gautameśvaramāhātmyasavistarayogalakṣaṇavarṇanam
sūta uvāca
iti bābhravyavacanamākarṇya kurunandanaḥ ||
prāṇamannāradaṃ bhaktyā vismitaḥ pulakānvitaḥ
||1||इति बाभ्रव्यवचनमाकर्ण्य कुरुनन्दनः ॥
प्राणमन्नारदं भक्त्या विस्मितः पुलकान्वितः
praśasya ca ciraṃ kālaṃ punarnāradamabravīt
||2||प्रशस्य च चिरं कालं पुनर्नारदमब्रवीत्
guptakṣetrasya māhātmyaṃ śṛṇvānastvanmukhānmune ||
tṛptiṃ naivādhigacchāmi bhūyastadvaktumarhasi
||3||गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं शृण्वानस्त्वन्मुखान्मुने ॥
तृप्तिं नैवाधिगच्छामि भूयस्तद्वक्तुमर्हसि
nārada uvāca
mahāliṃgasya vakṣyāmi mahimānaṃ kurūdvaha ||
gautameśvara liṃgasya sāvadhānaḥ śṛṇuṣva tat
||4||महालिंगस्य वक्ष्यामि महिमानं कुरूद्वह ॥
गौतमेश्वर लिंगस्य सावधानः शृणुष्व तत्
akṣapādo mahāyogī gautamākhyo'bhavanmuniḥ ||
godāvarīsamānetā ahalyāyāḥ patiḥ prabhuḥ
||5||अक्षपादो महायोगी गौतमाख्योऽभवन्मुनिः ॥
गोदावरीसमानेता अहल्यायाः पतिः प्रभुः
gupta kṣetrasya māhātmyaṃ sa ca jñātvā mahottamam ||
yogasaṃsādhanaṃ kurvannatra tepe tapo mahat
||6||गुप्त क्षेत्रस्य माहात्म्यं स च ज्ञात्वा महोत्तमम् ॥
योगसंसाधनं कुर्वन्नत्र तेपे तपो महत्
yogasiddhiṃ tataḥ prāpya gautamena mahātmanā ||
atra saṃsthāpitaṃ liṃgaṃ gautameśvarasaṃjñayā
||7||योगसिद्धिं ततः प्राप्य गौतमेन महात्मना ॥
अत्र संस्थापितं लिंगं गौतमेश्वरसंज्ञया
saṃsnāpyaitanmahāliṃgaṃ candanena vilipya ca ||
saṃpūjya puṣpairvividhairguggulaṃ dāhayetpuraḥ ||
sarvapāpavinirmukto rudraloke mahīyate
||8||संस्नाप्यैतन्महालिंगं चन्दनेन विलिप्य च ॥
संपूज्य पुष्पैर्विविधैर्गुग्गुलं दाहयेत्पुरः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते
arjuna uvāca
yogasvarūpamicchāmi śrotuṃ nārada tattvataḥ ||
yogaṃ sarve praśaṃsaṃti yataḥ sarvottamottamam
||9||योगस्वरूपमिच्छामि श्रोतुं नारद तत्त्वतः ॥
योगं सर्वे प्रशंसंति यतः सर्वोत्तमोत्तमम्
nārada uvāca
samāsāttava vakṣyāmi yogatattvaṃ kurūdvaha ||
śravaṇādapi nairmalyaṃ yasya syātsevanātkimu
||10||समासात्तव वक्ष्यामि योगतत्त्वं कुरूद्वह ॥
श्रवणादपि नैर्मल्यं यस्य स्यात्सेवनात्किमु
cittavṛttinirodhākhyaṃ yogatattvaṃ prakīrtyate ||
tadaṣṭāṃgaprakāreṇa sādhayaṃtīha yoginaḥ
||11||चित्तवृत्तिनिरोधाख्यं योगतत्त्वं प्रकीर्त्यते ॥
तदष्टांगप्रकारेण साधयंतीह योगिनः
yamaśca niyamaścaiva prāṇāyāmastṛtīyakaḥ ||
pratyāhāro dhāraṇā ca dhyeyaṃ dhyānaṃ ca saptamam
||12||यमश्च नियमश्चैव प्राणायामस्तृतीयकः ॥
प्रत्याहारो धारणा च ध्येयं ध्यानं च सप्तमम्
samādhiriti cāṣṭāṃgo yogaḥ saṃparikīrtitaḥ ||
