिः
yojanānāṃ sahasrāṇi sahasraṃ piṃḍataḥ smṛtam ||
anye ca saṃti bahuśastatra vai kesarācalāḥ
||40||योजनानां सहस्राणि सहस्रं पिंडतः स्मृतम् ॥
अन्ये च संति बहुशस्तत्र वै केसराचलाः
merordakṣiṇataścaiva trayo maryādaparvatāḥ ||
niṣadho hemakūṭaśca himavāniti te trayaḥ
||41||मेरोर्दक्षिणतश्चैव त्रयो मर्यादपर्वताः ॥
निषधो हेमकूटश्च हिमवानिति ते त्रयः
lakṣayojanadīrghāśca vistīrṇā dvisahasrakam ||
trayaścottarato merornīlaḥ śveto'tha śrṛṃgavān
||42||लक्षयोजनदीर्घाश्च विस्तीर्णा द्विसहस्रकम् ॥
त्रयश्चोत्तरतो मेरोर्नीलः श्वेतोऽथ श्रृंगवान्
mālyavānpūrvato merorgaṃdhākhyaḥ paścime tathā ||
ityete girayaḥ proktā jaṃbudvīpe samaṃtataḥ
||43||माल्यवान्पूर्वतो मेरोर्गंधाख्यः पश्चिमे तथा ॥
इत्येते गिरयः प्रोक्ता जंबुद्वीपे समंततः
gaṃdhamādanasaṃsthāyā mahāgajapramāṇataḥ ||
phalāni jaṃbavāstannāmnā jaṃbūdvīpamiti smṛtam
||44||गंधमादनसंस्थाया महागजप्रमाणतः ॥
फलानि जंबवास्तन्नाम्ना जंबूद्वीपमिति स्मृतम्
āsītsvāyaṃbhuvonāma manurādyaḥ prajāpatiḥ ||
āsītstrī śatarūpā tāmuduvoḍha prajāpatiḥ ||
priyavratottānapādau tasyā''stāṃ tanayāvubhau
||45||आसीत्स्वायंभुवोनाम मनुराद्यः प्रजापतिः ॥
आसीत्स्त्री शतरूपा तामुदुवोढ प्रजापतिः ॥
प्रियव्रतोत्तानपादौ तस्याऽऽस्तां तनयावुभौ
dhruvaścottānapādasya putraḥ paramadhārmikaḥ ||
bhaktyā sa viṣṇumārādhya sthānaṃ caivākṣayaṃ gataḥ
||46||ध्रुवश्चोत्तानपादस्य पुत्रः परमधार्मिकः ॥
भक्त्या स विष्णुमाराध्य स्थानं चैवाक्षयं गतः
priyavratasya rājarṣerutpannā daśa sūnavaḥ ||
trayaḥ pravrajitāstatra paraṃbrahma samāśritāḥ
||47||प्रियव्रतस्य राजर्षेरुत्पन्ना दश सूनवः ॥
त्रयः प्रव्रजितास्तत्र परंब्रह्म समाश्रिताः
sapta saptasu dvīpeṣu tena putrāḥ pratiṣṭhitāḥ ||
jaṃbūdvīpādhipo jyeṣṭha āgnīdhra iti viśrutaḥ
||48||सप्त सप्तसु द्वीपेषु तेन पुत्राः प्रतिष्ठिताः ॥
जंबूद्वीपाधिपो ज्येष्ठ आग्नीध्र इति विश्रुतः
tasyāsannava sutāḥ pārtha navavarṣeśvarāḥ smṛtāḥ ||
teṣāṃ nāmnā ca te varṣāstiṣṭhaṃtyadyāpi cāṃkitāḥ
||49||तस्यासन्नव सुताः पार्थ नववर्षेश्वराः स्मृताः ॥
तेषां नाम्ना च ते वर्षास्तिष्ठंत्यद्यापि चांकिताः
yojanānāṃ sahasrāṇi nava pratyekaśaḥ smṛtāḥ ||
meroścaturdaśaṃ khaṃḍaṃ gaṃdhamālyavatordvayoḥ
||50||योजनानां सहस्राणि नव प्रत्येकशः स्मृताः ॥
मेरोश्चतुर्दशं खंडं गंधमाल्यवतोर्द्वयोः
aṃtare hemabhūmiṣṭhamilāvṛtamihocyate ||
mālyavatsāgarāṃtasya bhadrāśvamiti procyate
