damanakamāhātmyam
ulūka uvāca
itīdamuktamakhilaṃ pūrvajanmasamudbhavam ||
svarūpamāyuṣo hetuḥ kauśikatvasya ceti me
||1||इतीदमुक्तमखिलं पूर्वजन्मसमुद्भवम् ॥
स्वरूपमायुषो हेतुः कौशिकत्वस्य चेति मे
ityuktvā virate tasminpurūhūtasanāmani ||
nāḍījaṃgho bako mitramāha taṃ duḥkhito vacaḥ
||2||इत्युक्त्वा विरते तस्मिन्पुरूहूतसनामनि ॥
नाडीजंघो बको मित्रमाह तं दुःखितो वचः
nāḍījaṃgha uvāca
yadarthaṃ vayamāyātāstanna siddhaṃ mahāmate ||
kāryaṃ tanmaraṇaṃ nūnaṃ trayāṇāmapyupāgatam
||3||यदर्थं वयमायातास्तन्न सिद्धं महामते ॥
कार्यं तन्मरणं नूनं त्रयाणामप्युपागतम्
iṃdradyumnāparijñāne bhadrako'yaṃ mumūrṣati ||
tasyānu mitraṃ mārkaṃḍastaṃ cānvahamapi sphuṭam
||4||इंद्रद्युम्नापरिज्ञाने भद्रकोऽयं मुमूर्षति ॥
तस्यानु मित्रं मार्कंडस्तं चान्वहमपि स्फुटम्
mitrakārye vinirvṛtte mriyamāṇaṃ nirīkṣate ||
yo mitraṃ jīvitaṃ tasya dhigasnigdhaṃ durātmanaḥ
||5||मित्रकार्ये विनिर्वृत्ते म्रियमाणं निरीक्षते ॥
यो मित्रं जीवितं तस्य धिगस्निग्धं दुरात्मनः
tadetāvanuyāsyāmi mriyamāṇāvahaṃ dvija ||
āpṛcche tvāṃ namaskāra āśleṣaścāthapaścimaḥ
||6||तदेतावनुयास्यामि म्रियमाणावहं द्विज ॥
आपृच्छे त्वां नमस्कार आश्लेषश्चाथपश्चिमः
pratijñātamaniṣpādya mitrasyābhyāgatasya ca ||
kathaṃkāraṃ na lajjaṃte hatāśā jīvitepsavaḥ
||7||प्रतिज्ञातमनिष्पाद्य मित्रस्याभ्यागतस्य च ॥
कथंकारं न लज्जंते हताशा जीवितेप्सवः
tasmādvahniṃ pravekṣyāmi sārdhamābhyāmasaṃśayam ||
āpṛṣṭo'syadhunā snehānmama dehi jalāṃjalim
||8||तस्माद्वह्निं प्रवेक्ष्यामि सार्धमाभ्यामसंशयम् ॥
आपृष्टोऽस्यधुना स्नेहान्मम देहि जलांजलिम्
ityuktavatyulūko'sau nāḍījaṃghe sagadgadam ||
sāśrunetraṃ sthirībhūya prāha vācaṃ sudhāsamucam
||9||इत्युक्तवत्युलूकोऽसौ नाडीजंघे सगद्गदम् ॥
साश्रुनेत्रं स्थिरीभूय प्राह वाचं सुधासमुचम्
ulūka uvāca
mayi jīvati mitre me bhavānmaraṇameti ca ||
adyaprabhṛti kastarhi hṛdā mama labhiṣyati
||10||मयि जीवति मित्रे मे भवान्मरणमेति च ॥
अद्यप्रभृति कस्तर्हि हृदा मम लभिष्यति
astyupāyo mahānatra gandhamādanaparvate ||
mattaścirāyurmitrosti gṛdhraḥ prāṇasamaḥ suhṛt
||11||अस्त्युपायो महानत्र गन्धमादनपर्वते ॥
मत्तश्चिरायुर्मित्रोस्ति गृध्रः प्राणसमः सुहृत्
sa vijñāsyati vo'bhīṣṭamiṃdradyumnaṃ mahīpatim ||
ityuktvā puratastasthāvulūkaḥ sa ca bhūpatiḥ