pratyekaṃ lakṣaṇaṃ teṣāmaṣṭānāṃ śṛṇu pāṃḍava
||13||समाधिरिति चाष्टांगो योगः संपरिकीर्तितः ॥
प्रत्येकं लक्षणं तेषामष्टानां शृणु पांडव
anukramānnaro yeṣāṃ sādhanādyogamaśnute ||
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau
||14||अनुक्रमान्नरो येषां साधनाद्योगमश्नुते ॥
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ
ete paṃca yamāḥ proktāḥ śṛṇveṣāmapi lakṣaṇam ||
ātmavatsarvabhūteṣu yo hitāya pravartate
||15||एते पंच यमाः प्रोक्ताः शृण्वेषामपि लक्षणम् ॥
आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय प्रवर्तते
ahiṃsaiṣā samākhyātā vedasaṃvihitā ca yā ||
dṛṣṭaṃ śrutaṃ cānumitaṃ svānubhūtaṃ yathārthataḥ
||16||अहिंसैषा समाख्याता वेदसंविहिता च या ॥
दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः
kathanaṃ satyamityuktaṃ parapīḍāvivarjitam ||
anādānaṃ parasvānāmāpadyapi kathaṃcana
||17||कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम् ॥
अनादानं परस्वानामापद्यपि कथंचन
manasā karmaṇā vācā tadasteyaṃ prakīrtitam ||
amaithunaṃ yatīnāṃ ca manovākkāyakarmabhiḥ
||18||मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं प्रकीर्तितम् ॥
अमैथुनं यतीनां च मनोवाक्कायकर्मभिः
ṛtau svadāragamanaṃ gehināṃ brahmacaryatā ||
yatīnāṃ sarvasaṃnyāso manovākkāyakarmaṇā
||19||ऋतौ स्वदारगमनं गेहिनां ब्रह्मचर्यता ॥
यतीनां सर्वसंन्यासो मनोवाक्कायकर्मणा
gṛhasthānāṃ ca manasā smṛta eṣo'parigrahaḥ ||
ete yamāstava proktāḥ paṃcaiva niyamāñchṛṇu
||20||गृहस्थानां च मनसा स्मृत एषोऽपरिग्रहः ॥
एते यमास्तव प्रोक्ताः पंचैव नियमाञ्छृणु
śaucaṃ tuṣṭistapaścaiva japo bhaktirgurostathā ||
eteṣāmapi paṃcānāṃ pṛthaksaṃśṛṇu lakṣaṇam
||21||शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपो भक्तिर्गुरोस्तथा ॥
एतेषामपि पंचानां पृथक्संशृणु लक्षणम्
bāhyamābhyataraṃ caiva dvividhaṃ śaucamucyate ||
bāhyaṃ tu mṛjjalaiḥ proktamāṃtaraṃ śuddhamānasam
||22||बाह्यमाभ्यतरं चैव द्विविधं शौचमुच्यते ॥
बाह्यं तु मृज्जलैः प्रोक्तमांतरं शुद्धमानसम्
nyāyenāgatayā vṛttyā bhikṣayā vārtayāpi ca ||
saṃtoṣo yasya satataṃ sā tuṣṭiriti cocyate
||23||न्यायेनागतया वृत्त्या भिक्षया वार्तयापि च ॥
संतोषो यस्य सततं सा तुष्टिरिति चोच्यते
cāṃdrāyaṇādīni punastapāṃsi vihitāni ca ||
āhāralāghavaparaḥ kuryāttattapa ucyate
||24||चांद्रायणादीनि पुनस्तपांसि विहितानि च ॥
आहारलाघवपरः कुर्यात्तत्तप उच्यते
svādhyāyastu japaḥ proktaḥ praṇavābhyasanādikaḥ ||
śive jñāne gurau bhaktirgurubhaktiriti smṛtā
||25||स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवाभ्यसनादिकः ॥
