caturyugavyavasthāvarṇanam
arjuna uvāca
mahākālastvasau kaśca kathaṃ siddhimupāgataḥ ||
asmiṃstīrthe muniśreṣṭha mahadāścarya matra me
||1||महाकालस्त्वसौ कश्च कथं सिद्धिमुपागतः ॥
अस्मिंस्तीर्थे मुनिश्रेष्ठ महदाश्चर्य मत्र मे
sarvametatsamākhyāhi śraddadhānāya pṛcchate
||2||सर्वमेतत्समाख्याहि श्रद्दधानाय पृच्छते
nārada uvāca
namaskṛtya mahākālaṃ varadaṃ sthāṇumavyayam ||
śaktitaścaritaṃ tasya vakṣye pāṃḍukulodvaha
||3||नमस्कृत्य महाकालं वरदं स्थाणुमव्ययम् ॥
शक्तितश्चरितं तस्य वक्ष्ये पांडुकुलोद्वह
vārāṇasyāṃ puri purā babhūva japatāṃ varaḥ ||
rudrajāpī mahābhāgo māṃṭirnāma mahāyaśāḥ
||4||वाराणस्यां पुरि पुरा बभूव जपतां वरः ॥
रुद्रजापी महाभागो मांटिर्नाम महायशाः
tasyāputrasya putrārthe rudrānsaṃjapataḥ kila ||
gataṃ varṣaśataṃ tuṣṭastatastaṃ prāha śaṃkaraḥ
||5||तस्यापुत्रस्य पुत्रार्थे रुद्रान्संजपतः किल ॥
गतं वर्षशतं तुष्टस्ततस्तं प्राह शंकरः
māṃṭe tava suto dhīmānmatprabhāvaparākramaḥ ||
vaṃśasya tava sarvasya samuddhartā bhaviṣyati
||6||मांटे तव सुतो धीमान्मत्प्रभावपराक्रमः ॥
वंशस्य तव सर्वस्य समुद्धर्ता भविष्यति
iti śrutvā rudravaco māṃṭirharṣaṃ paraṃ gataḥ ||
tataḥ kāle kiyanmātre patnī māṃṭermahātmanaḥ
||7||इति श्रुत्वा रुद्रवचो मांटिर्हर्षं परं गतः ॥
ततः काले कियन्मात्रे पत्नी मांटेर्महात्मनः
dadhāra garbhaṃ caṭikā tapomūrtidharā yathā ||
tasya garbhasya varṣāṇi catvāri kila saṃyayuḥ
||8||दधार गर्भं चटिका तपोमूर्तिधरा यथा ॥
तस्य गर्भस्य वर्षाणि चत्वारि किल संययुः
na punarmāturudaraṃtyaktvā nirgacchate bahiḥ ||
tato māṃṭirupāmaṃtrya sāmabhistamavocata
||9||न पुनर्मातुरुदरंत्यक्त्वा निर्गच्छते बहिः ॥
ततो मांटिरुपामंत्र्य सामभिस्तमवोचत
vatsa sāmānyaputro'pi pitroḥ sukhakaraḥ sadā ||
śuddhāyāṃ mātari bhavo mattaḥ kiṃ pīḍayasyalam
||10||वत्स सामान्यपुत्रोऽपि पित्रोः सुखकरः सदा ॥
शुद्धायां मातरि भवो मत्तः किं पीडयस्यलम्
vatsa mānuṣyavāsasya spṛhā tubhyaṃ kathaṃ na hi ||
yatra dharmārthakāmānāṃ mokṣasyāpi ca saṃtatiḥ
||11||वत्स मानुष्यवासस्य स्पृहा तुभ्यं कथं न हि ॥
यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्यापि च संततिः
kadā manuṣyā jāyema pūjā yatra mahāphalā ||
pitṝṇāṃ devatānāṃ ca nānādharmāśca yatra hi
||12||कदा मनुष्या जायेम पूजा यत्र महाफला ॥
पितॄणां देवतानां च नानाधर्माश्च यत्र हि
iti bhūtāni śocaṃti nānāyonigatānyapi ||
tattvaṃ mānuṣyamatulaṃ spṛhaṇīyaṃ divaukasām ||
anādṛtya kathaṃ brūhi sthitaścodara eva ca
||13||इति भूतानि शोचंति नानायोनिगतान्यपि ॥
तत्त्वं मानुष्यमतुलं स्पृहणीयं दिवौकसाम् ॥
अनादृत्य कथं ब्रूहि स्थितश्चोदर एव च
garbha uvāca
tāta jānāmyahaṃ sarvametatparama durlabham ||
kiṃ tu bibhemi cātimātraṃ kālamārgasya nityaśaḥ
||14||तात जानाम्यहं सर्वमेतत्परम दुर्लभम् ॥
किं तु बिभेमि चातिमात्रं कालमार्गस्य नित्यशः
dvau mārgau kila vedeṣu proktau kālo'rcireva ca ||
arciṣā mokṣamāyāṃti kālamārgeṇa karmaṇi
||15||द्वौ मार्गौ किल वेदेषु प्रोक्तौ कालोऽर्चिरेव च ॥
अर्चिषा मोक्षमायांति कालमार्गेण कर्मणि
svarge vā narake vāpi kālamārgagato hyayam ||
na śarma labhate kvāpi vyādhaviddhamṛgo yathā
||16||स्वर्गे वा नरके वापि कालमार्गगतो ह्ययम् ॥
न शर्म लभते क्वापि व्याधविद्धमृगो यथा
tasyaiva hetoḥ prayatetkovido yanna duḥkhavit ||
kālena ghorarūpeṇa gaṃbhīreṇa samāhitaḥ
||17||तस्यैव हेतोः प्रयतेत्कोविदो यन्न दुःखवित् ॥
कालेन घोररूपेण गंभीरेण समाहितः
taccenmama manastāta nānādoṣairna mohyate ||
tato'haṃ durlabhaṃ janma mānuṣyaṃ śīghramāpnuyām
||18||तच्चेन्मम मनस्तात नानादोषैर्न मोह्यते ॥
ततोऽहं दुर्लभं जन्म मानुष्यं शीघ्रमाप्नुयाम्
tatastasya pitā pārtha kāṃdiśīko maheśvaram ||
jagāma śaraṇaṃ devaṃ trāhitrāhi maheśvara
||19||ततस्तस्य पिता पार्थ कांदिशीको महेश्वरम् ॥
जगाम शरणं देवं त्राहित्राहि महेश्वर
tvāṃ vinā ko'paro deva putrasyābhīṣṭado'sti me ||
tvayaiva dattastvaṃ cāmuṃ janma prāpaya me sutam
||20||त्वां विना कोऽपरो देव पुत्रस्याभीष्टदोऽस्ति मे ॥
त्वयैव दत्तस्त्वं चामुं जन्म प्रापय मे सुतम्
tatastasyātibhaktyāsau prāha tuṣṭo maheśvaraḥ ||
vibhūtīḥ svā dharmajñānavairāgyaiśvaryameva ca
||21||ततस्तस्यातिभक्त्यासौ प्राह तुष्टो महेश्वरः ॥
विभूतीः स्वा धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमेव च
viparītaśca śīghraṃ bho māṃṭiputraḥ prabodhyatām ||
tatastā dyotayaṃtyaśca vibhūtyo garbhamūciṃre
||22||विपरीतश्च शीघ्रं भो मांटिपुत्रः प्रबोध्यताम् ॥
ततस्ता द्योतयंत्यश्च विभूत्यो गर्भमूचिंरे
mahāmate māṃṭiputra na dhāryaṃ te bhayaṃ hṛdi ||
catvārastvāṃ hi dharmādyā manastyakṣyāmahe na te
||23||महामते मांटिपुत्र न धार्यं ते भयं हृदि ॥
चत्वारस्त्वां हि धर्माद्या मनस्त्यक्ष्यामहे न ते
tato'parāstvadharmādyāḥ procurnaiva tathā vayam ||
bhaviṣyāmo manastubhyamasmattava bhayaṃ na hi
||24||ततोऽपरास्त्वधर्माद्याः प्रोचुर्नैव तथा वयम् ॥
भविष्यामो मनस्तुभ्यमस्मत्तव भयं न हि
ityukte sa vibhūtībhiḥ śīghrameva kumārakaḥ ||
niḥsasāra bahirjātaścakaṃpeti ruroda ca
||25||इत्युक्ते स विभूतीभिः शीघ्रमेव कुमारकः ॥
निःससार बहिर्जातश्चकंपेति रुरोद च
tato vibhūtayaḥ prāhurmāṃṭe tava sutastvasau ||
adyāpi kālamārgasya bhītaḥ kampati roditi
||26||ततो विभूतयः प्राहुर्मांटे तव सुतस्त्वसौ ॥
अद्यापि कालमार्गस्य भीतः कम्पति रोदिति
kālabhītiriti khyātastasmādeṣa bhaviṣyati ||
iti dattvā varaṃ tāśca mahādevāṃtikaṃ yayuḥ
||27||कालभीतिरिति ख्यातस्तस्मादेष भविष्यति ॥
इति दत्त्वा वरं ताश्च महादेवांतिकं ययुः
so'pi bālaḥ pravavṛdhe śuklapakṣa ivoḍupaḥ ||
saṃskṛtaḥ sa ca saṃskārairdhīmānpaśupativratī
||28||सोऽपि बालः प्रववृधे शुक्लपक्ष इवोडुपः ॥
संस्कृतः स च संस्कारैर्धीमान्पशुपतिव्रती
paṃcamaṃtrāñjapañchuddhastīrthayātrāparo'bhavat ||
rudrakṣetreṣu sasnau sa japanmantrāṃśca bhārata
||29||पंचमंत्राञ्जपञ्छुद्धस्तीर्थयात्रापरोऽभवत् ॥
रुद्रक्षेत्रेषु सस्नौ स जपन्मन्त्रांश्च भारत
kālabhītiguptakṣetraguṇāñchrutvābhyupāyayau ||
snātvā tato mahītoye japtvā mantrāṃśca koṭiśaḥ
||30||कालभीतिगुप्तक्षेत्रगुणाञ्छ्रुत्वाभ्युपाययौ ॥
स्नात्वा ततो महीतोये जप्त्वा मन्त्रांश्च कोटिशः
nivṛtto nātidūretha bilvavṛkṣaṃ dadarśa saḥ ||
dṛṣṭvā taṃ tasya cādhastallakṣamekaṃ jajāpa saḥ
||31||निवृत्तो नातिदूरेथ बिल्ववृक्षं ददर्श सः ॥
दृष्ट्वा तं तस्य चाधस्तल्लक्षमेकं जजाप सः
japatastasya viprasya iṃdriyāṇi layaṃ yayuḥ ||
kevalaṃ paramānaṃdasvarūpo'sāvabhūtkṣaṇāt
||32||जपतस्तस्य विप्रस्य इंद्रियाणि लयं ययुः ॥
केवलं परमानंदस्वरूपोऽसावभूत्क्षणात्
tasyānaṃdasya naupamyaṃ svargādīnāṃ bhavetkvacit ||
gaṃgodakasyeva mānaṃ kevalaṃ so'pyasāvapi
||33||तस्यानंदस्य नौपम्यं स्वर्गादीनां भवेत्क्वचित् ॥
गंगोदकस्येव मानं केवलं सोऽप्यसावपि
tatra līno muhurtena punaścābhūdyathā purā ||
tato visiṣmiye pārtha kālabhītiruvāca ha
||34||तत्र लीनो मुहुर्तेन पुनश्चाभूद्यथा पुरा ॥
ततो विसिष्मिये पार्थ कालभीतिरुवाच ह
nāyaṃ mama mahānando vārāṇasyāṃ na namiṣe ||
na prabhāse na kedāre na cāpyamarakaṇṭake
||35||नायं मम महानन्दो वाराणस्यां न नमिषे ॥
न प्रभासे न केदारे न चाप्यमरकण्टके
śrīparvate na cānyatra yādṛśodyapravarttate ||
nirvikārāṇi svacchāni gaṃgāṃbāṃsīvakhāni me
||36||श्रीपर्वते न चान्यत्र यादृशोद्यप्रवर्त्तते ॥
निर्विकाराणि स्वच्छानि गंगांबांसीवखानि मे
bhūteṣu paramā prītistrijagaddyotate sphuṭam ||
