nāradamāhātmyavarṇanam
nārada uvāca
mamāpi pārtha tatrāsti mūrtirbrāhmaṇakāmyayā ||
tatra nāhaṃ tyajāmyaṃga cchatradaṇḍavibhūṣitām
||1||ममापि पार्थ तत्रास्ति मूर्तिर्ब्राह्मणकाम्यया ॥
तत्र नाहं त्यजाम्यंग च्छत्रदण्डविभूषिताम्
kārtikasya tu yā śuklā bhavatyekādaśī śubhā ||
tasyāṃ madarcanaṃ kṛtvā kalidoṣairvimucyate
||2||कार्तिकस्य तु या शुक्ला भवत्येकादशी शुभा ॥
तस्यां मदर्चनं कृत्वा कलिदोषैर्विमुच्यते
arjuna uvāca
bālyātprabhṛti saṃdeho mamāyaṃ hṛdi vartate ||
pṛcchatastaṃ ca me vipra na krodhaṃ kartumarhasi
||3||बाल्यात्प्रभृति संदेहो ममायं हृदि वर्तते ॥
पृच्छतस्तं च मे विप्र न क्रोधं कर्तुमर्हसि
sadā tvaṃ mokṣadharmeṣu pariniṣṭhāṃ parāṃ gataḥ ||
sarvabhūtasamo dāṃto rāgadveṣavivarjitaḥ
||4||सदा त्वं मोक्षधर्मेषु परिनिष्ठां परां गतः ॥
सर्वभूतसमो दांतो रागद्वेषविवर्जितः
tyaktaniṃdāstutirmaunī mokṣasthaḥ parikīrtyase ||
tvaṃ ca nārada lokeṣu vāyuvaccapalo mune
||5||त्यक्तनिंदास्तुतिर्मौनी मोक्षस्थः परिकीर्त्यसे ॥
त्वं च नारद लोकेषु वायुवच्चपलो मुने
saudāminīva vicarandṛśyase prājñasaṃmataḥ ||
sadā kalikaro loke nirdayaḥ sarvaprāṇiṣu
||6||सौदामिनीव विचरन्दृश्यसे प्राज्ञसंमतः ॥
सदा कलिकरो लोके निर्दयः सर्वप्राणिषु
bahūnāṃ hi sahasrāṇi devagaṃdharvarakṣasām ||
rājñāṃ munīndradaityānāṃ kalernaṣṭāni te'bhavan
||7||बहूनां हि सहस्राणि देवगंधर्वरक्षसाम् ॥
राज्ञां मुनीन्द्रदैत्यानां कलेर्नष्टानि तेऽभवन्
kasmāttadeṣā ceṣṭā te saṃdehaṃ me hara dvija ||
saṃdehānna sukhaṃ śete bāṇaviddho mṛgo yathā
||8||कस्मात्तदेषा चेष्टा ते संदेहं मे हर द्विज ॥
संदेहान्न सुखं शेते बाणविद्धो मृगो यथा
sūta uvāca
śaunakedaṃ vacaḥ śrutvā phālgunānnārado muniḥ ||
prahasanniva bābhravyavadanaṃ sa niraikṣata
||9||शौनकेदं वचः श्रुत्वा फाल्गुनान्नारदो मुनिः ॥
प्रहसन्निव बाभ्रव्यवदनं स निरैक्षत
sa ca bābhravyanāmā vai hārītasyānvayodbhavaḥ ||
brāhmaṇo nāradamuneḥ samīpe vartate sadā
||10||स च बाभ्रव्यनामा वै हारीतस्यान्वयोद्भवः ॥
ब्राह्मणो नारदमुनेः समीपे वर्तते सदा
sa ca jñātvā mahābuddhirnāradasya manīṣitam ||
prahasanniva provāca phālgunaṃ snigdhayā girā
||11||स च ज्ञात्वा महाबुद्धिर्नारदस्य मनीषितम् ॥
प्रहसन्निव प्रोवाच फाल्गुनं स्निग्धया गिरा
bābhravya uvāca
satyametadyathāttha tvaṃ nāradaṃ prati pāṃḍava ||
sarvo'pi cātra vṛttāṃte saṃśayaṃ yāti mānavaḥ