||12||स विज्ञास्यति वोऽभीष्टमिंद्रद्युम्नं महीपतिम् ॥
इत्युक्त्वा पुरतस्तस्थावुलूकः स च भूपतिः
mārkaṃḍeyo bakaścaiva prayayurgaṃdhamādanam ||
tamāyāṃtamathālokya vayasyaṃ purataḥ sthitam
||13||मार्कंडेयो बकश्चैव प्रययुर्गंधमादनम् ॥
तमायांतमथालोक्य वयस्यं पुरतः स्थितम्
svakulāyātprahṛṣṭo'sau gṛdhraḥ saṃmukhamāyayau ||
kṛtasaṃvidasau pūrvaṃ svāgatāsanabhojanaiḥ
||14||स्वकुलायात्प्रहृष्टोऽसौ गृध्रः संमुखमाययौ ॥
कृतसंविदसौ पूर्वं स्वागतासनभोजनैः
ulūkaṃ gṛdhrarājaśca kāryaṃ papraccha taṃ tathā ||
ma cācakhyāvayaṃ mitraṃ bako me'sya muniḥ kila
||15||उलूकं गृध्रराजश्च कार्यं पप्रच्छ तं तथा ॥
म चाचख्यावयं मित्रं बको मेऽस्य मुनिः किल
munerapi tṛtīyo'yaṃ mitraṃ cārthoyamudyataḥ ||
iṃdradyumnaparijñāne svayaṃ jīvati nānyathā
||16||मुनेरपि तृतीयोऽयं मित्रं चार्थोयमुद्यतः ॥
इंद्रद्युम्नपरिज्ञाने स्वयं जीवति नान्यथा
vahniṃ pravekṣyate vyaktamayaṃ tadanu vai vayam ||
mayā niṣiddho'yaṃ jñātvā tvāṃ ciraṃtanamātmanā
||17||वह्निं प्रवेक्ष्यते व्यक्तमयं तदनु वै वयम् ॥
मया निषिद्धोऽयं ज्ञात्वा त्वां चिरंतनमात्मना
taccejjānāsi taṃ brūhi caturṇāṃ dehi jīvitam ||
saṃrakṣyāpnuhi satkīrtiṃ kṣayaṃ cākhilapāpmanaḥ
||18||तच्चेज्जानासि तं ब्रूहि चतुर्णां देहि जीवितम् ॥
संरक्ष्याप्नुहि सत्कीर्तिं क्षयं चाखिलपाप्मनः
gṛdhra uvāca
ṣaṭpaṃcāśadvyatītā me kalpā jātasya kauśika ||
na dṛṣṭo na śruto'smābhiriṃdradyumno mahīpatiḥ
||19||षट्पंचाशद्व्यतीता मे कल्पा जातस्य कौशिक ॥
न दृष्टो न श्रुतोऽस्माभिरिंद्रद्युम्नो महीपतिः
tacchrutvā vismayāviṣṭa iṃdradyumno'pi duḥkhitaḥ ||
papracacha jīvite hetumatimātre vihaṃgamam
||20||तच्छ्रुत्वा विस्मयाविष्ट इंद्रद्युम्नोऽपि दुःखितः ॥
पप्रचछ जीविते हेतुमतिमात्रे विहंगमम्
gṛdhra uvāca
śrṛṇu bhadrai purā jāto markaṭo'haṃ ca cāpalaḥ ||
āsaṃ kadācidabhavadvasaṃto'tha ṛtuḥ kramāt
||21||श्रृणु भद्रै पुरा जातो मर्कटोऽहं च चापलः ॥
आसं कदाचिदभवद्वसंतोऽथ ऋतुः क्रमात्
tatrāgre devadevasya vanamadhye śivālaye ||
bhavodbhavasya purato jagadyogeśvarābhidhe
||22||तत्राग्रे देवदेवस्य वनमध्ये शिवालये ॥
भवोद्भवस्य पुरतो जगद्योगेश्वराभिधे
caturdaśīdine hastanakṣatre harṣaṇābhidhe ||
yoge caitre site pakṣa āsīddamanakotsavaḥ
||23||चतुर्दशीदिने हस्तनक्षत्रे हर्षणाभिधे ॥
योगे चैत्रे सिते पक्ष आसीद्दमनकोत्सवः
atra sauvarṇyadolāyāṃ liṃga āropite janaiḥ ||