dharmamekaṃ paraṃ mahyaṃ cetaścāpyavagacchati
||37||भूतेषु परमा प्रीतिस्त्रिजगद्द्योतते स्फुटम् ॥
धर्ममेकं परं मह्यं चेतश्चाप्यवगच्छति
aho sthānaprabhāvo'yaṃ sphuṭaṃ cāpyatra procyate ||
nirdoṣaṃ yacchuci stāna sarvopadravavarjitam
||38||अहो स्थानप्रभावोऽयं स्फुटं चाप्यत्र प्रोच्यते ॥
निर्दोषं यच्छुचि स्तान सर्वोपद्रववर्जितम्
tatra sthitasya dharmārthastadvadbhūyātsahasradhā ||
tadasmācca prabhāvāddhi jānāmītaḥ svacetasi
||39||तत्र स्थितस्य धर्मार्थस्तद्वद्भूयात्सहस्रधा ॥
तदस्माच्च प्रभावाद्धि जानामीतः स्वचेतसि
viśiṣṭaṃ kāśimukhyebhyastīrthebhyaḥ sthānakaṃ tvidam ||
tasmādatraiva saṃsthohaṃ tapastapsyāmi puṣkalam
||40||विशिष्टं काशिमुख्येभ्यस्तीर्थेभ्यः स्थानकं त्विदम् ॥
तस्मादत्रैव संस्थोहं तपस्तप्स्यामि पुष्कलम्
idaṃ cedaṃ tīrthamiti sadā yastṛṣitaścaret ||
na sa siddhimavāpnoti kleśenaiva mriyeta saḥ
||41||इदं चेदं तीर्थमिति सदा यस्तृषितश्चरेत् ॥
न स सिद्धिमवाप्नोति क्लेशेनैव म्रियेत सः
iti saṃciṃtya bilvasya vṛkṣasyādho vyavasthitaḥ ||
jajāpa mantrānrudrasya aṃguṣṭhāgreṇa dhiṣṭhitaḥ
||42||इति संचिंत्य बिल्वस्य वृक्षस्याधो व्यवस्थितः ॥
जजाप मन्त्रान्रुद्रस्य अंगुष्ठाग्रेण धिष्ठितः
gṛhītvā niyamaṃ toyabiṃduṃ varṣaśate'gnivat ||
tato varṣaśate yāte japatastasya bhārata
||43||गृहीत्वा नियमं तोयबिंदुं वर्षशतेऽग्निवत् ॥
ततो वर्षशते याते जपतस्तस्य भारत
kaścittoyabhṛtaṃ kumbhaṃ gṛhītvā nara āvrajat ||
sataṃ praṇamya prāhedaṃ kālabhītiṃ praharṣataḥ
||44||कश्चित्तोयभृतं कुम्भं गृहीत्वा नर आव्रजत् ॥
सतं प्रणम्य प्राहेदं कालभीतिं प्रहर्षतः
adya te niyamaḥ pūrṇastoyametanmahāmate ||
gṛhāṇa saphalaṃ mahyaṃ śramaṃ kartumihārhasi
||45||अद्य ते नियमः पूर्णस्तोयमेतन्महामते ॥
गृहाण सफलं मह्यं श्रमं कर्तुमिहार्हसि
kālabhītiruvāca
ko bhavānvarṇato brūhi kimācāraśca tattvataḥ ||
janmācārau viditvā te grahīṣyāmyanyathā na hi
||46||को भवान्वर्णतो ब्रूहि किमाचारश्च तत्त्वतः ॥
जन्माचारौ विदित्वा ते ग्रहीष्याम्यन्यथा न हि
nara uvāca
na jāne pitarau svīyau naṣṭau vā sarvathā na hi ||
evamevāpi paśyāmi sarvadā'haṃ sa eva ca
||47||न जाने पितरौ स्वीयौ नष्टौ वा सर्वथा न हि ॥
एवमेवापि पश्यामि सर्वदाऽहं स एव च
ācāraiścāpi dharmaiśca na kāryaṃ mama kiṃcana ||
tasmādvakṣyāmi nāpyetanna cāpyasmi samācare
||48||आचारैश्चापि धर्मैश्च न कार्यं मम किंचन ॥
तस्माद्वक्ष्यामि नाप्येतन्न चाप्यस्मि समाचरे
kālabhītiruvāca
yadyevaṃ nodakaṃ tubhyaṃ grahīṣyāmyasmi karhicit ||
śrṛṇuṣvātra vaco yanme gururāha śrutīritam
||49||यद्येवं नोदकं तुभ्यं ग्रहीष्याम्यस्मि कर्हिचित् ॥
श्रृणुष्वात्र वचो यन्मे गुरुराह श्रुतीरितम्
na jñāyate kulaṃ yasya bījaśuddhiṃ vinā tataḥ ||
tasya khādanpibanvāpi sādhuḥ sīdati tatkṣaṇāt
||50||न ज्ञायते कुलं यस्य बीजशुद्धिं विना ततः ॥
तस्य खादन्पिबन्वापि साधुः सीदति तत्क्षणात्
yaśca rudraṃ na jānāti rudrabhaktaśca yo nahi ||
annodakaṃ tasya bhuñjanpātakī syānna saṃśayaḥ
||51||यश्च रुद्रं न जानाति रुद्रभक्तश्च यो नहि ॥
अन्नोदकं तस्य भुञ्जन्पातकी स्यान्न संशयः
ajñātvā yaḥ śivaṃ bhuṃkte kathyate so'tra brahmahā ||
mārṣṭi ca brahmahānnāde tasmāttasya na bhakṣayet
||52||अज्ञात्वा यः शिवं भुंक्ते कथ्यते सोऽत्र ब्रह्महा ॥
मार्ष्टि च ब्रह्महान्नादे तस्मात्तस्य न भक्षयेत्
gaṃgodakumbhaḥ syādyadvattanmadhye madyabiṃdunā ||
aśivajñasya yo bhuṃkte śivajño'pi tathaiva saḥ
||53||गंगोदकुम्भः स्याद्यद्वत्तन्मध्ये मद्यबिंदुना ॥
अशिवज्ञस्य यो भुंक्ते शिवज्ञोऽपि तथैव सः
hīnavarṇaśca yaḥ syāddhi śivabhakto'pi naiva saḥ ||
pratigṛhyau guṇau tasmādvilokyau dvau pratigrahe
||54||हीनवर्णश्च यः स्याद्धि शिवभक्तोऽपि नैव सः ॥
प्रतिगृह्यौ गुणौ तस्माद्विलोक्यौ द्वौ प्रतिग्रहे
nara uvāca
etena tava vākyena hāsyaṃ saṃjāyate mama ||
aho mugdho'si mithyā tvamapasmārī jaḍo'pi ca
||55||एतेन तव वाक्येन हास्यं संजायते मम ॥
अहो मुग्धोऽसि मिथ्या त्वमपस्मारी जडोऽपि च
sadā sarveṣu bhūteṣu śivo vasati nityaśaḥ ||
sādhvasādhu tato vākyaṃ naiva nindā śivasya sā
||56||सदा सर्वेषु भूतेषु शिवो वसति नित्यशः ॥
साध्वसाधु ततो वाक्यं नैव निन्दा शिवस्य सा
ātmanaśca parasyāpi yaḥ karotyaṃtaro haram ||
tasya bhinnadṛśo mṛtyurvidadhe bhayamulbaṇam
||57||आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यंतरो हरम् ॥
तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम्
athavā kā hi pānīye bhavedaśucitā vada ||
mṛttikodbhavakumbho'yaṃ pāvakenāpi pācitaḥ
||58||अथवा का हि पानीये भवेदशुचिता वद ॥
मृत्तिकोद्भवकुम्भोऽयं पावकेनापि पाचितः
pūrṇaśca payasā kasminneṣāmaśucitā kutaḥ
||59||पूर्णश्च पयसा कस्मिन्नेषामशुचिता कुतः
atha cenmama saṃsargādaśucitvaṃ ca mīyate ||
tadasyāṃ saṃsthitaḥ pṛthvyāmahaṃtvaṃ ca kuto vada
||60||अथ चेन्मम संसर्गादशुचित्वं च मीयते ॥
तदस्यां संस्थितः पृथ्व्यामहंत्वं च कुतो वद
kutaḥ pṛthivyāṃ carasi khe tvaṃ naiva carasyuta ||
evaṃ vicāryamāṇe te bhāṣitaṃ mugdhavadbhavet
||61||कुतः पृथिव्यां चरसि खे त्वं नैव चरस्युत ॥
एवं विचार्यमाणे ते भाषितं मुग्धवद्भवेत्
kālabhītiruvāca
sarvabhūteṣu cedevaṃ śiva eveti cocyate ||
nāstikāṃ mṛttikā kasmādbhakṣayaṃti nabhasyake
||62||सर्वभूतेषु चेदेवं शिव एवेति चोच्यते ॥
नास्तिकां मृत्तिका कस्माद्भक्षयंति नभस्यके
śuddhyarthaṃ tena viśvasya sthāpitā saṃsthitiryathā ||
phalena pālitā sā ca nānyathā tāṃ śrṛṇuṣva ca
||63||शुद्ध्यर्थं तेन विश्वस्य स्थापिता संस्थितिर्यथा ॥
फलेन पालिता सा च नान्यथा तां श्रृणुष्व च
sasarjeti purā dhātā rūpātmakamidaṃ jagat ||
tacca nāmaprapañcena baddhaṃ dāmnā ca gauryathā
||64||ससर्जेति पुरा धाता रूपात्मकमिदं जगत् ॥
तच्च नामप्रपञ्चेन बद्धं दाम्ना च गौर्यथा
sa ca nāmaprapañcastu caturddhā bhidyate kila ||
dhvanirvarṇāḥ padaṃ vākyamityāspadacatuṣṭayam
||65||स च नामप्रपञ्चस्तु चतुर्द्धा भिद्यते किल ॥
ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम्
tatra dhvanirnādamayo varṇāścākārapūrvakāḥ ||
padaṃ `śa vami' ti proktaṃ vākyaṃ ceti śivaṃ' bhajet
||66||तत्र ध्वनिर्नादमयो वर्णाश्चाकारपूर्वकाः ॥
पदं `श वमि' ति प्रोक्तं वाक्यं चेति शिवं' भजेत्
taccāpi vākyaṃ trividhaṃ bhavediti śrutermatam ||
prabhusammatamekaṃ ca suhṛtsaṃmatameva ca
||67||तच्चापि वाक्यं त्रिविधं भवेदिति श्रुतेर्मतम् ॥
प्रभुसम्मतमेकं च सुहृत्संमतमेव च
kāṃtāsaṃmatamevāpi vākyaṃ hi trividhaṃ viduḥ ||
prabhuḥ svāmī yathā bhṛtyamādiśatyetadācara
||68||कांतासंमतमेवापि वाक्यं हि त्रिविधं विदुः ॥
प्रभुः स्वामी यथा भृत्यमादिशत्येतदाचर
tathā śrutismṛtī cobhe prāhatuḥ prabhusaṃmatam ||
itihāsapurāṇādi suhṛtsaṃmatamucyate
||69||तथा श्रुतिस्मृती चोभे प्राहतुः प्रभुसंमतम् ॥
इतिहासपुराणादि सुहृत्संमतमुच्यते
suhṛdvatpratibodhyainaṃ pravartayati tattvataḥ ||
kāvyālāpādikaṃ yacca kāṃtāsaṃmatamucyate
||70||सुहृद्वत्प्रतिबोध्यैनं प्रवर्तयति तत्त्वतः ॥
काव्यालापादिकं यच्च कांतासंमतमुच्यते
prabhuvākyaṃ smṛtaṃ yacca sabāhyābhyaṃtaraṃ śuci ||
suhṛdvākyaṃ tathā śaucaṃ pālayetsvargakāṃkṣayā
||71||प्रभुवाक्यं स्मृतं यच्च सबाह्याभ्यंतरं शुचि ॥
सुहृद्वाक्यं तथा शौचं पालयेत्स्वर्गकांक्षया
tadetatpālanīyaṃ syādbhūmijānāṃ śrutirvadet ||
tvayā nāstikyavākyena cedetadabhidhīyate
||72||तदेतत्पालनीयं स्याद्भूमिजानां श्रुतिर्वदेत् ॥
त्वया नास्तिक्यवाक्येन चेदेतदभिधीयते