||12||सत्यमेतद्यथात्थ त्वं नारदं प्रति पांडव ॥
सर्वोऽपि चात्र वृत्तांते संशयं याति मानवः
tadahaṃ te pravakṣyāmi yathā kṛṣṇānmayā śrutam ||
stokakālāṃtare pūrvaṃ sarvaṃ yādavanaṃdanaḥ
||13||तदहं ते प्रवक्ष्यामि यथा कृष्णान्मया श्रुतम् ॥
स्तोककालांतरे पूर्वं सर्वं यादवनंदनः
mahīsāgarayātrāyāṃ kṛṣṇastatrāyayau prabhuḥ ||
ugrasenena sahito vasudevena babhruṇā
||14||महीसागरयात्रायां कृष्णस्तत्राययौ प्रभुः ॥
उग्रसेनेन सहितो वसुदेवेन बभ्रुणा
rāmeṇa raukmiṇeyena yuyudhānādibhistadā ||
sa ca jñātvā jñātisamaṃ mahīsāgarasaṃgame
||15||रामेण रौक्मिणेयेन युयुधानादिभिस्तदा ॥
स च ज्ञात्वा ज्ञातिसमं महीसागरसंगमे
piṃḍadānādikaṃ kṛtvā dattvā dānāni bhūriśaḥ ||
guheśvarādiliṃgāni yatnataḥ pratipūjya ca
||16||पिंडदानादिकं कृत्वा दत्त्वा दानानि भूरिशः ॥
गुहेश्वरादिलिंगानि यत्नतः प्रतिपूज्य च
snānaṃ kṛtvā koṭitīrthe jayādityaṃ samarcya ca ||
pūjayannāradamuniṃ yuktaḥ kṛṣṇo mahāmanāḥ
||17||स्नानं कृत्वा कोटितीर्थे जयादित्यं समर्च्य च ॥
पूजयन्नारदमुनिं युक्तः कृष्णो महामनाः
ugrasenena rājñā vai pūrvajena jaṭāyunā ||
madādivipramukhyānāṃ bahūnāṃ copaśṛṇvatām ||
ugraseno mahārājaḥ kṛṣṇaṃ provāca saṃsadi
||18||उग्रसेनेन राज्ञा वै पूर्वजेन जटायुना ॥
मदादिविप्रमुख्यानां बहूनां चोपशृण्वताम् ॥
उग्रसेनो महाराजः कृष्णं प्रोवाच संसदि
ugrasena uvāca
kṛṣṇa prakṣyāmi tvāmekaṃ saṃśayaṃ vada taṃ mama
||19||कृष्ण प्रक्ष्यामि त्वामेकं संशयं वद तं मम
yo'yaṃ nāma mahābuddhirnārado viśvavaṃditaḥ ||
kasmādeṣo'ticapalo vāyuvadbhramate jagat ||
kalipriyaśca kasmādvā kasmāttvayyatiprītimān
||20||योऽयं नाम महाबुद्धिर्नारदो विश्ववंदितः ॥
कस्मादेषोऽतिचपलो वायुवद्भ्रमते जगत् ॥
कलिप्रियश्च कस्माद्वा कस्मात्त्वय्यतिप्रीतिमान्
śrīkṛṣṇa uvāca
satyaṃ rājaṃstvayā pṛṣṭametatsarvaṃ vadāmi te ||
dakṣeṇa tu purā śapto nārado munisattamaḥ
||21||सत्यं राजंस्त्वया पृष्टमेतत्सर्वं वदामि ते ॥
दक्षेण तु पुरा शप्तो नारदो मुनिसत्तमः
sṛṣṭimārgāṃstu tānvīkṣya nāradena vicālitān ||
nāvasthānaṃ ca lokeṣu bhramataste bhaviṣyati
||22||सृष्टिमार्गांस्तु तान्वीक्ष्य नारदेन विचालितान् ॥
नावस्थानं च लोकेषु भ्रमतस्ते भविष्यति
paiśunya vaktā ca tathā dvitīyānāṃ pracālanāt ||
iti śāpadvayaṃ prāpya dvividhātmajacālanāt
||23||पैशुन्य वक्ता च तथा द्वितीयानां प्रचालनात् ॥
इति शापद्वयं प्राप्य द्विविधात्मजचालनात्
nirākartuṃ samartho'pi munirmene tathaiva tat ||