||51||अंतरे हेमभूमिष्ठमिलावृतमिहोच्यते ॥
माल्यवत्सागरांतस्य भद्राश्वमिति प्रोच्यते
gaṃdhavatsāgarāṃtasya ketumālamiti smṛtam
||52||गंधवत्सागरांतस्य केतुमालमिति स्मृतम्
śrṛṃgavajjaladheraṃtaḥ kurukhaṃḍamiti smṛtam ||
śrṛṃgavacchvetamadhye ca khaṇḍaṃ proktaṃ hiraṇmayam
||53||श्रृंगवज्जलधेरंतः कुरुखंडमिति स्मृतम् ॥
श्रृंगवच्छ्वेतमध्ये च खण्डं प्रोक्तं हिरण्मयम्
sunīlaśvetayormadhye khaṃḍamāhuśca ramyakam ||
niṣadho hemakūṭaśca harikhaṃḍaṃ tadaṃtarā
||54||सुनीलश्वेतयोर्मध्ये खंडमाहुश्च रम्यकम् ॥
निषधो हेमकूटश्च हरिखंडं तदंतरा
himavaddhimakūṭāṃtaḥ khaṇḍaṃ kiṃpuruṣaṃ smṛtam ||
himādrijaladherantarnābhi khaṇḍamiti smṛtam
||55||हिमवद्धिमकूटांतः खण्डं किंपुरुषं स्मृतम् ॥
हिमाद्रिजलधेरन्तर्नाभि खण्डमिति स्मृतम्
nābhikhaṇḍaṃ ca kuravo dve varṣe dhanupākṛtī ||
himavāṃśca giriśrṛṃgī jyāsthāne parikīrtitau
||56||नाभिखण्डं च कुरवो द्वे वर्षे धनुपाकृती ॥
हिमवांश्च गिरिश्रृंगी ज्यास्थाने परिकीर्तितौ
nābheḥ putraśca ṛṣabha ṛṣabhādbarato'bhavat ||
tasya nāmnā tvidaṃ varṣaṃ bhārataṃ ceti kīrtyate
||57||नाभेः पुत्रश्च ऋषभ ऋषभाद्बरतोऽभवत् ॥
तस्य नाम्ना त्विदं वर्षं भारतं चेति कीर्त्यते
atra dharmārthakāmānāṃ mokṣasya ca upārjanam ||
anyatra bhogabhūmiśca sarvatra kurunaṃdana
||58||अत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च उपार्जनम् ॥
अन्यत्र भोगभूमिश्च सर्वत्र कुरुनंदन
śākadvīpe ca śāko'sti yojanānāṃ sahasrakaḥ ||
tasya nāmnā ca tadvarṣaṃ śākadvīpamiti smṛtam
||59||शाकद्वीपे च शाकोऽस्ति योजनानां सहस्रकः ॥
तस्य नाम्ना च तद्वर्षं शाकद्वीपमिति स्मृतम्
tasya ca priyavrata evādhipatirnāmnā medhātithiriti
||60||तस्य च प्रियव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथिरिति
tasya purojavamanojavavepamānadhūmrānīkacitrarephabahurūpaviśvacārasaṃjñāni putranāmāni sapta varṣāṇi
||61||तस्य पुरोजवमनोजववेपमानधूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविश्वचारसंज्ञानि पुत्रनामानि सप्त वर्षाणि
śākadvīpe ca varṣa ṛtavratasatyavratānuvratanāmāno vāyyavātkamaṃ bhagavaṃtaṃ japaṃti
||62||शाकद्वीपे च वर्ष ऋतव्रतसत्यव्रतानुव्रतनामानो वाय्यवात्कमं भगवंतं जपंति
aṃtaḥ praviśya bhūtāni yo vibhajyātmaketubhiḥ ||
aṃtaryāmīśvaraḥ sākṣātpātu no yadvaśe jagat
||63||अंतः प्रविश्य भूतानि यो विभज्यात्मकेतुभिः ॥
अंतर्यामीश्वरः साक्षात्पातु नो यद्वशे जगत्
iti japaḥ ||
kuśadvīpe kuśastaṃbo yojanānāṃ sahasrakaḥ ||