etena śrutiśāstrāṇi purāṇaṃ ca vṛtaiva kim ||
agre saptarṣipūrvā ye brāhmaṇāḥ kṣatriyā bhavan
||73||एतेन श्रुतिशास्त्राणि पुराणं च वृतैव किम् ॥
अग्रे सप्तर्षिपूर्वा ये ब्राह्मणाः क्षत्रिया भवन्
mugdhāḥ sarve'bhavandakṣā ye hi vedaṃ gatā hyanu ||
tathā vedāṃtavacanaṃ sattvasthā hyūrdhvagāminaḥ
||74||मुग्धाः सर्वेऽभवन्दक्षा ये हि वेदं गता ह्यनु ॥
तथा वेदांतवचनं सत्त्वस्था ह्यूर्ध्वगामिनः
tiṣṭhaṃti rājasā madhye hyadho gacchaṃti tāmasāḥ ||
sattvāhāraiḥ sattvavṛttyā svargagāmī bhavettataḥ
||75||तिष्ठंति राजसा मध्ये ह्यधो गच्छंति तामसाः ॥
सत्त्वाहारैः सत्त्ववृत्त्या स्वर्गगामी भवेत्ततः
na caitadapya sūyāmo yadbhūteṣu śivo na hi ||
astyeva sarvabhūteṣu śrṛṇvatrāpyupamānakam
||76||न चैतदप्य सूयामो यद्भूतेषु शिवो न हि ॥
अस्त्येव सर्वभूतेषु श्रृण्वत्राप्युपमानकम्
yathā suvarṇajātāni bhūṣaṇāni bahūni ca ||
kānicicchuddharūpāṇi hīnarūpāṇi kānicit
||77||यथा सुवर्णजातानि भूषणानि बहूनि च ॥
कानिचिच्छुद्धरूपाणि हीनरूपाणि कानिचित्
svarṇaṃ sarveṣu cāstyeva tathaiva sa sadāśivaḥ ||
hīnarūpaṃ śodhitaṃ sacchuddhimeti na caikatām
||78||स्वर्णं सर्वेषु चास्त्येव तथैव स सदाशिवः ॥
हीनरूपं शोधितं सच्छुद्धिमेति न चैकताम्
tathedaṃ śodhitaṃ dehaṃ śuddhaṃ divi vrajetsphuṭam ||
tasmātsarvātmanā hīnānna grāhyaṃ bata dhīmatā
||79||तथेदं शोधितं देहं शुद्धं दिवि व्रजेत्स्फुटम् ॥
तस्मात्सर्वात्मना हीनान्न ग्राह्यं बत धीमता
cedidaṃ śodhayeddehaṃ naiva grāhyaṃ samaṃtataḥ ||
sarvato yaḥ pratigrāhī nihārāhārayorna ca
||80||चेदिदं शोधयेद्देहं नैव ग्राह्यं समंततः ॥
सर्वतो यः प्रतिग्राही निहाराहारयोर्न च
śuciḥ syādalpadivasātpāṣāṇo'sau bhavetsphuṭam ||
tasmātsarvātmanā naiva grahīṣyehaṃ jalaṃ sphuṭam
||81||शुचिः स्यादल्पदिवसात्पाषाणोऽसौ भवेत्स्फुटम् ॥
तस्मात्सर्वात्मना नैव ग्रहीष्येहं जलं स्फुटम्
sādhuvāpyathavā'sādhu pramāṇaṃ naḥ śrutiḥ parā ||
evamukte sa ca naraḥ prahasandakṣiṇena ca
||82||साधुवाप्यथवाऽसाधु प्रमाणं नः श्रुतिः परा ॥
एवमुक्ते स च नरः प्रहसन्दक्षिणेन च
aṃguṣṭhena likhanbhūmiṃ cakre gartaṃ mahottamam ||
tatra cikṣepa tattoyaṃ tena gartaḥ sma pūritaḥ
||83||अंगुष्ठेन लिखन्भूमिं चक्रे गर्तं महोत्तमम् ॥
तत्र चिक्षेप तत्तोयं तेन गर्तः स्म पूरितः
atyaricyata toyaṃ ca cakre pādena saṃlikhan ||
cakre saraḥ pūritaṃ cāpyatiriktajalena tat
||84||अत्यरिच्यत तोयं च चक्रे पादेन संलिखन् ॥
चक्रे सरः पूरितं चाप्यतिरिक्तजलेन तत्
tadadbhutaṃ mahaddṛṣṭvā naiva vipro visiṣmiye ||
yato bahuvidhaṃ citraṃ bhavedbhūtādyupāsiṣu
||85||तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा नैव विप्रो विसिष्मिये ॥
यतो बहुविधं चित्रं भवेद्भूताद्युपासिषु
taccitreṇa na jahyācca śrutimārgaṃ sanātanam
||86||तच्चित्रेण न जह्याच्च श्रुतिमार्गं सनातनम्
nara uvāca
atimūrkhosi vipra tvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase ||
kiṃ na śrutastvayā ślokaḥ purāvidbhirudīritaḥ ||
kūponyasya ghaṭo'nyasya rajjuranyasya bhārata
||87||अतिमूर्खोसि विप्र त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ॥
किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः पुराविद्भिरुदीरितः ॥
कूपोन्यस्य घटोऽन्यस्य रज्जुरन्यस्य भारत
pāyaṃtyanye pibaṃtyanye sarve te samabhāginaḥ ||
tajjalaṃ mama kasmāttvaṃ dharmajño na pibasyasi
||88||पायंत्यन्ये पिबंत्यन्ये सर्वे ते समभागिनः ॥
तज्जलं मम कस्मात्त्वं धर्मज्ञो न पिबस्यसि
nārada uvāca
tato vimamṛśe śloko bahudhā samabhāginām ||
aniścayādvicāryāsau ghaṭādyaiḥ samabhāgitā
||89||ततो विममृशे श्लोको बहुधा समभागिनाम् ॥
अनिश्चयाद्विचार्यासौ घटाद्यैः समभागिता
bahupotadravyakṣepaḥ sarvaiḥ sā samabhāgitā ||
evaṃ kartuḥ phalaiḥ sarvaiḥ samaṃ syācca punaḥpunaḥ
||90||बहुपोतद्रव्यक्षेपः सर्वैः सा समभागिता ॥
एवं कर्तुः फलैः सर्वैः समं स्याच्च पुनःपुनः
yaḥ śuciśca śivaṃ dhyāyanprāsādakūpakartari ||
jalapratigrahābhāvātpibato'sya samaṃ phalam
||91||यः शुचिश्च शिवं ध्यायन्प्रासादकूपकर्तरि ॥
जलप्रतिग्रहाभावात्पिबतोऽस्य समं फलम्
iti niścitya provāca kālabhītirnaraṃ ca tam ||
satyametkiṃ tu kuṃbhapayasā gartapūraṇe
||92||इति निश्चित्य प्रोवाच कालभीतिर्नरं च तम् ॥
सत्यमेत्किं तु कुंभपयसा गर्तपूरणे
dṛṣṭvā pratyakṣato mādṛkkathaṃ pibati bho vada ||
sādhu vāpyathavā'sādhu na pibeyaṃ kathaṃcana
||93||दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो मादृक्कथं पिबति भो वद ॥
साधु वाप्यथवाऽसाधु न पिबेयं कथंचन
evaṃ viniścayaṃ dṛṣṭvāsya sthiraṃ kurunaṃdana ||
puruṣo'sau prahasyaiva kṣaṇādaṃtardadhe tataḥ
||94||एवं विनिश्चयं दृष्ट्वास्य स्थिरं कुरुनंदन ॥
पुरुषोऽसौ प्रहस्यैव क्षणादंतर्दधे ततः
kālabhītiśca paramaṃ vismayaṃ samupāgataḥ ||
vṛttāṃtaḥ koyamityeva ciṃtayāmāsa bhūyasā
||95||कालभीतिश्च परमं विस्मयं समुपागतः ॥
वृत्तांतः कोयमित्येव चिंतयामास भूयसा
tataściṃtayatastasya bilvādhastātsuśobhanam ||
ucchritaṃ sumahāliṃgaṃ pṛthivyā dyotayaddiśaḥ
||96||ततश्चिंतयतस्तस्य बिल्वाधस्तात्सुशोभनम् ॥
उच्छ्रितं सुमहालिंगं पृथिव्या द्योतयद्दिशः
prādurbhāve tatastasya mahāliṃgasya bhārata ||
nanarta khepsarovṛṃdaṃ gadharvā lalitaṃ jaguḥ
||97||प्रादुर्भावे ततस्तस्य महालिंगस्य भारत ॥
ननर्त खेप्सरोवृंदं गधर्वा ललितं जगुः
pārijātamayīṃ puṣpavṛṣṭimiṃdro mumoca ha ||
jayeti devā munayastuṣṭuvurvividhaiḥ stavaiḥ
||98||पारिजातमयीं पुष्पवृष्टिमिंद्रो मुमोच ह ॥
जयेति देवा मुनयस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः
tasminmahati kauravya vartamāne mahotsave ||
kālabhītiḥ pramuditaḥ praṇamya stotramairayat
||99||तस्मिन्महति कौरव्य वर्तमाने महोत्सवे ॥
कालभीतिः प्रमुदितः प्रणम्य स्तोत्रमैरयत्
pāpasya kālaṃ bhavapaṃkakālaṃ kalākalaṃ kālamārgasya kālam ||
devaṃ mahākālamahaṃ prapadye śrīkālakaṃṭhaṃ bhavakālarūpam
||100||पापस्य कालं भवपंककालं कलाकलं कालमार्गस्य कालम् ॥
देवं महाकालमहं प्रपद्ये श्रीकालकंठं भवकालरूपम्
īśānavaktraṃ praṇamāmi tvāhaṃ stauti śrutiḥ sarvavidyeśvarastvam ||
bhūteśvarastvaṃ prapitāmahastvaṃ tasmai namastestu maheśvarāya
||101||ईशानवक्त्रं प्रणमामि त्वाहं स्तौति श्रुतिः सर्वविद्येश्वरस्त्वम् ॥
भूतेश्वरस्त्वं प्रपितामहस्त्वं तस्मै नमस्तेस्तु महेश्वराय
yaṃ stauti vedastamahaṃ prapadye tatpuruṣasaṃjñaṃ śaraṇaṃ dvitīyam ||
tvāṃ vidmahe tac nastvaṃ pradehi śrīrudra deveśa namonamaste
||102||यं स्तौति वेदस्तमहं प्रपद्ये तत्पुरुषसंज्ञं शरणं द्वितीयम् ॥
त्वां विद्महे तच् नस्त्वं प्रदेहि श्रीरुद्र देवेश नमोनमस्ते
aghoravaktraṃ tritayaṃ prapadye atharvajuṣṭaṃ tava rūpakāṇi ||
aghoraghorāṇi ca ghoraghorāṇyahaṃ sadānaumi bhūtāni tubhyam
||103||अघोरवक्त्रं त्रितयं प्रपद्ये अथर्वजुष्टं तव रूपकाणि ॥
अघोरघोराणि च घोरघोराण्यहं सदानौमि भूतानि तुभ्यम्
caturthavaktraṃ ca sadā prapadye sadyobhijātāya namonamaste ||
bhavebhavenādibhavo bhavasva bhavodbhavo māṃ śiva tatratatra
||104||चतुर्थवक्त्रं च सदा प्रपद्ये सद्योभिजाताय नमोनमस्ते ॥
भवेभवेनादिभवो भवस्व भवोद्भवो मां शिव तत्रतत्र
namostu te vāmadevāya jyeṣṭharudrāya kālāya kalāvikāriṇe ||
balaṃkarāyāpi balapramāthine bhūtāni haṃtre ca manonmanāya
||105||नमोस्तु ते वामदेवाय ज्येष्ठरुद्राय कालाय कलाविकारिणे ॥
बलंकरायापि बलप्रमाथिने भूतानि हंत्रे च मनोन्मनाय
triyaṃbakaṃ tvāṃ ca yajāmahe vayaṃ supuṇyagaṃdhaiḥ śivapuṣṭivardhanam ||