etāvānsādhuvādo hi yataśca kṣamate svayam
||24||निराकर्तुं समर्थोऽपि मुनिर्मेने तथैव तत् ॥
एतावान्साधुवादो हि यतश्च क्षमते स्वयम्
vināśakālaṃ cāvekṣya kaliṃ vardhayate yataḥ ||
satyaṃ ca vakti tasmātsa na ca pāpena lipyate
||25||विनाशकालं चावेक्ष्य कलिं वर्धयते यतः ॥
सत्यं च वक्ति तस्मात्स न च पापेन लिप्यते
bhramato'pi ca sarvatra nāsya yasmātpṛthaṅmanaḥ ||
dhyeyādbhavati naiva syādbhramadoṣastatosya ca ||
yacca prītirmayi tasya paramā tacchṛṇuṣva ca
||26||भ्रमतोऽपि च सर्वत्र नास्य यस्मात्पृथङ्मनः ॥
ध्येयाद्भवति नैव स्याद्भ्रमदोषस्ततोस्य च ॥
यच्च प्रीतिर्मयि तस्य परमा तच्छृणुष्व च
ahaṃ hi sarvadā staumi nāradaṃ devadarśanam ||
maheṃdragaditenaiva stotreṇa śṛṇu tannṛpa
||27||अहं हि सर्वदा स्तौमि नारदं देवदर्शनम् ॥
महेंद्रगदितेनैव स्तोत्रेण शृणु तन्नृप
śrutacāritrayorjātā yasyāhaṃtā na vidyate ||
aguptaśruta cāritraṃ nāradaṃ taṃ namāmyaham
||28||श्रुतचारित्रयोर्जाता यस्याहंता न विद्यते ॥
अगुप्तश्रुत चारित्रं नारदं तं नमाम्यहम्
aratikrodhacāpalye bhayaṃ naitāni yasya ca ||
adīrghasūtraṃ dhīraṃ ca nāradaṃ taṃ namāmyaham
||29||अरतिक्रोधचापल्ये भयं नैतानि यस्य च ॥
अदीर्घसूत्रं धीरं च नारदं तं नमाम्यहम्
kāmādvā yadi vā lobhādvācaṃ yo nānyathā vadet ||
upāsyaṃ sarvajaṃtūnāṃ nāradaṃ taṃ namāmyaham
||30||कामाद्वा यदि वा लोभाद्वाचं यो नान्यथा वदेत् ॥
उपास्यं सर्वजंतूनां नारदं तं नमाम्यहम्
adhyātmagatitattvajñaṃ kṣāṃtaṃ śaktaṃ jiteṃdriyam ||
ṛjuṃ yathārtha vaktāraṃ nāradaṃ taṃ namāmyaham
||31||अध्यात्मगतितत्त्वज्ञं क्षांतं शक्तं जितेंद्रियम् ॥
ऋजुं यथार्थ वक्तारं नारदं तं नमाम्यहम्
tejasā yaśasā buddhyā nayena vinayena ca ||
janmanā tapasā vṛddhaṃ nāradaṃ taṃ namāmyaham
||32||तेजसा यशसा बुद्ध्या नयेन विनयेन च ॥
जन्मना तपसा वृद्धं नारदं तं नमाम्यहम्
sukhaśīlaṃ sukhaṃ veṣaṃ subhojaṃ svācaraṃ śubham ||
sucakṣuṣaṃ suvākyaṃ ca nāradaṃ taṃ namāmyaham
||33||सुखशीलं सुखं वेषं सुभोजं स्वाचरं शुभम् ॥
सुचक्षुषं सुवाक्यं च नारदं तं नमाम्यहम्
kalyāṇaṃ kurute gāḍhaṃ pāpaṃ yasya na vidyate ||
na prīyate parānarthe yo 'sau taṃ naumi nāradam
||34||कल्याणं कुरुते गाढं पापं यस्य न विद्यते ॥
न प्रीयते परानर्थे यो ऽसौ तं नौमि नारदम्
vedasmṛtipurāṇoktadharme yo nityamāsthitaḥ ||
priyāpriyavimuktaṃ taṃ nāradaṃ praṇamāmyaham
||35||वेदस्मृतिपुराणोक्तधर्मे यो नित्यमास्थितः ॥