शिवे ज्ञाने गुरौ भक्तिर्गुरुभक्तिरिति स्मृता
evaṃ saṃsādhya niyamānsaṃyamāṃśca vicakṣaṇaḥ ||
prāṇāyāmāya saṃdadhyānnānyathā yogasādhakaḥ
||26||एवं संसाध्य नियमान्संयमांश्च विचक्षणः ॥
प्राणायामाय संदध्यान्नान्यथा योगसाधकः
yato'śuciśarīrasya vāyukopo mahānbhavet ||
vāyukopātkuṣṭhatā ca jaḍatvādīnupāśnute
||27||यतोऽशुचिशरीरस्य वायुकोपो महान्भवेत् ॥
वायुकोपात्कुष्ठता च जडत्वादीनुपाश्नुते
tasmādvicakṣaṇaḥ śuddhaṃ kṛtvā dehaṃ yatetparam ||
prāṇāyāmasya vakṣyāmi lakṣaṇaṃ śṛṇu pāṃḍava
||28||तस्माद्विचक्षणः शुद्धं कृत्वा देहं यतेत्परम् ॥
प्राणायामस्य वक्ष्यामि लक्षणं शृणु पांडव
prāṇāpānanirodhaśca prāṇāyāmaḥ prakīrtitaḥ ||
laghumadhyottarīyākhyaḥ sa ca dhīraistridhoditaḥ
||29||प्राणापाननिरोधश्च प्राणायामः प्रकीर्तितः ॥
लघुमध्योत्तरीयाख्यः स च धीरैस्त्रिधोदितः
laghurdvādaśamātrastu mātrā nimiṣa unmiṣaḥ ||
dviguṇo madhyamaścoktastriguṇaścottamaḥ smṛtaḥ
||30||लघुर्द्वादशमात्रस्तु मात्रा निमिष उन्मिषः ॥
द्विगुणो मध्यमश्चोक्तस्त्रिगुणश्चोत्तमः स्मृतः
prathamena jayetsvedaṃ madhyamena tu vepathum ||
viṣādaṃ ca tṛtīyena jayeddoṣānanukramāt
||31||प्रथमेन जयेत्स्वेदं मध्यमेन तु वेपथुम् ॥
विषादं च तृतीयेन जयेद्दोषाननुक्रमात्
padmākhyamāsanaṃ kṛtvā recakaṃ pūrakaṃ tathā ||
kuṃbhakaṃ ca sukhāsīnaḥ prāṇāyāmaṃ tridhā'bhyaset
||32||पद्माख्यमासनं कृत्वा रेचकं पूरकं तथा ॥
कुंभकं च सुखासीनः प्राणायामं त्रिधाऽभ्यसेत्
prāṇānāmupasaṃrodhātprāṇāyāma iti smṛtaḥ ||
yathā parvatadhātūnāṃ dhmātānāṃ dahyate malaḥ
||33||प्राणानामुपसंरोधात्प्राणायाम इति स्मृतः ॥
यथा पर्वतधातूनां ध्मातानां दह्यते मलः
tatheṃdriyavṛto doṣaḥ prāṇāyāmena dahyate ||
gośataṃ kāpilaṃ dattvā yatphalaṃ tatphalaṃ bhavet
||34||तथेंद्रियवृतो दोषः प्राणायामेन दह्यते ॥
गोशतं कापिलं दत्त्वा यत्फलं तत्फलं भवेत्
prāṇāyāmena yogajñastasmātprāṇaṃ sadā yamet ||
prāṇāyāmena siddhyanti divyāḥ śāntyādayaḥ kramāt
||35||प्राणायामेन योगज्ञस्तस्मात्प्राणं सदा यमेत् ॥
प्राणायामेन सिद्ध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्
śāṃtiḥ praśāntirdīptiśca prasādaśca yathākramam ||
sa hajāgaṃtukāmānāṃ pāpānāṃ ca pravartatām
||36||शांतिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च यथाक्रमम् ॥
स हजागंतुकामानां पापानां च प्रवर्तताम्
vāsanāśāṃtirityākhyaḥ prathamo jāyate guṇaḥ ||
lobhamohātmakāndoṣānnirākṛtyaiva kṛtsnaśaḥ
||37||वासनाशांतिरित्याख्यः प्रथमो जायते गुणः ॥
लोभमोहात्मकान्दोषान्निराकृत्यैव कृत्स्नशः
tapasāṃ ca yadā prāptiḥ sā śāṃtiriti cocyate ||