urvārukaṃ pakvamivograbaṃdhanādrakṣasva māṃ tryaṃbaka mṛtyumārgāt
||106||त्रियंबकं त्वां च यजामहे वयं सुपुण्यगंधैः शिवपुष्टिवर्धनम् ॥
उर्वारुकं पक्वमिवोग्रबंधनाद्रक्षस्व मां त्र्यंबक मृत्युमार्गात्
ṣaḍakṣaraṃ maṃtravaraṃ taveśa japaṃti ye munayo vītarāgāḥ ||
teṣāṃ prasanno'si japāmahetaṃ tvoṃkārapūrvaṃ ca namaḥ śivāya
||107||षडक्षरं मंत्रवरं तवेश जपंति ये मुनयो वीतरागाः ॥
तेषां प्रसन्नोऽसि जपामहेतं त्वोंकारपूर्वं च नमः शिवाय
evaṃ stuto mahādevo liṃgānniḥsṛtya bhārata ||
trijagaddyotayanmabhāsā pratyakṣaḥ prāha ca dvijam
||108||एवं स्तुतो महादेवो लिंगान्निःसृत्य भारत ॥
त्रिजगद्द्योतयन्मभासा प्रत्यक्षः प्राह च द्विजम्
yattvayātra mahātīrthe bhṛśamārādhito dvija ||
tenāti tuṣṭaste vatsa neśaḥ kālaḥ kathaṃcana
||109||यत्त्वयात्र महातीर्थे भृशमाराधितो द्विज ॥
तेनाति तुष्टस्ते वत्स नेशः कालः कथंचन
ahaṃ ca nararūpī yo dṛṣṭvā te dharmasaṃsthitim ||
dhanyastaddharmamārgo'yaṃ pālyate yadbhavadvidhaiḥ
||110||अहं च नररूपी यो दृष्ट्वा ते धर्मसंस्थितिम् ॥
धन्यस्तद्धर्ममार्गोऽयं पाल्यते यद्भवद्विधैः
sarvatīrthodakairgarataḥ pūrito me sarastathā ||
jalametanmahāpuṇyaṃ tvadarthaṃ me samāhṛtam
||111||सर्वतीर्थोदकैर्गरतः पूरितो मे सरस्तथा ॥
जलमेतन्महापुण्यं त्वदर्थं मे समाहृतम्
saptamaṃtrarahasyaṃ ca yatkṛtaṃ stavanaṃ mama ||
anena paṭhyamānena saptamaṃtraphalaṃ bhavet
||112||सप्तमंत्ररहस्यं च यत्कृतं स्तवनं मम ॥
अनेन पठ्यमानेन सप्तमंत्रफलं भवेत्
abhīṣṭaṃ ca varaṃ matto vṛṇīṣva manasepsitam ||
tvayātitoṣito hyasminādeyaṃ vidyate tava
||113||अभीष्टं च वरं मत्तो वृणीष्व मनसेप्सितम् ॥
त्वयातितोषितो ह्यस्मिनादेयं विद्यते तव
kālabhītiruvāca
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yattvaṃ tuṣṭo'si śaṃkara ||
tvattoṣātsaphalā dharmāḥ śramāyaivānyatāmatāḥ
||114||धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तुष्टोऽसि शंकर ॥
त्वत्तोषात्सफला धर्माः श्रमायैवान्यतामताः
yadi tuṣṭo'si sāṃnidyaṃ liṃge'tra kriyatāṃ sadā ||
akṣayaṃ tatkṛtaṃ cāstu yalliṃge kriyate'tra ca
||115||यदि तुष्टोऽसि सांनिद्यं लिंगेऽत्र क्रियतां सदा ॥
अक्षयं तत्कृतं चास्तु यल्लिंगे क्रियतेऽत्र च
japato yatphalaṃ devapaṃcamaṃtrāyutena ca ||
tatphalaṃ jāyatāṃ naṇāmasya liṃgasya darśane
||116||जपतो यत्फलं देवपंचमंत्रायुतेन च ॥
तत्फलं जायतां नणामस्य लिंगस्य दर्शने
kālamārgādahaṃ yasmānmocito'haṃ maheśvara ||
mahākālamiti khyātaṃ liṃgaṃ tasmādbhavatvidam
||117||कालमार्गादहं यस्मान्मोचितोऽहं महेश्वर ॥
महाकालमिति ख्यातं लिंगं तस्माद्भवत्विदम्
asmiṃśca kūpe yo martyaḥ snātvā tarpayate pitṝn ||
sarvatīrthaphalaṃ cāstu pitṝṇāmakṣayā gatiḥ
||118||अस्मिंश्च कूपे यो मर्त्यः स्नात्वा तर्पयते पितॄन् ॥
सर्वतीर्थफलं चास्तु पितॄणामक्षया गतिः
iti tasyavacaḥ śrutvā prītastaṃ śaṃkaro'bravīt ||
svāyaṃbhuvaṃ yatra liṃgaṃ tatra nityaṃ vasāmyaham
||119||इति तस्यवचः श्रुत्वा प्रीतस्तं शंकरोऽब्रवीत् ॥
स्वायंभुवं यत्र लिंगं तत्र नित्यं वसाम्यहम्
svayaṃbhubāṇaratnotthadātupāṣāṇalohajam ||
liṃgaṃ krameṇa phaladamaṃtyātpūrvaṃ daśottaram
||120||स्वयंभुबाणरत्नोत्थदातुपाषाणलोहजम् ॥
लिंगं क्रमेण फलदमंत्यात्पूर्वं दशोत्तरम्
ākāśe tārakāliṃgaṃ pātāle hāṭakeśvaram ||
svāyaṃbhuvaṃ dhārapṛṣṭhe tadetattritayaṃ samam
||121||आकाशे तारकालिंगं पाताले हाटकेश्वरम् ॥
स्वायंभुवं धारपृष्ठे तदेतत्त्रितयं समम्
viśeṣātprārthitaṃ yacca tacca bhaviṣyati ||
atra puṣpaṃ phalaṃ pūjā naivedyaṃ stavanakriyā
||122||विशेषात्प्रार्थितं यच्च तच्च भविष्यति ॥
अत्र पुष्पं फलं पूजा नैवेद्यं स्तवनक्रिया
dānaṃ vānyaśca yatkiṃcidakṣayaṃ tadbhaviṣyati ||
māghāsitacaturdaśyāṃ śivayoge ca putraka
||123||दानं वान्यश्च यत्किंचिदक्षयं तद्भविष्यति ॥
माघासितचतुर्दश्यां शिवयोगे च पुत्रक
liṃgācca pūrvataḥ kūpesnātvā yastarpayetpitṝn ||
sarvatīrthaphalāvāptiḥ pitṝṇāṃ cākṣayā gatiḥ
||124||लिंगाच्च पूर्वतः कूपेस्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् ॥
सर्वतीर्थफलावाप्तिः पितॄणां चाक्षया गतिः
tasyāṃ rātrau mahākālaṃ yāmeyāme prapūjayet ||
yaḥ kṣipetsarvaliṃgeṣu sa jāgaraphalaṃ labhet
||125||तस्यां रात्रौ महाकालं यामेयामे प्रपूजयेत् ॥
यः क्षिपेत्सर्वलिंगेषु स जागरफलं लभेत्
jiteṃdriyaśca yo nityaṃ māṃ liṃgetra prapūjayet ||
bhuktimuktī na dūrasthe tasya nityaṃ dvijottama
||126||जितेंद्रियश्च यो नित्यं मां लिंगेत्र प्रपूजयेत् ॥
भुक्तिमुक्ती न दूरस्थे तस्य नित्यं द्विजोत्तम
māghe caturdaśyaṣṭamyāṃ somavāre ca parvaṇi ||
snātvā sarasi yo'bhyarcya liṃgametacchivaṃ vrajet
||127||माघे चतुर्दश्यष्टम्यां सोमवारे च पर्वणि ॥
स्नात्वा सरसि योऽभ्यर्च्य लिंगमेतच्छिवं व्रजेत्
dānaṃ tapo rudrajāpaḥ sarvamakṣayameva ca ||
tvaṃ ca nandī dvitīyo me pratīhāro bhaviṣyasi
||128||दानं तपो रुद्रजापः सर्वमक्षयमेव च ॥
त्वं च नन्दी द्वितीयो मे प्रतीहारो भविष्यसि
kālamārgajayādvatsa mahākālā bhidhaściram ||
karaṃdhamo'tra rājarṣiracirādāgamiṣyati
||129||कालमार्गजयाद्वत्स महाकाला भिधश्चिरम् ॥
करंधमोऽत्र राजर्षिरचिरादागमिष्यति
tasya procya bhavāndharmāṃstato mallokamāvraja ||
ityuktvā bhagavānrudro liṃgamadhye nyalīyata
||130||तस्य प्रोच्य भवान्धर्मांस्ततो मल्लोकमाव्रज ॥
इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रो लिंगमध्ये न्यलीयत
mahākālo'pi muditastatra tepe mahattapaḥ
||131||महाकालोऽपि मुदितस्तत्र तेपे महत्तपः
iti mahākālaprādurbhāvaḥ ||
nārada uvāca ||
atha kenāpi kālena pārtha rājā karaṃdhamaḥ ||
viśeṣamicchurdharmeṣu śrutvā tīrthamahāguṇān
||132||इति महाकालप्रादुर्भावः ॥
नारद उवाच ॥
अथ केनापि कालेन पार्थ राजा करंधमः ॥
विशेषमिच्छुर्धर्मेषु श्रुत्वा तीर्थमहागुणान्
mahākālacaritraṃ ca tatraiva samupāyayau ||
mahīsāgara toye'sau snātvā liṃgānyathārcayat
||133||महाकालचरित्रं च तत्रैव समुपाययौ ॥
महीसागर तोयेऽसौ स्नात्वा लिंगान्यथार्चयत्
mahākālamanuprāpya paramāṃ prītimāgataḥ ||
sa paśyansumahāliṃgaṃ nātṛpyata janeśvaraḥ
||134||महाकालमनुप्राप्य परमां प्रीतिमागतः ॥
स पश्यन्सुमहालिंगं नातृप्यत जनेश्वरः
yathā daridraḥ kṛpaṇo nidhikumbhamavāpya ca ||
saphalaṃ jīvitaṃ mene mahākālaṃ nirīkṣya saḥ
||135||यथा दरिद्रः कृपणो निधिकुम्भमवाप्य च ॥
सफलं जीवितं मेने महाकालं निरीक्ष्य सः
paṃcamaṃtrāyutajapaphalaṃ yasyeha darśanāt ||
tataḥ saparyayākṣyarcya mahatyāsau praṇamya ca
||136||पंचमंत्रायुतजपफलं यस्येह दर्शनात् ॥
ततः सपर्ययाक्ष्यर्च्य महत्यासौ प्रणम्य च
śrutvā ca liṃgapravaraṃ mahākālamupāsadat ||
tato rudravacaḥ smṛtvā mahākālaḥ smayanniva
||137||श्रुत्वा च लिंगप्रवरं महाकालमुपासदत् ॥
ततो रुद्रवचः स्मृत्वा महाकालः स्मयन्निव
pratyudgamya nṛpaṃ pūjāmarghaṃ ca pratyapādayat ||
tataḥ kuśalapraśnādi kṛtvā śāṃtamukhaṃ nṛpaḥ
||138||प्रत्युद्गम्य नृपं पूजामर्घं च प्रत्यपादयत् ॥
ततः कुशलप्रश्नादि कृत्वा शांतमुखं नृपः
mahākālamupāmaṃtrya kathāṃte vākyamabravīt ||
bhagavansaṃśayo mahyaṃ sadā'yaṃ parivartate
||139||महाकालमुपामंत्र्य कथांते वाक्यमब्रवीत् ॥
भगवन्संशयो मह्यं सदाऽयं परिवर्तते
yadidaṃ tarpaṇaṃnāma pitṝṇāṃ kriyate nṛbhiḥ ||
jalamadhye jalaṃ yāti kathaṃ tṛpyaṃti pūrvajāḥ
||140||यदिदं तर्पणंनाम पितॄणां क्रियते नृभिः ॥
जलमध्ये जलं याति कथं तृप्यंति पूर्वजाः
evaṃ piṃḍādipūjā ca sarvamatraiva dṛśyate ||
kathamevaṃ sma manyāmaḥ pitrādyairupabhujyate
||141||एवं पिंडादिपूजा च सर्वमत्रैव दृश्यते ॥