प्रियाप्रियविमुक्तं तं नारदं प्रणमाम्यहम्
aśanādiṣvaliptaṃ ca paṃḍitaṃ nālasaṃ dvijam ||
bahuśrutaṃ citrakathaṃ nāradaṃ praṇamāmyaham
||36||अशनादिष्वलिप्तं च पंडितं नालसं द्विजम् ॥
बहुश्रुतं चित्रकथं नारदं प्रणमाम्यहम्
nārthe krodhe ca kāme ca bhūtapūrvo'sya vibhramaḥ ||
yenaite nāśitā doṣā nāradaṃ taṃ namāmyaham
||37||नार्थे क्रोधे च कामे च भूतपूर्वोऽस्य विभ्रमः ॥
येनैते नाशिता दोषा नारदं तं नमाम्यहम्
vītasaṃmohadoṣo yo dṛḍhabhaktiśca śreyasi ||
sunayaṃ satrapaṃ taṃ ca nāradaṃ praṇamāmyaham
||38||वीतसंमोहदोषो यो दृढभक्तिश्च श्रेयसि ॥
सुनयं सत्रपं तं च नारदं प्रणमाम्यहम्
asaktaḥ sarvasaṃgeṣu yaḥ saktātmeti lakṣyate ||
adīrghasaṃśaṃyo vāggmī nāradaṃ taṃ namāmyaham
||39||असक्तः सर्वसंगेषु यः सक्तात्मेति लक्ष्यते ॥
अदीर्घसंशंयो वाग्ग्मी नारदं तं नमाम्यहम्
na tyajatyāgamaṃ kiṃcidyastapo nopajīvati ||
avaṃdhyakālo yasyātmā tamahaṃ naumi nāradam
||40||न त्यजत्यागमं किंचिद्यस्तपो नोपजीवति ॥
अवंध्यकालो यस्यात्मा तमहं नौमि नारदम्
kṛtaśramaṃ kṛtaprajñaṃ na ca tṛptaṃ samādhitaḥ ||
nityaṃ yatnātpramattaṃ ca nāradaṃ taṃ namāmyaham
||41||कृतश्रमं कृतप्रज्ञं न च तृप्तं समाधितः ॥
नित्यं यत्नात्प्रमत्तं च नारदं तं नमाम्यहम्
na hṛṣyatyarthalābhena yo'lābhe na vyathatyapi ||
sthirabuddhirasaktātmā tamahaṃ naumi nāradam
||42||न हृष्यत्यर्थलाभेन योऽलाभे न व्यथत्यपि ॥
स्थिरबुद्धिरसक्तात्मा तमहं नौमि नारदम्
taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ dakṣaṃ śucimakātaram ||
kālajñaṃ ca nayajñaṃ ca śaraṇaṃ yāmi nāradam
||43||तं सर्वगुणसंपन्नं दक्षं शुचिमकातरम् ॥
कालज्ञं च नयज्ञं च शरणं यामि नारदम्
imaṃ stavaṃ nāradasya nityaṃ rājanpaṭhāmyaham ||
tena me paramā prītiṃ karoti munisattamaḥ
||44||इमं स्तवं नारदस्य नित्यं राजन्पठाम्यहम् ॥
तेन मे परमा प्रीतिं करोति मुनिसत्तमः
anyopi yaḥ śucirbhūtvā nityametāṃ stutiṃ japet ||
acirāttasya devarṣiḥ prasādaṃ kurute param
||45||अन्योपि यः शुचिर्भूत्वा नित्यमेतां स्तुतिं जपेत् ॥
अचिरात्तस्य देवर्षिः प्रसादं कुरुते परम्
etānguṇānnāradasya tvamathākarṇya pārthiva ||
japa nityaṃ stavaṃ puṇyaṃ prītaste bhavitā muniḥ
||46||एतान्गुणान्नारदस्य त्वमथाकर्ण्य पार्थिव ॥
जप नित्यं स्तवं पुण्यं प्रीतस्ते भविता मुनिः
bābhravya uvāca
iti kṛṣṇamukhācchrutvā nāradasya guṇānnṛpaḥ ||
babhūva paramaprī taścakre tacca tathā vacaḥ