taccihnacihnitaṃ tasmātkuśadvīpaṃ tataḥ smṛtam
||64||इति जपः ॥
कुशद्वीपे कुशस्तंबो योजनानां सहस्रकः ॥
तच्चिह्नचिह्नितं तस्मात्कुशद्वीपं ततः स्मृतम्
taddvīpapatiśca praiyavrato hiraṇyaromā tatputravasuvasudānadṛḍhakavinābhiguptasatyavratavāmadevanāmāṃkitāni sapta varṣāṇi ||
varṇāśca kuliśakovidābhiyuktakulakasaṃjñā jātavedasaṃ bhagavaṃtaṃ stuvaṃti
||65||तद्द्वीपपतिश्च प्रैयव्रतो हिरण्यरोमा तत्पुत्रवसुवसुदानदृढकविनाभिगुप्तसत्यव्रतवामदेवनामांकितानि सप्त वर्षाणि ॥
वर्णाश्च कुलिशकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा जातवेदसं भगवंतं स्तुवंति
parasya brahṇaḥ sākṣājjātavedāsi havyavāṭ ||
devānāṃ puruṣāṃgānāṃ yajñena puruṣaṃ yajaḥ
||66||परस्य ब्रह्णः साक्षाज्जातवेदासि हव्यवाट् ॥
देवानां पुरुषांगानां यज्ञेन पुरुषं यजः
iti stutiḥ ||
krauṃcadvīpe krauṃcanāmā parvato yojanāyataḥ ||
yo'sau guhena nirbhinnastaccihnaṃ krauṃcadvīpakam
||67||इति स्तुतिः ॥
क्रौंचद्वीपे क्रौंचनामा पर्वतो योजनायतः ॥
योऽसौ गुहेन निर्भिन्नस्तच्चिह्नं क्रौंचद्वीपकम्
tatra ca praiyavrato ghṛtapṛṣṭināmā tatputrāmamadhuruhameghapṛṣṭhasvadāmaṛtāśvalohitārṇavavanaspatiitisaptaputranāmāṃkitāni sapta varṣāṇi
||68||तत्र च प्रैयव्रतो घृतपृष्टिनामा तत्पुत्राममधुरुहमेघपृष्ठस्वदामऋताश्वलोहितार्णववनस्पतिइतिसप्तपुत्रनामांकितानि सप्त वर्षाणि
varṇāśca guruṛṣabhadraviṇadevakasaṃjñāḥ
||69||वर्णाश्च गुरुऋषभद्रविणदेवकसंज्ञाः
āpomayaṃ bhagavaṃtaṃ stuvaṃti
||70||आपोमयं भगवंतं स्तुवंति
āpaḥ puruṣavīryāśca punaṃtīrbhūrbhūvaḥsvaśca ||
taiḥ punaramīvaghnāḥsaṃspṛśetātmanā bhuvaḥ
||71||आपः पुरुषवीर्याश्च पुनंतीर्भूर्भूवःस्वश्च ॥
तैः पुनरमीवघ्नाःसंस्पृशेतात्मना भुवः
iti japaḥ ||
śālmalernāma vṛkṣasya tatravāsaḥ sahasraṃ yojanānāṃ taccihnaṃ śālmalidvipamucyate
||72||इति जपः ॥
शाल्मलेर्नाम वृक्षस्य तत्रवासः सहस्रं योजनानां तच्चिह्नं शाल्मलिद्विपमुच्यते
tasyādhipatiḥ praiyavrato yajñabāhustatputrasurocanasaumanasyaramaṇakadevabarhipāribhadrāpyāyanābhijñānanāmāni saptavarṣāṇi
||73||तस्याधिपतिः प्रैयव्रतो यज्ञबाहुस्तत्पुत्रसुरोचनसौमनस्यरमणकदेवबर्हिपारिभद्राप्यायनाभिज्ञाननामानि सप्तवर्षाणि
varṇāśca śrutadharavīryavasuṃdharaiṣaṃdharasaṃjñā bhagavaṃtaṃ somaṃ yajaṃti
||74||वर्णाश्च श्रुतधरवीर्यवसुंधरइषंधरसंज्ञा भगवंतं सोमं यजंति
svayoniḥ pitṛdevebhyo vibhajañchuklakṛṣṇayoḥ ||
adhaḥ prajānāṃ sarvāsāṃ rājā naḥ somostu