niśāyāmadhirūhyā'haṃ dolāṃ tāṃ ca vyacālayam
||24||अत्र सौवर्ण्यदोलायां लिंग आरोपिते जनैः ॥
निशायामधिरूह्याऽहं दोलां तां च व्यचालयम्
nisargājjaticāpalyāccirakālaṃ punaḥpunaḥ ||
atha prabhāta āyātā janāḥ pūjākṛte kapim
||25||निसर्गाज्जतिचापल्याच्चिरकालं पुनःपुनः ॥
अथ प्रभात आयाता जनाः पूजाकृते कपिम्
dolādhirūḍhamālokya lakuṭairmāṃ vyatāḍayan ||
dolāsaṃsthita evāhaṃ pramītaḥ śivamaṃdire
||26||दोलाधिरूढमालोक्य लकुटैर्मां व्यताडयन् ॥
दोलासंस्थित एवाहं प्रमीतः शिवमंदिरे
teṣāṃ prahāraiḥ sudṛḍhairbahubhirvajraduḥsahaiḥ ||
śivāṃdolanamāhātmyājjāto'haṃ nṛpamaṃdire
||27||तेषां प्रहारैः सुदृढैर्बहुभिर्वज्रदुःसहैः ॥
शिवांदोलनमाहात्म्याज्जातोऽहं नृपमंदिरे
kāśīśvarasya tanayaḥ pratīto'smi kuśadhvajaḥ ||
jāti smarastato rājye kramātprāpyāhamaiśvaram
||28||काशीश्वरस्य तनयः प्रतीतोऽस्मि कुशध्वजः ॥
जाति स्मरस्ततो राज्ये क्रमात्प्राप्याहमैश्वरम्
kārayāmi dharāpṛṣṭhe caitre damanakotsavam ||
yathā yathā dolayati śivaṃ dolāsthitaṃ naraḥ
||29||कारयामि धरापृष्ठे चैत्रे दमनकोत्सवम् ॥
यथा यथा दोलयति शिवं दोलास्थितं नरः
tathā tathā'śubhaṃ yāti puṇyamāyāti bhadraka ||
śivadīkṣāmupāgamyākhilasaṃskārasaṃskṛtaḥ
||30||तथा तथाऽशुभं याति पुण्यमायाति भद्रक ॥
शिवदीक्षामुपागम्याखिलसंस्कारसंस्कृतः
śivācāryairvimukto'haṃ paśupāśaistadāgamāt ||
nirvāhadīkṣāparyaṃtānsaṃskārānprāpya sarvataḥ
||31||शिवाचार्यैर्विमुक्तोऽहं पशुपाशैस्तदागमात् ॥
निर्वाहदीक्षापर्यंतान्संस्कारान्प्राप्य सर्वतः
ārādhayāmi deveśaṃ pratyakcittamumāpatim ||
samastakleśavicchedakāraṇaṃ jagatāṃ gurum
||32||आराधयामि देवेशं प्रत्यक्चित्तमुमापतिम् ॥
समस्तक्लेशविच्छेदकारणं जगतां गुरुम्
cittavṛttinirodhena vairāgyābhyāsayogataḥ ||
japannudgītamasyārthaṃ bhāvayannaṣṭamaṃ rasam
||33||चित्तवृत्तिनिरोधेन वैराग्याभ्यासयोगतः ॥
जपन्नुद्गीतमस्यार्थं भावयन्नष्टमं रसम्
tato māṃ praṇidhānenābhyāsena dṛḍhabhūminā ||
antarāyānupahataṃ jñātvā tuṣṭo'bravīddharaḥ
||34||ततो मां प्रणिधानेनाभ्यासेन दृढभूमिना ॥
अन्तरायानुपहतं ज्ञात्वा तुष्टोऽब्रवीद्धरः
īśvara uvāca
kuśadhvajāhaṃ tuṣṭodya varaṃ varaya vāṃchitam ||
na hīdṛśamanuṣṭhānaṃ kasyāpyasti mahītale
||35||कुशध्वजाहं तुष्टोद्य वरं वरय वांछितम् ॥
न हीदृशमनुष्ठानं कस्याप्यस्ति महीतले
śrutvetyukto mayā śambhurbhūyāsaṃ te gaṃṇo hyaham ||