sarvendriyaprasādaśca buddhervai marutāmapi
||38||तपसां च यदा प्राप्तिः सा शांतिरिति चोच्यते ॥
सर्वेन्द्रियप्रसादश्च बुद्धेर्वै मरुतामपि
prasāda iti sa proktaḥ prāpyamevaṃ catuṣṭayam ||
evaṃphalaṃ sadā yogī prāṇāyāmaṃ samabhyaset
||39||प्रसाद इति स प्रोक्तः प्राप्यमेवं चतुष्टयम् ॥
एवंफलं सदा योगी प्राणायामं समभ्यसेत्
mṛdutvaṃ sevyamānāstu siṃhaśārdūlakuṃjarāḥ ||
yathā yānti tathā prāṇo vaśyo bhavati sādhitaḥ
||40||मृदुत्वं सेव्यमानास्तु सिंहशार्दूलकुंजराः ॥
यथा यान्ति तथा प्राणो वश्यो भवति साधितः
prāṇāyāmastvayaṃ proktaḥ pratyāhāraṃ tataḥ śṛṇu ||
viṣayeṣu pravṛttasya cetaso vinivartanam
||41||प्राणायामस्त्वयं प्रोक्तः प्रत्याहारं ततः शृणु ॥
विषयेषु प्रवृत्तस्य चेतसो विनिवर्तनम्
pratyāhāraṃ vinirdiṣṭatasya saṃyamanaṃ hi yat ||
pratyāhārastvayaṃ prokto dhāraṇālakṣaṇaṃ śṛṇu
||42||प्रत्याहारं विनिर्दिष्टतस्य संयमनं हि यत् ॥
प्रत्याहारस्त्वयं प्रोक्तो धारणालक्षणं शृणु
yathā toyārthinastoyaṃ patranālādibhiḥ śanaiḥ ||
āpibeyustathā vāyuṃ yogī nayati sādhitam
||43||यथा तोयार्थिनस्तोयं पत्रनालादिभिः शनैः ॥
आपिबेयुस्तथा वायुं योगी नयति साधितम्
prāgnābhyāṃ hṛdaye vāyuratha tālau bhruvoṃ'tare ||
caturdale ṣaḍdaśe ca dvādaśe ṣoḍaśadvike
||44||प्राग्नाभ्यां हृदये वायुरथ तालौ भ्रुवोंऽतरे ॥
चतुर्दले षड्दशे च द्वादशे षोडशद्विके
ākuṃcanenaiva mūrddhamunnīya pavanaṃ śanaiḥ ||
mūrdhani brahmaraṃdhre taṃ prāṇaṃ saṃdhārayetkṛtī
||45||आकुंचनेनैव मूर्द्धमुन्नीय पवनं शनैः ॥
मूर्धनि ब्रह्मरंध्रे तं प्राणं संधारयेत्कृती
prāṇāyāmā daśa dvau ca dhāraṇaiṣā prakīrtyate ||
daśaitā dhāraṇāḥ sthāpya prāpnotyakṣarasāmyatām
||46||प्राणायामा दश द्वौ च धारणैषा प्रकीर्त्यते ॥
दशैता धारणाः स्थाप्य प्राप्नोत्यक्षरसाम्यताम्
dhāraṇāsthasya yaddhyeyaṃ tasya tvaṃ śṛṇu lakṣaṇam ||
dhyeyaṃ bahuvidhaṃ pārtha yasyāṃto nopalabhyate
||47||धारणास्थस्य यद्ध्येयं तस्य त्वं शृणु लक्षणम् ॥
ध्येयं बहुविधं पार्थ यस्यांतो नोपलभ्यते
kecicchivaṃ hariṃ kecitkecitsūryaṃ vidhiṃ pare ||
keciddevīṃ mahadbhūtāmuta dhyāyanti kecana
||48||केचिच्छिवं हरिं केचित्केचित्सूर्यं विधिं परे ॥
केचिद्देवीं महद्भूतामुत ध्यायन्ति केचन
tatra yo yacca dhyāyeta sa ca tatra pralīyate ||
tasmātsadā śivaṃ devaṃ paṃcavaktraṃ haraṃ smaret
||49||तत्र यो यच्च ध्यायेत स च तत्र प्रलीयते ॥
तस्मात्सदा शिवं देवं पंचवक्त्रं हरं स्मरेत्
padmāsanasthaṃ taṃ gauraṃ bījapūrakaraṃ sthitam ||
daśahastaṃ suprasannavadanaṃ dhyānamāsthitam
||50||पद्मासनस्थं तं गौरं बीजपूरकरं स्थितम् ॥
दशहस्तं सुप्रसन्नवदनं ध्यानमास्थितम्