कथमेवं स्म मन्यामः पित्राद्यैरुपभुज्यते
na caitadasti yatteṣāṃ nopatiṣṭhati kiṃcana ||
svapne yathākramya naraṃ dṛśyaṃte yācakāśca te
||142||न चैतदस्ति यत्तेषां नोपतिष्ठति किंचन ॥
स्वप्ने यथाक्रम्य नरं दृश्यंते याचकाश्च ते
devānāṃ cāpi dṛśyaṃte pratyakṣāḥ pratyayāḥ sadā ||
tatkathaṃ pratigṛhṇanti mano me'tra pramuhyati
||143||देवानां चापि दृश्यंते प्रत्यक्षाः प्रत्ययाः सदा ॥
तत्कथं प्रतिगृह्णन्ति मनो मेऽत्र प्रमुह्यति
mahākāla uvāca
yonirevaṃvidā teṣāṃ pitṝṇāṃ ca divaukasām ||
dūroktaṃ dūrapūjā ca dūrastutirathāpi yat
||144||योनिरेवंविदा तेषां पितॄणां च दिवौकसाम् ॥
दूरोक्तं दूरपूजा च दूरस्तुतिरथापि यत्
bhavyaṃ bhūtaṃ bhaviṣyacca sarvaṃ jānaṃti yāṃti ca ||
paṃcatanmātrarūpaṃ ca manobuddhirahaṃjaḍāḥ
||145||भव्यं भूतं भविष्यच्च सर्वं जानंति यांति च ॥
पंचतन्मात्ररूपं च मनोबुद्धिरहंजडाः
navatattvamayaṃ dehaṃ daśamaḥ puruṣo mataḥ ||
tasmādgaṃdhena tṛpyaṃti rasatattvena te tathā
||146||नवतत्त्वमयं देहं दशमः पुरुषो मतः ॥
तस्माद्गंधेन तृप्यंति रसतत्त्वेन ते तथा
śabdatattvena tuṣyaṃti sparśatattvaṃ ca gṛhṇate ||
śuci dṛṣṭvā ta tuṣyaṃti nātra rājanbhavenmṛṣā
||147||शब्दतत्त्वेन तुष्यंति स्पर्शतत्त्वं च गृह्णते ॥
शुचि दृष्ट्वा त तुष्यंति नात्र राजन्भवेन्मृषा
yathā tṛṇaṃ paśūnāṃ ca narāṇāmannamucyate ||
evaṃ daivatayonīnāmannasārasya bhojanam
||148||यथा तृणं पशूनां च नराणामन्नमुच्यते ॥
एवं दैवतयोनीनामन्नसारस्य भोजनम्
śaktayaḥ sarvabhāvānāmaciṃtyā jñānagocarāḥ ||
tasmāttattvaṃ pragṛhṇanti śeṣamatraiva dṛśyate
||149||शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः ॥
तस्मात्तत्त्वं प्रगृह्णन्ति शेषमत्रैव दृश्यते
karaṃdhama uvāca
pitṛbhyo dīyate śrāddhaṃ svakarmavaśagāśca te ||
svargasthā narakasthā vā kathaṃ tairupabhujyate
||150||पितृभ्यो दीयते श्राद्धं स्वकर्मवशगाश्च ते ॥
स्वर्गस्था नरकस्था वा कथं तैरुपभुज्यते
atha svarge'tha nareka sthitāḥ karmābhiyaṃtritāḥ ||
śaknuvaṃti varānetāndātuṃ te ceśvarāḥ katham
||151||अथ स्वर्गेऽथ नरेक स्थिताः कर्माभियंत्रिताः ॥
शक्नुवंति वरानेतान्दातुं ते चेश्वराः कथम्
āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukāni ca ||
prayacchantu tathā rājyaṃ prītā nṝṇāṃ pitāmahāḥ
||152||आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुकानि च ॥
प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः
mahākāla uvāca
satyametatasvakarmasthāḥ pitaro yannṛpottama ||
kiṃ tu devāsurāṇāṃ ca yakṣādīnāmamūrtakāḥ
||153||सत्यमेततस्वकर्मस्थाः पितरो यन्नृपोत्तम ॥
किं तु देवासुराणां च यक्षादीनाममूर्तकाः
mūrtāścaturṇāṃ varṇānāṃ pitaraḥ saptadhā smṛtāḥ ||
te hi sarve prayacchaṃti dātuṃ sarvaṃ yatopsitam
||154||मूर्ताश्चतुर्णां वर्णानां पितरः सप्तधा स्मृताः ॥
ते हि सर्वे प्रयच्छंति दातुं सर्वं यतोप्सितम्
ekatriṃśadgaṇā yeṣāṃ pitṝṇāṃ prabalā nṛpa ||
kṛtaṃ ca tadidaṃ śrāddhaṃ tarpayettānparānpitṝn
||155||एकत्रिंशद्गणा येषां पितॄणां प्रबला नृप ॥
कृतं च तदिदं श्राद्धं तर्पयेत्तान्परान्पितॄन्
te tṛptāstarpayantyasya pūrvajānyatra saṃsthitān ||
evaṃ svānāṃ copatiṣṭhecchrāddhaṃ yacchaṃti te varān
||156||ते तृप्तास्तर्पयन्त्यस्य पूर्वजान्यत्र संस्थितान् ॥
एवं स्वानां चोपतिष्ठेच्छ्राद्धं यच्छंति ते वरान्
rājovāca
bhūtādibhyo yathā vipra nāmnā voddiśya dīyate ||
surādīnāṃ kathaṃ caiva saṃkṣepeṇa na dīyate
||157||भूतादिभ्यो यथा विप्र नाम्ना वोद्दिश्य दीयते ॥
सुरादीनां कथं चैव संक्षेपेण न दीयते
idaṃ pitṛbhyo devebhyo dvijebhyaḥ pāvakāya ca ||
evaṃ kasmādvistarāḥ syurmanaḥ kāyādikaṣṭadāḥ
||158||इदं पितृभ्यो देवेभ्यो द्विजेभ्यः पावकाय च ॥
एवं कस्माद्विस्तराः स्युर्मनः कायादिकष्टदाः
mahākāla uvāca
ucitā pratipattiśca kāryā sarveṣu nityaśaḥ ||
pratipattiṃ cocitāṃ te vinā gṛhṇanti naiva ca
||159||उचिता प्रतिपत्तिश्च कार्या सर्वेषु नित्यशः ॥
प्रतिपत्तिं चोचितां ते विना गृह्णन्ति नैव च
yathā śvā gṛhadvārastho baliṃ gṛhṇāti kiṃ tathā ||
pradhānapuruṣo rājangṛhṇāti ca śunā samaḥ
||160||यथा श्वा गृहद्वारस्थो बलिं गृह्णाति किं तथा ॥
प्रधानपुरुषो राजन्गृह्णाति च शुना समः
evaṃ te bhūtavaddevā na hi gṛhṇanti karhicit ||
śuci kāmaṃ juṣaṃte na haviraśraddadhānataḥ
||161||एवं ते भूतवद्देवा न हि गृह्णन्ति कर्हिचित् ॥
शुचि कामं जुषंते न हविरश्रद्दधानतः
vinā maṃtraiśca yaddattaṃ na tadgṛhṇanti te'malāḥ ||
śrutirapyatra prāhedaṃ maṃtrāṇāṃ viṣaye nṛpa
||162||विना मंत्रैश्च यद्दत्तं न तद्गृह्णन्ति तेऽमलाः ॥
श्रुतिरप्यत्र प्राहेदं मंत्राणां विषये नृप
"maṃtrā daivatā yadyadvidvānmantravatkaroti devatābhireva tatkaroti yaddadāni devatābhireva taddadāti yatpratigṛhṇāti devatābhireva tatpratigṛhṇāti tasmānnāmantravatpratigṛhṇīyāt nāmantravatpratipadyate" iti
||163||"मंत्रा दैवता यद्यद्विद्वान्मन्त्रवत्करोति देवताभिरेव तत्करोति यद्ददानि देवताभिरेव तद्ददाति यत्प्रतिगृह्णाति देवताभिरेव तत्प्रतिगृह्णाति तस्मान्नामन्त्रवत्प्रतिगृह्णीयात् नामन्त्रवत्प्रतिपद्यते" इति
tasmānmaṃtraiḥ sadā deyaṃ paurāṇairvaidikairapi ||
anyathā te na gṛhṇanti bhūtānāmupatiṣṭhati
||164||तस्मान्मंत्रैः सदा देयं पौराणैर्वैदिकैरपि ॥
अन्यथा ते न गृह्णन्ति भूतानामुपतिष्ठति
rājovāca
darbhāṃstilānakṣatāṃśca toyaṃ caitaiḥ susaṃyutam ||
kasmātpradīyate dānaṃ jñātumicchāmi kāraṇam
||165||दर्भांस्तिलानक्षतांश्च तोयं चैतैः सुसंयुतम् ॥
कस्मात्प्रदीयते दानं ज्ञातुमिच्छामि कारणम्
mahākāla uvāca
purā kila pradattāni bhūmerdānāni bhūriśaḥ ||
pratyagṛhṇanta daityāśca praviśyābhyaṃtaraṃ balāt
||166||पुरा किल प्रदत्तानि भूमेर्दानानि भूरिशः ॥
प्रत्यगृह्णन्त दैत्याश्च प्रविश्याभ्यंतरं बलात्
tato devāśca pitaraḥ pratyūcuḥ padmasaṃbhavam
||167||ततो देवाश्च पितरः प्रत्यूचुः पद्मसंभवम्
svāminnaḥ paśyatāmeva sarvaṃ daityaiḥ pragṛhyate ||
vidhehi rakṣāṃ teṣāṃ tvaṃ na naṣṭaḥ smo yathā vayam
||168||स्वामिन्नः पश्यतामेव सर्वं दैत्यैः प्रगृह्यते ॥
विधेहि रक्षां तेषां त्वं न नष्टः स्मो यथा वयम्
tato vimṛśyaiva vidhī rakṣopāyamacīkarat ||
tilairyuktaṃ pitṝṇāṃ ca devānāmakṣataiḥ saha
||169||ततो विमृश्यैव विधी रक्षोपायमचीकरत् ॥
तिलैर्युक्तं पितॄणां च देवानामक्षतैः सह
toyaṃ darbhāṃśca sarvatra evaṃ gṛhṇanti nāsurāḥ ||
etānvinā pradattaṃ yatphalaṃ daityaiḥ pragṛhyate
||170||तोयं दर्भांश्च सर्वत्र एवं गृह्णन्ति नासुराः ॥
एतान्विना प्रदत्तं यत्फलं दैत्यैः प्रगृह्यते
niḥśvasya pitaro devā yāṃti dātuḥ phalaṃ na hi ||
tasmādyugeṣu sarveṣu dānameva pradīyate
||171||निःश्वस्य पितरो देवा यांति दातुः फलं न हि ॥
तस्माद्युगेषु सर्वेषु दानमेव प्रदीयते
karaṃdhama uvāca
caturyugavyavasthānaṃ śrotumicchami tattvataḥ ||
mahatīyaṃ vivitsā me sadaiva parivartate
||172||चतुर्युगव्यवस्थानं श्रोतुमिच्छमि तत्त्वतः ॥
महतीयं विवित्सा मे सदैव परिवर्तते
mahākāla uvāca
ādyaṃ kṛtayugaṃ viddhitatastretāyugaṃ smṛtam ||
dvāparaṃ ca kaliśceti catvāraśca samāsataḥ
||173||आद्यं कृतयुगं विद्धिततस्त्रेतायुगं स्मृतम् ॥
द्वापरं च कलिश्चेति चत्वारश्च समासतः
sattvaṃ kṛtaṃ rajastretā dvāparaṃ ca rajastamaḥ ||
kalistamastu vijñeyaṃ yugavṛttaṃ yugeṣu ca
||174||सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः ॥
कलिस्तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तं युगेषु च
dhyānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ yajña ucyate ||