anenaiva śarīreṇa tathetyevāha gāṃ prabhuḥ
||36||श्रुत्वेत्युक्तो मया शम्भुर्भूयासं ते गंणो ह्यहम् ॥
अनेनैव शरीरेण तथेत्येवाह गां प्रभुः
tataḥ kailāsamānīya vimānaṃ mama cādiśat ||
sarvaratnamayaṃ divyaṃ divyāścaryasamāvṛtam
||37||ततः कैलासमानीय विमानं मम चादिशत् ॥
सर्वरत्नमयं दिव्यं दिव्याश्चर्यसमावृतम्
vicarāmi pratīto'haṃ tadārūḍho yadṛcchayā ||
atha kāle kiyanmātre vyatīte'traivaṃ parvate
||38||विचरामि प्रतीतोऽहं तदारूढो यदृच्छया ॥
अथ काले कियन्मात्रे व्यतीतेऽत्रैवं पर्वते
gavākṣādhiṣṭhito'paśyaṃ vasaṃte munikanyakām ||
pravāti dakṣiṇe vāyau madanāgnipradīpitaḥ
||39||गवाक्षाधिष्ठितोऽपश्यं वसंते मुनिकन्यकाम् ॥
प्रवाति दक्षिणे वायौ मदनाग्निप्रदीपितः
agniveśyasutāṃ bhadra vivastrāṃ jalamadhyagām ||
udbhinnayauvanāṃ śyāmāṃ madhyakṣāmāṃ mṛgekṣaṇām
||40||अग्निवेश्यसुतां भद्र विवस्त्रां जलमध्यगाम् ॥
उद्भिन्नयौवनां श्यामां मध्यक्षामां मृगेक्षणाम्
vistīrṇajaghanābhogāṃ raṃbhoruṃ saṃhatastanīm ||
tāmaṃkuritalāvaṇyāṃ jalasekā divāgrataḥ
||41||विस्तीर्णजघनाभोगां रंभोरुं संहतस्तनीम् ॥
तामंकुरितलावण्यां जलसेका दिवाग्रतः
pronnidrapaṃkajamukhīṃ varṇanīyatamākṛtim ||
yathāprajñānayāthātmyādvidvidbhirapi varṇinīm
||42||प्रोन्निद्रपंकजमुखीं वर्णनीयतमाकृतिम् ॥
यथाप्रज्ञानयाथात्म्याद्विद्विद्भिरपि वर्णिनीम्
prodyatkaṭākṣavikṣepaiḥ śaravrātairiva smaraḥ ||
svayaṃ tadaṃgamāsthāya tāḍayāmāsa māṃ dṛḍham
||43||प्रोद्यत्कटाक्षविक्षेपैः शरव्रातैरिव स्मरः ॥
स्वयं तदंगमास्थाय ताडयामास मां दृढम्
vayasyāsaṃvṛcāmevaṃ khelamānāṃ yadṛcchayā ||
avatīryāhamaharaṃ vimānānmadanāturaḥ
||44||वयस्यासंवृचामेवं खेलमानां यदृच्छया ॥
अवतीर्याहमहरं विमानान्मदनातुरः
sā gṛhītā mayā dīrghaṃ prakurvāṇā mahāsvanam ||
tāteti ca vimānasthā rurodātīva bhadraka
||45||सा गृहीता मया दीर्घं प्रकुर्वाणा महास्वनम् ॥
तातेति च विमानस्था रुरोदातीव भद्रक
tato vayasyāstā dīnā munimāhuḥ pradhāvitāḥ ||
vaimānikena kenāpi hriyate tava putrikā
||46||ततो वयस्यास्ता दीना मुनिमाहुः प्रधाविताः ॥
वैमानिकेन केनापि ह्रियते तव पुत्रिका
rudantīṃ bhagavannetāṃ trāhyuttiṣṭheti sarvataḥ ||
tāsāṃ tadākarṇya vaco munirbhadrataponidhiḥ
||47||रुदन्तीं भगवन्नेतां त्राह्युत्तिष्ठेति सर्वतः ॥
तासां तदाकर्ण्य वचो मुनिर्भद्रतपोनिधिः
agniveśyo'bhyagāttasyā vyomanyupapadaṃ tvaran ||