dhyeyametattava proktaṃ tasmāddhyānaṃ samācaret ||
dhyānasya lakṣaṇaṃ caitannimeṣārdhamapi sphuṭam
||51||ध्येयमेतत्तव प्रोक्तं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् ॥
ध्यानस्य लक्षणं चैतन्निमेषार्धमपि स्फुटम्
na pṛthagjāyate dhyeyāddhāraṇāṃ yaḥ samāsthitaḥ ||
evametāṃ durārohāṃ bhūmimāsthāya yogavit
||52||न पृथग्जायते ध्येयाद्धारणां यः समास्थितः ॥
एवमेतां दुरारोहां भूमिमास्थाय योगवित्
na kiṃcicciṃtayetpaścātsamādhiriti kīrtyate ||
samādherlakṣaṇaṃ samyagbruvato me niśāmaya
||53||न किंचिच्चिंतयेत्पश्चात्समाधिरिति कीर्त्यते ॥
समाधेर्लक्षणं सम्यग्ब्रुवतो मे निशामय
śabdasparśarasairhīnaṃ gaṃdharūpavivarjitam ||
paraṃ puruṣaṃ saṃprāptaḥ samādhisthaḥ prakīrtitaḥ
||54||शब्दस्पर्शरसैर्हीनं गंधरूपविवर्जितम् ॥
परं पुरुषं संप्राप्तः समाधिस्थः प्रकीर्तितः
tāṃ tu prāpya naro vighnairnābhibhūyeta karhicit ||
samādhisthaśca duḥkhena guruṇāpi na cālyate
||55||तां तु प्राप्य नरो विघ्नैर्नाभिभूयेत कर्हिचित् ॥
समाधिस्थश्च दुःखेन गुरुणापि न चाल्यते
śaṃkhādyāḥ śataśastasya vādyante yadi karṇayoḥ ||
bheryaśca yadi hanyaṃte śabdaṃ bāhyaṃ na viṃdati
||56||शंखाद्याः शतशस्तस्य वाद्यन्ते यदि कर्णयोः ॥
भेर्यश्च यदि हन्यंते शब्दं बाह्यं न विंदति
kaśāprahārābhihato vahnidagdhatanustathā ||
śītāḍhyeva sthito ghore sparśaṃ bāhyaṃ na vindati
||57||कशाप्रहाराभिहतो वह्निदग्धतनुस्तथा ॥
शीताढ्येव स्थितो घोरे स्पर्शं बाह्यं न विन्दति
rūpe gaṃdhe rase bāhye tādṛśasya tu kā kathā ||
dṛṣṭvā ya ātmanātmānaṃ samādhiṃ labhate punaḥ
||58||रूपे गंधे रसे बाह्ये तादृशस्य तु का कथा ॥
दृष्ट्वा य आत्मनात्मानं समाधिं लभते पुनः
tṛṣṇā vātha bubhukṣā vā bādhete taṃ na karhicit
||59||तृष्णा वाथ बुभुक्षा वा बाधेते तं न कर्हिचित्
na svarge na ca pātāle mānuṣye kva ca tatsukham ||
samādhiṃ niścalaṃ prāpya yatsukhaṃ viṃdate naraḥ
||60||न स्वर्गे न च पाताले मानुष्ये क्व च तत्सुखम् ॥
समाधिं निश्चलं प्राप्य यत्सुखं विंदते नरः
evamārūḍhayogasya tasyāpi kurunadana ||
paṃcopasargāḥ kaṭukāḥ pravartaṃte yathā śṛṇu
||61||एवमारूढयोगस्य तस्यापि कुरुनदन ॥
पंचोपसर्गाः कटुकाः प्रवर्तंते यथा शृणु
prātibhaḥ śrāvaṇo daivo bhramāvarto'tha bhīṣaṇaḥ ||
pratibhā sarvaśāstrāṇāṃ prātibho'yaṃ ca sāttvikaḥ
||62||प्रातिभः श्रावणो दैवो भ्रमावर्तोऽथ भीषणः ॥
प्रतिभा सर्वशास्त्राणां प्रातिभोऽयं च सात्त्विकः
tena yo madamādadyādyogī śīghraṃ ca cetasaḥ ||
yojanānāṃ sahasrebhyaḥ śravaṇaṃ śrāvaṇastu saḥ
||63||तेन यो मदमादद्याद्योगी शीघ्रं च चेतसः ॥
योजनानां सहस्रेभ्यः श्रवणं श्रावणस्तु सः