||47||इति कृष्णमुखाच्छ्रुत्वा नारदस्य गुणान्नृपः ॥
बभूव परमप्री तश्चक्रे तच्च तथा वचः
tato nāradamānarca dattvā dānaṃ ca puṣkalam ||
nāradīyadvijāgryāṇāṃ nāradaḥ prīyatāmiti
||48||ततो नारदमानर्च दत्त्वा दानं च पुष्कलम् ॥
नारदीयद्विजाग्र्याणां नारदः प्रीयतामिति
yayau dvāravatīṃ kṛṣṇaḥ sabhrātṛjātibāṃdhavaḥ ||
tīrthayātrāmimāṃ kṛtvā vidhivatpuruṣottamaḥ
||49||ययौ द्वारवतीं कृष्णः सभ्रातृजातिबांधवः ॥
तीर्थयात्रामिमां कृत्वा विधिवत्पुरुषोत्तमः
tathā tvamapi kauravya nāradasya guṇānimān ||
śrutvā śraddhāmayo bhūtvā śṛṇu kṛtyaṃ yadatra ca
||50||तथा त्वमपि कौरव्य नारदस्य गुणानिमान् ॥
श्रुत्वा श्रद्धामयो भूत्वा शृणु कृत्यं यदत्र च
kārtike śukladvādaśyāṃ prabodhinyāmasau muniḥ ||
viṣṇordhyānasamādheśca prabuddho jāyate sadā
||51||कार्तिके शुक्लद्वादश्यां प्रबोधिन्यामसौ मुनिः ॥
विष्णोर्ध्यानसमाधेश्च प्रबुद्धो जायते सदा
tasmindine nāradena nirmite'traiva kūpake ||
snānaṃ kṛtvā prayatnena śrāddhaṃ kuryātsamāhitaḥ
||52||तस्मिन्दिने नारदेन निर्मितेऽत्रैव कूपके ॥
स्नानं कृत्वा प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्समाहितः
tapo dānaṃ japaścātra kūpe bhavati cākṣayam
||53||तपो दानं जपश्चात्र कूपे भवति चाक्षयम्
idaṃ viṣṇviti maṃtreṇa tato viṣṇuṃ prabodhayet ||
nāradaṃ ca muniṃ paścānmantreṇānena pāṃḍava
||54||इदं विष्ण्विति मंत्रेण ततो विष्णुं प्रबोधयेत् ॥
नारदं च मुनिं पश्चान्मन्त्रेणानेन पांडव
yoganidrā yathā tyaktā hariṇā munisattama ||
tathā lokopakārāya bhavānapi parityaja
||55||योगनिद्रा यथा त्यक्ता हरिणा मुनिसत्तम ॥
तथा लोकोपकाराय भवानपि परित्यज
iti maṃtreṇa cotthāpya nāradaṃ paripūjayet ||
kṛṣṇaproditayā stutyā chatradhotrārcanaiḥ śubhaiḥ
||56||इति मंत्रेण चोत्थाप्य नारदं परिपूजयेत् ॥
कृष्णप्रोदितया स्तुत्या छत्रधोत्रार्चनैः शुभैः
śaktyā dvijānāṃ deyaṃ ca chatraṃ dhotraṃ kamaṃḍalum ||
praṇamya brāhmaṇānbhaktyā nāradaḥ prīyatāmiti
||57||शक्त्या द्विजानां देयं च छत्रं धोत्रं कमंडलुम् ॥
प्रणम्य ब्राह्मणान्भक्त्या नारदः प्रीयतामिति
evaṃ kṛte prasādātsa muneḥ pāpena mucyate ||
jāyate na kalistasya na cāsaukhyaṃ bhavediha
||58||एवं कृते प्रसादात्स मुनेः पापेन मुच्यते ॥
जायते न कलिस्तस्य न चासौख्यं भवेदिह
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe nāradamāhātmyavarṇanaṃnāma catuḥpaṃcāśattamo'dhyāyaḥ || 54 ||