vṛttaṃ ca dvāpare satyaṃ dānameva kalau yuge
||175||ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते ॥
वृत्तं च द्वापरे सत्यं दानमेव कलौ युगे
kṛte tu mānasī sṛṣṭirvṛttiḥ sākṣādrasollasā ||
tejomayyaḥ prajāstṛptāḥ sadānaṃdāśca bhoginaḥ
||176||कृते तु मानसी सृष्टिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा ॥
तेजोमय्यः प्रजास्तृप्ताः सदानंदाश्च भोगिनः
adhamottamo na tāsāṃ tā nirviśeṣāḥ prajāḥ śubhāḥ ||
tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāṃ tasminkṛte yuge
||177||अधमोत्तमो न तासां ता निर्विशेषाः प्रजाः शुभाः ॥
तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे
na cāprītirna ca dvaṃdvo na dveṣo nāpi ca klamaḥ ||
parvatodadhivāsinyo hyanukrośapriyāstu tāḥ
||178||न चाप्रीतिर्न च द्वंद्वो न द्वेषो नापि च क्लमः ॥
पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनुक्रोशप्रियास्तु ताः
varṇāśramavyavasthā ca tadāsīnna hi saṃkaraḥ ||
ekamanyaṃ na dhyāyaṃti paramaṃ te sadā śivam
||179||वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न हि संकरः ॥
एकमन्यं न ध्यायंति परमं ते सदा शिवम्
caturthe ca tataḥ pāde naṣṭa sā'bhūdrasollasā ||
prādurāsaṃstatastāsāṃ vṛkṣāśvagṛhasaṃjñitāḥ
||180||चतुर्थे च ततः पादे नष्ट साऽभूद्रसोल्लसा ॥
प्रादुरासंस्ततस्तासां वृक्षाश्वगृहसंज्ञिताः
vastrāṇi ca prasūyaṃte phalānyābharaṇāni ca ||
teṣveva jāyate tāsāṃ gaṃdhavarṇarasānvitam
||181||वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च ॥
तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्
sumākṣikaṃ mahāvīryaṃ puṭake puṭake madhu ||
tena tā vartayaṃti sma kṛtasyāṃte prajāstadā
||182||सुमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु ॥
तेन ता वर्तयंति स्म कृतस्यांते प्रजास्तदा
hṛṣṭapuṣṭāstathā vṛddhāḥ prajā vai vigatajvarāḥ ||
tataḥ kālena kenāpi tāsāṃ vṛddhe raseṃdriye
||183||हृष्टपुष्टास्तथा वृद्धाः प्रजा वै विगतज्वराः ॥
ततः कालेन केनापि तासां वृद्धे रसेंद्रिये
yugabhāvāttathā dhyāne svalpībhūte śivasya ca ||
vṛkṣāṃstānparyagṛhṇaṃta madhu vā mākṣikaṃ balāt
||184||युगभावात्तथा ध्याने स्वल्पीभूते शिवस्य च ॥
वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्
tāsāṃ tenopacāreṇa lobhadoṣakṛtena vai ||
pranaṣṭā madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣāḥ kvacitkvacit
||185||तासां तेनोपचारेण लोभदोषकृतेन वै ॥
प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्
tasyāṃ cāpyalpaśiṣṭāyāṃ dvaṃdvānyabhyutthitāni vai ||
śītātapairmanoduḥkhaistatastā duḥkhitā bhṛśam
||186||तस्यां चाप्यल्पशिष्टायां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि वै ॥
शीतातपैर्मनोदुःखैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्
cakrurāvaraṇārthaṃ hi ketanāni tatastataḥ ||
tataḥ pradurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge punaḥ
||187||चक्रुरावरणार्थं हि केतनानि ततस्ततः ॥
ततः प्रदुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः
vṛṣṭyā babhūvurauṣadhyo grāmyāraṇyāścaturdaśa ||
akṛṣṭapacyānūptāstoyabhūmisamāgamāt
||188||वृष्ट्या बभूवुरौषध्यो ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ॥
अकृष्टपच्यानूप्तास्तोयभूमिसमागमात्
ṛtu puṣpaphalaiścaiva vṛkṣagulmāśca jajñire ||
taiśca vṛttirabhūttāsāṃ dhānyaiḥ puṣpaiḥ phalaistathā
||189||ऋतु पुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे ॥
तैश्च वृत्तिरभूत्तासां धान्यैः पुष्पैः फलैस्तथा
tataḥ punarabhūttāsāṃ rāgo lobhaśca sarvataḥ ||
kālavīryeṇa vā gṛhya nadīkṣetrāṇi parvatān
||190||ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वतः ॥
कालवीर्येण वा गृह्य नदीक्षेत्राणि पर्वतान्
vṛkṣagulmauṣadhīścaiva prasahyāśu yathābalam ||
viparyayeṇa cauṣadhyaḥ pranaṣṭāśca caturdaśa
||191||वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्याशु यथाबलम् ॥
विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टाश्च चतुर्दश
natvā dharāṃ praviṣṭāstā oṣadhyaḥ pīḍitāḥ prajāḥ ||
dudoha gāṃ pṛthurvainyaḥ sarvabhūtahitāya vai
||192||नत्वा धरां प्रविष्टास्ता ओषध्यः पीडिताः प्रजाः ॥
दुदोह गां पृथुर्वैन्यः सर्वभूतहिताय वै
tadā prabhṛti cauṣadhyaḥ phālakṛṣṭāḥ prajāstataḥ ||
vārttayā vartayaṃti sma pālyamānāśca kṣatriyaiḥ
||193||तदा प्रभृति चौषध्यः फालकृष्टाः प्रजास्ततः ॥
वार्त्तया वर्तयंति स्म पाल्यमानाश्च क्षत्रियैः
varṇāśramapratiṣṭhā ca yajñastretāsu cocyate ||
sadāśivadhyānamayaṃ tyaktvā mokṣamacetanāḥ
||194||वर्णाश्रमप्रतिष्ठा च यज्ञस्त्रेतासु चोच्यते ॥
सदाशिवध्यानमयं त्यक्त्वा मोक्षमचेतनाः
puṣpitāṃ vācamāśritya rāgātsvargamasādhayan ||
dvāpare ca pravartaṃte matibhedāstato nṛṇām
||195||पुष्पितां वाचमाश्रित्य रागात्स्वर्गमसाधयन् ॥
द्वापरे च प्रवर्तंते मतिभेदास्ततो नृणाम्
manasā karmaṇā vācā kṛcchrādvārtā prasidhyati ||
lobho'dhṛtiḥ śivaṃ tyaktvā dharmāṇāṃ saṃkarastathā
||196||मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति ॥
लोभोऽधृतिः शिवं त्यक्त्वा धर्माणां संकरस्तथा
varṇāśramaparidhvaṃsāḥ pravartaṃte ca dvāpare ||
tadā vyāsaiścaturddhā ca vyasyate dvāparāttataḥ
||197||वर्णाश्रमपरिध्वंसाः प्रवर्तंते च द्वापरे ॥
तदा व्यासैश्चतुर्द्धा च व्यस्यते द्वापरात्ततः
eko vedaścatuṣpādaiḥ kriyate dvijahetave ||
itihāsapurāṇāni bhidyaṃte lokagauravāt
||198||एको वेदश्चतुष्पादैः क्रियते द्विजहेतवे ॥
इतिहासपुराणानि भिद्यंते लोकगौरवात्
brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā ||
tathānyannāradīya ca mārkaṃḍeyaṃ ca saptamama
||199||ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा ॥
तथान्यन्नारदीय च मार्कंडेयं च सप्तमम
āgneyamaṣṭamaṃ proktaṃ bhaviṣyaṃ navamaṃ smṛtam ||
daśamaṃ brahmavaivartaṃ laiṃgamekādaśaṃ tathā
||200||आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं स्मृतम् ॥
दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैंगमेकादशं तथा
vārāhaṃ dvādaśaṃ caiva skāṃdaṃ caiva trayodaśam ||
caturdaśaṃ vāmanaṃ ca kaurmaṃ paṃcadaśaṃ smṛtam
||201||वाराहं द्वादशं चैव स्कांदं चैव त्रयोदशम् ॥
चतुर्दशं वामनं च कौर्मं पंचदशं स्मृतम्
mātsyaṃ ṣoḍaśakaṃ proktaṃ gāruḍaṃ ca tataḥ param ||
ataḥ paraṃ tu brahmāṃḍamevañcāṣṭādaśāni hi
||202||मात्स्यं षोडशकं प्रोक्तं गारुडं च ततः परम् ॥
अतः परं तु ब्रह्मांडमेवञ्चाष्टादशानि हि
asminvārāhakalpe ca vyāsānākarṇayasva ca ||
ṛtuḥ satyo bhārgavaśca aṃgirāḥ savitā tathā
||203||अस्मिन्वाराहकल्पे च व्यासानाकर्णयस्व च ॥
ऋतुः सत्यो भार्गवश्च अंगिराः सविता तथा
mṛtyuḥ śatakraturdhīmānvasiṣṭho bhavitā'dhunā ||
sārasvatastridhāmā ca vedavittrivṛto muniḥ
||204||मृत्युः शतक्रतुर्धीमान्वसिष्ठो भविताऽधुना ॥
सारस्वतस्त्रिधामा च वेदवित्त्रिवृतो मुनिः
śatatejāḥ svayaṃ viṣṇurnārāyaṇa iti smṛtaḥ ||
karakaścāruṇirdhīmāstathā deva ṛtaṃjayaḥ
||205||शततेजाः स्वयं विष्णुर्नारायण इति स्मृतः ॥
करकश्चारुणिर्धीमास्तथा देव ऋतंजयः
kṛtaṃjayo bharadvājo gautamaḥ kavisattamaḥ ||
vājaśravā muniścaiva tathā yuṣmāyaṇo muniḥ
||206||कृतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविसत्तमः ॥
वाजश्रवा मुनिश्चैव तथा युष्मायणो मुनिः
tṛṇabiṃdustathā ṛkṣaḥ śaktiḥ pārāśarastathā ||
jātūkarṇyo'tha viṣṇuśca svayaṃdvaipāyano muniḥ
||207||तृणबिंदुस्तथा ऋक्षः शक्तिः पाराशरस्तथा ॥
जातूकर्ण्योऽथ विष्णुश्च स्वयंद्वैपायनो मुनिः