tiṣṭhatiṣṭheti māmuktvā saṃstabhya tapasā gatim
||48||अग्निवेश्योऽभ्यगात्तस्या व्योमन्युपपदं त्वरन् ॥
तिष्ठतिष्ठेति मामुक्त्वा संस्तभ्य तपसा गतिम्
tataḥ prakupitaḥ prāha munimāmati duḥsaham ||
agniveśya uvāca ||
yasmānmadīyā tanayā māṃsapeśīva te hṛtā
||49||ततः प्रकुपितः प्राह मुनिमामति दुःसहम् ॥
अग्निवेश्य उवाच ॥
यस्मान्मदीया तनया मांसपेशीव ते हृता
gṛdhreṇevā'dhunā vyomni tasmādgadhro bhava drutam ||
anicchaṃtī madīyeyaṃ sutā bālā tapasvinī
||50||गृध्रेणेवाऽधुना व्योम्नि तस्माद्गध्रो भव द्रुतम् ॥
अनिच्छंती मदीयेयं सुता बाला तपस्विनी
tvayā hṛtādhunāsyaitatphalamāpnuhi durmate ||
ityākarṇya bhayāviṣṭo lajjayādhomukho muneḥ
||51||त्वया हृताधुनास्यैतत्फलमाप्नुहि दुर्मते ॥
इत्याकर्ण्य भयाविष्टो लज्जयाधोमुखो मुनेः
pādau pragṛhya nyapataṃ rudannatitarāṃ tadā ||
na mayeyaṃ parijñāya hṛtā nādyāpi dharṣitā
||52||पादौ प्रगृह्य न्यपतं रुदन्नतितरां तदा ॥
न मयेयं परिज्ञाय हृता नाद्यापि धर्षिता
prasādaṃ kuru te śāpaṃ vyāvartaya taponidhe ||
praṇateṣu kṣamāvanto nisargeṇa tapodhanāḥ
||53||प्रसादं कुरु ते शापं व्यावर्तय तपोनिधे ॥
प्रणतेषु क्षमावन्तो निसर्गेण तपोधनाः
bhavaṃti saṃtastadgṛdhro mā bhaveyaṃ prasīda me ||
iti prapannena mayā praṇato'sau mahāmuniḥ
||54||भवंति संतस्तद्गृध्रो मा भवेयं प्रसीद मे ॥
इति प्रपन्नेन मया प्रणतोऽसौ महामुनिः
prasannaḥ prāha no mithyā mama vākyaṃ bhavetkvacit ||
kiṃ tviṃdradyumnabhūpālaparijñāne sahāyatām
||55||प्रसन्नः प्राह नो मिथ्या मम वाक्यं भवेत्क्वचित् ॥
किं त्विंद्रद्युम्नभूपालपरिज्ञाने सहायताम्
yadā yāsyasi śāpasya tadā muktimavāpsyasi
||56||यदा यास्यसि शापस्य तदा मुक्तिमवाप्स्यसि
ityuktvā sa muniḥ prāyādgṛhītvā nijakanyakām ||
akhaṇḍaśīlāṃ svāvāsamahaṃ gṛdhro'bhavaṃ tadā
||57||इत्युक्त्वा स मुनिः प्रायाद्गृहीत्वा निजकन्यकाम् ॥
अखण्डशीलां स्वावासमहं गृध्रोऽभवं तदा
evaṃ tadā damanakotsava īśvarasya āṃdolanena nṛpaveśmani me'vatāraḥ ||
śambhorgaṇatvamabhavacca tathāgniveśyaśāpena gṛdhra iha bhadra tavedamuktam
||58||एवं तदा दमनकोत्सव ईश्वरस्य आंदोलनेन नृपवेश्मनि मेऽवतारः ॥
शम्भोर्गणत्वमभवच्च तथाग्निवेश्यशापेन गृध्र इह भद्र तवेदमुक्तम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe mahīprādurbhāve damanakamāhātmyaṃnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||