||75||स्वयोनिः पितृदेवेभ्यो विभजञ्छुक्लकृष्णयोः ॥
अधः प्रजानां सर्वासां राजा नः सोमोस्तु
iti japaḥ gomedanāmā plakṣosti suramyo yasya cchāyayā ||
modovṛddhiṃ gataṃ laulyādgomedaṃ dvīpamucyate
||76||इति जपः गोमेदनामा प्लक्षोस्ति सुरम्यो यस्य च्छायया ॥
मोदोवृद्धिं गतं लौल्याद्गोमेदं द्वीपमुच्यते
tatra praiyavrata idhmajihvaḥ patistatputrasivasuramyasubhadra śāṃtyaśaptamṛtābhayanāmāṃkitāni sapta varṣāṇi
||77||तत्र प्रैयव्रत इध्मजिह्वः पतिस्तत्पुत्रसिवसुरम्यसुभद्र शांत्यशप्तमृताभयनामांकितानि सप्त वर्षाणि
varṇāśca haṃsapataṃgordhvāṃcanasatyāṃgasaṃjñāścatvāro bhagavaṃtaṃ sūryaṃ yajaṃte
||78||वर्णाश्च हंसपतंगोर्ध्वांचनसत्यांगसंज्ञाश्चत्वारो भगवंतं सूर्यं यजंते
praśrasya viṣṇurūpaṃyattatrotthasya brahmaṇo'mṛtasya ca ||
mṛtyośca sūryamātmānaṃ dhīmahi
||79||प्रश्रस्य विष्णुरूपंयत्तत्रोत्थस्य ब्रह्मणोऽमृतस्य च ॥
मृत्योश्च सूर्यमात्मानं धीमहि
iti japaḥ ||
svarṇapatrāṇi niyutaṃ yojanānāṃ sahasrakam ||
puṣkaraṃ jvaladā bhāti taccihnaṃ dvīpapuṣkaram
||80||इति जपः ॥
स्वर्णपत्राणि नियुतं योजनानां सहस्रकम् ॥
पुष्करं ज्वलदा भाति तच्चिह्नं द्वीपपुष्करम्
tasyādhipatiḥ praiyavrato vītahotranāmā tatputrau ramaṇakaghātakau
||81||तस्याधिपतिः प्रैयव्रतो वीतहोत्रनामा तत्पुत्रौ रमणकघातकौ
tannāmacihnataṃ khaṃḍadvayam
||82||तन्नामचिह्नतं खंडद्वयम्
tayoraṃtarālemānasācalo nāma valayākāraḥ parvato yasminbhramati bhagavānbhāskara iti
||83||तयोरंतरालेमानसाचलो नाम वलयाकारः पर्वतो यस्मिन्भ्रमति भगवान्भास्कर इति
tatra varṇāśca na saṃti kevalaṃ samānāste brahma dhyāyaṃti
||84||तत्र वर्णाश्च न संति केवलं समानास्ते ब्रह्म ध्यायंति
yadyatkarmamayaṃ liṃgaṃ brahmaliṃgaṃ janorcayan ||
bhedenaikāṃtamadvaitaṃ tasmai bhagavate namaḥ
||85||यद्यत्कर्ममयं लिंगं ब्रह्मलिंगं जनोर्चयन् ॥
भेदेनैकांतमद्वैतं तस्मै भगवते नमः
iti japaḥ ||
naiṣu krodho na mātsaryaṃ puṇyapāpārjanena ca ||
ayutaṃ dviguṇaṃ cāpi kramādāyuḥ prakīrtitam
||86||इति जपः ॥
नैषु क्रोधो न मात्सर्यं पुण्यपापार्जनेन च ॥
अयुतं द्विगुणं चापि क्रमादायुः प्रकीर्तितम्
japaṃtaḥ kāminīyuktā viharaṃtyamarā iva ||
atha te saṃpravakṣyāmi ūrdhvalokasya saṃsthitim
||87||जपंतः कामिनीयुक्ता विहरंत्यमरा इव ॥
अथ ते संप्रवक्ष्यामि ऊर्ध्वलोकस्य संस्थितिम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kumārikākhyāne bhūsaṃsthitivarṇanaṃnāma spatatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 ||