aśvatthāmamukhāścaite bhaviṣyāḥ sūcitāstava ||
dharmaśāstrāṇi lokārthaṃ bhidyaṃte cāpi dvāpare
||208||अश्वत्थाममुखाश्चैते भविष्याः सूचितास्तव ॥
धर्मशास्त्राणि लोकार्थं भिद्यंते चापि द्वापरे
manvatriviṣṇuhāritayājñavalkyośanoṃgirāḥ ||
yamāpastaṃbasaṃvartāḥ kātyāyanabṛhaspatī
||209||मन्वत्रिविष्णुहारितयाज्ञवल्क्योशनोंगिराः ॥
यमापस्तंबसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती
parāśaravyāsaśaṃkhalikhitā dakṣagautamau ||
śātātapo vasiṣṭhaśca dharmaśāstraprayojakāḥ
||210||पराशरव्यासशंखलिखिता दक्षगौतमौ ॥
शातातपो वसिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रयोजकाः
tato dvāparasaṃdhyāyāṃ pravartati kalau yuge ||
naśyamāne śaivayoge jāyaṃte yoganaṃdanāḥ
||211||ततो द्वापरसंध्यायां प्रवर्तति कलौ युगे ॥
नश्यमाने शैवयोगे जायंते योगनंदनाः
ādye śvetakalaurudraḥ sutārastāraṇastathā ||
suhotraḥ kaṃkaṇaścaiva lokākhyaśca mahāmuniḥ
||212||आद्ये श्वेतकलौरुद्रः सुतारस्तारणस्तथा ॥
सुहोत्रः कंकणश्चैव लोकाख्यश्च महामुनिः
jaigīṣavyaśca bhāvyo vai bhagavāndadhivāhanaḥ ||
ṛṣabhaśca munirdharmaugraścātriḥ sabālakaḥ
||213||जैगीषव्यश्च भाव्यो वै भगवान्दधिवाहनः ॥
ऋषभश्च मुनिर्धर्मउग्रश्चात्रिः सबालकः
gautamau vedaśīrṇaśca gokarṇaśca śikhaṃḍibhṛt ||
gṛhāvāsī jaṭāmālī aṭṭahāsaśca dāruṇaḥ
||214||गौतमौ वेदशीर्णश्च गोकर्णश्च शिखंडिभृत् ॥
गृहावासी जटामाली अट्टहासश्च दारुणः
lāṃgalī saṃyamī śūlī ḍiṃḍī juṇḍīśvaraḥ svayam ||
sahiṣṇuḥ somaśarmā ca lakulīśaśca pārthiva
||215||लांगली संयमी शूली डिंडी जुण्डीश्वरः स्वयम् ॥
सहिष्णुः सोमशर्मा च लकुलीशश्च पार्थिव
kāyāvarohaṇo bhāvītyādyā yogeśvarāḥ kramāt ||
ete saṃkṣipta vakṣyaṃti śivadharmaṃ kalau yuge
||216||कायावरोहणो भावीत्याद्या योगेश्वराः क्रमात् ॥
एते संक्षिप्त वक्ष्यंति शिवधर्मं कलौ युगे
evaṃ kaliyuge rājañchāstrasaṃkṣepa ucyate ||
śrṛṇu tiṣyapravṛttiṃ ca harṣodvegakarīṃ kila
||217||एवं कलियुगे राजञ्छास्त्रसंक्षेप उच्यते ॥
श्रृणु तिष्यप्रवृत्तिं च हर्षोद्वेगकरीं किल
tiṣye māyāmasūyāṃ ca vadhaṃ caiva tapasvinām ||
sādhayaṃti narāstatra tamasā vyākuleṃdriyāḥ
||218||तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् ॥
साधयंति नरास्तत्र तमसा व्याकुलेंद्रियाः
kalau pramāthako rāgaḥ satataṃ kṣudbhayāni ca ||
anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ deśānāṃ ca viparyayaḥ
||219||कलौ प्रमाथको रागः सततं क्षुद्भयानि च ॥
अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः
na pramāṇaṃ śruterasti nṛṇāṃ cādharmasevanāt ||
adhārmikāstvanācārā mahākopālpatejasaḥ
||220||न प्रमाणं श्रुतेरस्ति नृणां चाधर्मसेवनात् ॥
अधार्मिकास्त्वनाचारा महाकोपाल्पतेजसः
anṛtaṃ bruvate lubdhā nārīprāyāśca duṣprajāḥ ||
duriṣṭairduradhītaiśca durācārairdurāgamaiḥ
||221||अनृतं ब्रुवते लुब्धा नारीप्रायाश्च दुष्प्रजाः ॥
दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः
viprāṇāṃ karmadoṣaiśca prajānāṃ jāyate kṣayaḥ ||
utsīdaṃti kṣatraviśo vardhaṃte śūdraviprakāḥ
||222||विप्राणां कर्मदोषैश्च प्रजानां जायते क्षयः ॥
उत्सीदंति क्षत्रविशो वर्धंते शूद्रविप्रकाः
śūdrā vipraiḥ sahāsaṃte śayanāsanabhojanaiḥ ||
śūdrāśca brāhmaṇācārāḥ śūdrācārāśca brāhmaṇāḥ
||223||शूद्रा विप्रैः सहासंते शयनासनभोजनैः ॥
शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश्च ब्राह्मणाः
rājavṛttyāṃ sthitāścaurāścaurācārāśca pārthivāḥ ||
ekapatnyo na śiṣyaṃti vardhayaṃtyabhisārikāḥ
||224||राजवृत्त्यां स्थिताश्चौराश्चौराचाराश्च पार्थिवाः ॥
एकपत्न्यो न शिष्यंति वर्धयंत्यभिसारिकाः
tadā hyalpaphalā bhūmiḥ kvaciccāpi mahāphalā ||
arakṣitāro hartāro rājānaḥ pāpanirbhayāḥ
||225||तदा ह्यल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला ॥
अरक्षितारो हर्तारो राजानः पापनिर्भयाः
akṣatriyāstu rājāno viprāḥ śūdropajīvinaḥ ||
śūdrā vivādinaḥ sarve brāhmaṇairabhinaṃditāḥ
||226||अक्षत्रियास्तु राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः ॥
शूद्रा विवादिनः सर्वे ब्राह्मणैरभिनंदिताः
āsanasthāndvijāndṛṣṭvā calaṃtyatyalpabuddhayaḥ ||
āsye nidhāya vai hastaṃ karṇe śūdrāsya ca dvijāḥ
||227||आसनस्थान्द्विजान्दृष्ट्वा चलंत्यत्यल्पबुद्धयः ॥
आस्ये निधाय वै हस्तं कर्णे शूद्रास्य च द्विजाः
nīcasyāpi tadā vākyaṃ vakṣyaṃti vinayena tam ||
uccāsanasthāñchūdrāṃśca dvijānāṃ paśyatāmapi
||228||नीचस्यापि तदा वाक्यं वक्ष्यंति विनयेन तम् ॥
उच्चासनस्थाञ्छूद्रांश्च द्विजानां पश्यतामपि
jñātvā na hiṃsate rājā paśya kālabalaṃ nṛpa ||
puṣpaiḥ śubhasitaiścaiva tathānyairmaṃḍanairdvijāḥ
||229||ज्ञात्वा न हिंसते राजा पश्य कालबलं नृप ॥
पुष्पैः शुभसितैश्चैव तथान्यैर्मंडनैर्द्विजाः
śūdrānabhyarcayaṃtyalpaśrutabhāgyabalānvitāḥ ||
pāṣaṃḍināṃ ca gṛhṇaṃti brāhmaṇāḥ kupratigraham
||230||शूद्रानभ्यर्चयंत्यल्पश्रुतभाग्यबलान्विताः ॥
पाषंडिनां च गृह्णंति ब्राह्मणाः कुप्रतिग्रहम्
yena te rauravaṃ yāṃti sudustāraṃ dvijādhamāḥ ||
tapoyajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijāstathā
||231||येन ते रौरवं यांति सुदुस्तारं द्विजाधमाः ॥
तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजास्तथा
yatayaśca bhaviṣyaṃti bahavaḥ koṭiśaḥ kalau ||
puruṣālpabahustrīko nṛṇāṃ cāpatyasaṃbhavaḥ
||232||यतयश्च भविष्यंति बहवः कोटिशः कलौ ॥
पुरुषाल्पबहुस्त्रीको नृणां चापत्यसंभवः
niṃdaṃti vedavākyāni vedārthāṃśca kalau yuge ||
śūdraiḥ svayaṃ nirmitaṃ yatpramāṇaṃ śāstrameva tat
||233||निंदंति वेदवाक्यानि वेदार्थांश्च कलौ युगे ॥
शूद्रैः स्वयं निर्मितं यत्प्रमाणं शास्त्रमेव तत्
śvāpadaprabalatvaṃ ca gavāṃ cāpi parikṣayaḥ ||
kasyaciddānaprabhṛtidharmasyāsti na śuddhatā
||234||श्वापदप्रबलत्वं च गवां चापि परिक्षयः ॥
कस्यचिद्दानप्रभृतिधर्मस्यास्ति न शुद्धता
sādhūnāṃ bahavo nāśāḥ pārthivāścāpyarakṣiṇaḥ ||
aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ
||235||साधूनां बहवो नाशाः पार्थिवाश्चाप्यरक्षिणः ॥
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः
pramadāḥ keśaśūlinyo bhaviṣyaṃti kalau yuge ||
strīpradhānāni gehāni kucailāstāśca karkaśāḥ
||236||प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यंति कलौ युगे ॥
स्त्रीप्रधानानि गेहानि कुचैलास्ताश्च कर्कशाः
bahubhakṣyāvaliptāśca kṛtyā iva bhavaṃti ca ||
sarve vaṇigjanāścāpi citravarṣī ca vāsavaḥ
||237||बहुभक्ष्यावलिप्ताश्च कृत्या इव भवंति च ॥
सर्वे वणिग्जनाश्चापि चित्रवर्षी च वासवः
kuśīlacaryāpāṣaṃḍairvṛthārūpaiḥ samāvṛtaḥ ||
bahuyācanako loko bhaviṣyati parasparī
||238||कुशीलचर्यापाषंडैर्वृथारूपैः समावृतः ॥
बहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परी
aśaṃkaścaiva pāpeṣu tadā loko bhaviṣyati ||
hartāraḥ pararatnānāṃ paradārapradharṣakāḥ
||239||अशंकश्चैव पापेषु तदा लोको भविष्यति ॥
हर्तारः पररत्नानां परदारप्रधर्षकाः
ūnaṣoḍaśavarṣāśca prajāyaṃte yugakṣaye ||
tathā dvādaśavarṣāśca prasavaṃti striyastadā
||240||ऊनषोडशवर्षाश्च प्रजायंते युगक्षये ॥
तथा द्वादशवर्षाश्च प्रसवंति स्त्रियस्तदा
caurāścaurasya hartāro harturharttā tathāparaḥ ||
jñānakarmaṇyuparate loke niṣkriyatāṃ gate
||241||चौराश्चौरस्य हर्तारो हर्तुर्हर्त्ता तथापरः ॥
ज्ञानकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते
kīṭamūṣakasarpāśca dharṣayiṣyaṃti mānavān ||
varṇāśramāṇāṃ ye cānye pāṣaṃḍāḥ paripaṃthinaḥ
||242||कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यंति मानवान् ॥
वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाषंडाः परिपंथिनः
te tadā prodbhaviṣyaṃti teṣaāṃ vṛddhiśca pārthiva ||
duḥkhaṃ putrakalatrādyaṃ dehotsādaḥ sarogatā
||243||ते तदा प्रोद्भविष्यंति तेषआं वृद्धिश्च पार्थिव ॥
दुःखं पुत्रकलत्राद्यं देहोत्सादः सरोगता
adharmābhiniveśatvāttamaso jāyate kalau ||
kalerdoṣanidheścaiva śrṛṇuṣvaivaṃ mahāguṇam
||244||अधर्माभिनिवेशत्वात्तमसो जायते कलौ ॥
कलेर्दोषनिधेश्चैव श्रृणुष्वैवं महागुणम्
tadālpenaiva kāle na siddhiṃ gacchaṃti mānavāḥ ||
triyugīnā vadaṃtyevaṃ dhanyā dharmaṃ caraṃti ye
||245||तदाल्पेनैव काले न सिद्धिं गच्छंति मानवाः ॥
त्रियुगीना वदंत्येवं धन्या धर्मं चरंति ये
śrutismṛtipurāṇoktaṃ kalau śraddhāparāyaṇāḥ ||
tretāyāṃ vārṣiko dharmo dvāpare māsikaḥ smṛtaḥ
||246||श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तं कलौ श्रद्धापरायणाः ॥
त्रेतायां वार्षिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः
yathā kleśaṃ caranprājñastadahnā prāpyate kalau ||
yugatrayeṇa tāvaṃtaḥ siddhiṃ gacchaṃti pārthivaḥ
||247||यथा क्लेशं चरन्प्राज्ञस्तदह्ना प्राप्यते कलौ ॥
युगत्रयेण तावंतः सिद्धिं गच्छंति पार्थिवः
yāvaṃtaḥ siddhimāyāṃti kalau hariharavratāḥ ||
aṣṭāviṃśe kalau yacca bhāvi tattvaṃ nibodha me
||248||यावंतः सिद्धिमायांति कलौ हरिहरव्रताः ॥
अष्टाविंशे कलौ यच्च भावि तत्त्वं निबोध मे
triṣu varṣasahasreṣu kaleryāteṣu pārthivaḥ ||
triśateṣu daśanyūneṣvasyāṃ bhuvi bhaviṣyati
||249||त्रिषु वर्षसहस्रेषु कलेर्यातेषु पार्थिवः ॥
त्रिशतेषु दशन्यूनेष्वस्यां भुवि भविष्यति
śūdrakonāma vīrāṇāmadhipaḥ siddhimatra saḥ ||
carcitāyāṃ samārādhya lapsyate bhūbharāpahaḥ
||250||शूद्रकोनाम वीराणामधिपः सिद्धिमत्र सः ॥
चर्चितायां समाराध्य लप्स्यते भूभरापहः
tatastriṣu sahasreṣu daśādhikaśatatraye ||
bhaviṣyaṃ naṃdarājyaṃ ca cāṇakyo yānhaniṣyati
||251||ततस्त्रिषु सहस्रेषु दशाधिकशतत्रये ॥
भविष्यं नंदराज्यं च चाणक्यो यान्हनिष्यति
śuklatīrthe sarvapāpanirmuktiṃ yo'bhilapsyati ||
tatastriṣu sahasreṣu viṃśatyā cādhikeṣu ca
||252||शुक्लतीर्थे सर्वपापनिर्मुक्तिं योऽभिलप्स्यति ॥
ततस्त्रिषु सहस्रेषु विंशत्या चाधिकेषु च
bhaviṣyaṃ vikramādityarājyaṃ so'tha pralapsyate ||
sidadhiprasādāddurgāṇāṃ dīnānyo hyuddhariṣyati
||253||भविष्यं विक्रमादित्यराज्यं सोऽथ प्रलप्स्यते ॥
सिदधिप्रसादाद्दुर्गाणां दीनान्यो ह्युद्धरिष्यति
tataḥ śatasahasreṣu śatenāpyadhikeṣu ca ||
śakonāma bhaviṣyaśca yo'tidāridryahārakaḥ
||254||ततः शतसहस्रेषु शतेनाप्यधिकेषु च ॥
शकोनाम भविष्यश्च योऽतिदारिद्र्यहारकः
tatastriṣu sahasreṣu ṣaṭśatairadhikeṣu ca ||
māgadhe hemasadanādaṃjanyāṃ prabhaviṣyati
||255||ततस्त्रिषु सहस्रेषु षट्शतैरधिकेषु च ॥
मागधे हेमसदनादंजन्यां प्रभविष्यति
viṣṇoraṃśo dharmapātā budhaḥ sākṣātsvayaṃ prabhuḥ ||
tasya karmāṇi bhūriṇi bhaviṣyaṃti mahātmanaḥ
||256||विष्णोरंशो धर्मपाता बुधः साक्षात्स्वयं प्रभुः ॥
तस्य कर्माणि भूरिणि भविष्यंति महात्मनः
jyotirbidumukhānugrānsa haniṣyati koṭiśaḥ ||
catuḥṣaṣṭiṃ sa varṣāṇi bhuktvā dvīpāni sapta ca
||257||ज्योतिर्बिदुमुखानुग्रान्स हनिष्यति कोटिशः ॥
चतुःषष्टिं स वर्षाणि भुक्त्वा द्वीपानि सप्त च
bhaktebhyaḥ svayaśo muktvā divaṃ paścādgamiṣyati ||
sarveṣāṃ cāvatārāṇaāṃ guṇaiḥ samadhiko yataḥ
||258||भक्तेभ्यः स्वयशो मुक्त्वा दिवं पश्चाद्गमिष्यति ॥
सर्वेषां चावताराणआं गुणैः समधिको यतः
tato vakṣyaṃti taṃ bhaktyā sarvapāpaharaṃ budham ||
caturṣu ca sahasreṣu śateṣvapi caturṣu ca
||259||ततो वक्ष्यंति तं भक्त्या सर्वपापहरं बुधम् ॥
चतुर्षु च सहस्रेषु शतेष्वपि चतुर्षु च
sādhikeṣu mahānrājā pramitiḥ prabhaviṣyati ||
gotreṣu vai caṃdramaso bahusenāpatirbalī
||260||साधिकेषु महान्राजा प्रमितिः प्रभविष्यति ॥
गोत्रेषु वै चंद्रमसो बहुसेनापतिर्बली
mlecchānsa koṭiśo hatvā pāṣaṃḍāni ca sarvaśaḥ ||
vaidikaṃ kevalaṃ śuddhaṃ saddharmaṃ vartayiṣyati
||261||म्लेच्छान्स कोटिशो हत्वा पाषंडानि च सर्वशः ॥
वैदिकं केवलं शुद्धं सद्धर्मं वर्तयिष्यति
gaṃgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ yāsyati pārthivaḥ ||
tataḥ prajāśca kālena kenāpi bhṛśapīḍitāḥ
||262||गंगायमुनयोर्मध्ये निष्ठां यास्यति पार्थिवः ॥
ततः प्रजाश्च कालेन केनापि भृशपीडिताः
ghoraṃ vā dharmamāśritya śāṭhyena ca bhavaṃti tāḥ ||
apragrahāstatastā vai lobhāviṣṭāśca vṛṃdaśaḥ
||263||घोरं वा धर्ममाश्रित्य शाठ्येन च भवंति ताः ॥
अप्रग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टाश्च वृंदशः
upahiṃsaṃti cānyonyaṃ vyākulāḥ śramapīḍitāḥ ||
naṣṭe śraute tathā smārte parasparahatāstadā
||264||उपहिंसंति चान्योन्यं व्याकुलाः श्रमपीडिताः ॥
नष्टे श्रौते तथा स्मार्ते परस्परहतास्तदा
nirmaryādā niṣkaruṇā nissnehā nirapatrapāḥ ||
gṛhadārāṇi saṃtyajya hrasvakāḥ paṃṭaviṃśatiḥ
||265||निर्मर्यादा निष्करुणा निस्स्नेहा निरपत्रपाः ॥
गृहदाराणि संत्यज्य ह्रस्वकाः पंटविंशतिः
hāhābhūtāścariṣyaṃti viṣādavyākuleṃdriyāḥ ||
anāvṛṣṭihatāścaiva vārtāmutsṛjya duḥkhitāḥ
||266||हाहाभूताश्चरिष्यंति विषादव्याकुलेंद्रियाः ॥
अनावृष्टिहताश्चैव वार्तामुत्सृज्य दुःखिताः
pratyaṃtāṃstā niṣevaṃti hitvā janapadānsvakān ||
saritsāgarakūlāṃśca sevaṃte parvatāṃstathā
||267||प्रत्यंतांस्ता निषेवंति हित्वा जनपदान्स्वकान् ॥
सरित्सागरकूलांश्च सेवंते पर्वतांस्तथा
māṃsairmūlaphalaiscaiva vartayaṃti suduḥkhitāḥ ||
cīrapatrājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ
||268||मांसैर्मूलफलैस्चैव वर्तयंति सुदुःखिताः ॥
चीरपत्राजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
dharmasya vāsamātraṃ ca śālvo mleccho haniṣyati ||
uttamādhamamadhyatvaṃ sarvamucchidya ghorakṛt
||269||धर्मस्य वासमात्रं च शाल्वो म्लेच्छो हनिष्यति ॥
उत्तमाधममध्यत्वं सर्वमुच्छिद्य घोरकृत्
tatastasya vadhārthāya viṣṇuḥ sākṣājjagatpatiḥ ||
śaṃbhale viṣṇuyaśaso bhūtvā putro nṛpottama
||270||ततस्तस्य वधार्थाय विष्णुः साक्षाज्जगत्पतिः ॥
शंभले विष्णुयशसो भूत्वा पुत्रो नृपोत्तम
dvijottamaiḥ parivṛtaḥ śālvaṃ taṃ saṃhariṣyati ||
koṭiśo'rbudaśaḥ pāpānnihatya ca nikharvaśaḥ
||271||द्विजोत्तमैः परिवृतः शाल्वं तं संहरिष्यति ॥
कोटिशोऽर्बुदशः पापान्निहत्य च निखर्वशः
pālayiṣyati taṃ dharmaṃ yo dharmaḥ śrutipūrvakaḥ
||272||पालयिष्यति तं धर्मं यो धर्मः श्रुतिपूर्वकः
kṛtvā potaṃ dharmarūpaṃ sādhūnāṃ parameśvaraḥ ||
gamiṣyati paraṃ lokaṃ kṛtvā karmāṇi bhūriśaḥ
||273||कृत्वा पोतं धर्मरूपं साधूनां परमेश्वरः ॥
गमिष्यति परं लोकं कृत्वा कर्माणि भूरिशः
tataḥ kṛtayugaṃ bhūyaḥ pravartiṣyati pārthiva ||
ādyaṃ kṛtayugaṃ cānyaṃ tadanyebhyo viśiṣyate
||274||ततः कृतयुगं भूयः प्रवर्तिष्यति पार्थिव ॥
आद्यं कृतयुगं चान्यं तदन्येभ्यो विशिष्यते
aṣṭāviṃśakaliścaiva śeṣaḥ prāvarta anyataḥ ||
tataḥ kṛte sūryavaṃśaḥ pravatsyati
||275||अष्टाविंशकलिश्चैव शेषः प्रावर्त अन्यतः ॥
ततः कृते सूर्यवंशः प्रवत्स्यति
marurājācca devāpeḥ śrutadevācca brāhmaṇāḥ ||
iti cāturyugī rājanvyavasthā parivartate ||
caturyuge ca te dhanyā ye bhajaṃti harācyutau
||276||मरुराजाच्च देवापेः श्रुतदेवाच्च ब्राह्मणाः ॥
इति चातुर्युगी राजन्व्यवस्था परिवर्तते ॥
चतुर्युगे च ते धन्या ये भजंति हराच्युतौ
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe mahākālakarandhamasaṃvāde caturyugavyavasthāvarṇanaṃnāma catvāriṃśattamo'dhyāyaḥ || 40 ||