dvitīyaḥ sātvikaścāyamasmānmatto vinaśyati |
aṣṭau paśyati yonīśca devānāṃ daiva ityasau
||64||द्वितीयः सात्विकश्चायमस्मान्मत्तो विनश्यति ।
अष्टौ पश्यति योनीश्च देवानां दैव इत्यसौ
ayaṃ ca sāttviko doṣo madādasmādvinaśyati ||
āvarta iva toyasya janāvarte yadākulaḥ
||65||अयं च सात्त्विको दोषो मदादस्माद्विनश्यति ॥
आवर्त इव तोयस्य जनावर्ते यदाकुलः
āvartākhyastvayaṃ doṣo rājasaḥ sa mahābhayaḥ ||
bhrāmyate yannirālambaṃ mano doṣaiśca yoginaḥ
||66||आवर्ताख्यस्त्वयं दोषो राजसः स महाभयः ॥
भ्राम्यते यन्निरालम्बं मनो दोषैश्च योगिनः
samastādhāravibhraṃśādbhramākhyastāmaso guṇaḥ ||
etairnāśitayogāśca sakalā devayonayaḥ
||67||समस्ताधारविभ्रंशाद्भ्रमाख्यस्तामसो गुणः ॥
एतैर्नाशितयोगाश्च सकला देवयोनयः
upasargairmahāghorairāvartyaṃte punaḥ punaḥ ||
prāvṛtya kaṃbalaṃ śuklaṃ yogī tasmānmanomayam
||68||उपसर्गैर्महाघोरैरावर्त्यंते पुनः पुनः ॥
प्रावृत्य कंबलं शुक्लं योगी तस्मान्मनोमयम्
ciṃtayetparamaṃ brahma kṛtvā tatpravaṇaṃ manaḥ ||
āhārāḥ sāttvikāścaiva saṃsevyāḥ siddhimicchatā
||69||चिंतयेत्परमं ब्रह्म कृत्वा तत्प्रवणं मनः ॥
आहाराः सात्त्विकाश्चैव संसेव्याः सिद्धिमिच्छता
rājasaistāmasaiścaiva yogī siddhayenna karhicit ||
śraddadhāneṣu dāṃteṣu śrotriyeṣu mahātmasu
||70||राजसैस्तामसैश्चैव योगी सिद्धयेन्न कर्हिचित् ॥
श्रद्दधानेषु दांतेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु
svadharmādanapeteṣu bhikṣā yācyā ca yoginā ||
bhaikṣaṃ yavānnaṃ takraṃ vā payo yāvakameva vā
||71||स्वधर्मादनपेतेषु भिक्षा याच्या च योगिना ॥
भैक्षं यवान्नं तक्रं वा पयो यावकमेव वा
phalamūlaṃ vipakvaṃ vā kaṇapiṇyākasaktavaḥ ||
śrutā ityeta āhārā yogināṃ siddhikārakāḥ
||72||फलमूलं विपक्वं वा कणपिण्याकसक्तवः ॥
श्रुता इत्येत आहारा योगिनां सिद्धिकारकाः
mṛtyukālaṃ viditvā ca nimittairyogasādhakaḥ ||
yogaṃ yuñjīta kālasya vaṃcanārthaṃ samāhitaḥ
||73||मृत्युकालं विदित्वा च निमित्तैर्योगसाधकः ॥
योगं युञ्जीत कालस्य वंचनार्थं समाहितः
nimittāni ca vakṣyāmi mṛtyuṃ yo vetti yogavit ||
raktakṛṣṇāṃbaradharā gāyaṃtīha satī ca yam
||74||निमित्तानि च वक्ष्यामि मृत्युं यो वेत्ति योगवित् ॥
रक्तकृष्णांबरधरा गायंतीह सती च यम्
dakṣiṇāśāṃ nayennārī svapne so'pi na jīvati ||
nagnaṃ kṣapaṇakaṃ svapne hasamānaṃ pradṛśya ca
||75||दक्षिणाशां नयेन्नारी स्वप्ने सोऽपि न जीवति ॥
नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानं प्रदृश्य च
enaṃ ca vīkṣya valgantaṃ taṃ vidyānmṛtyumāgatam ||
ṛkṣavānarayugyastho gāyanyo dakṣiṇāṃ diśam
||76||एनं च वीक्ष्य वल्गन्तं तं विद्यान्मृत्युमागतम् ॥
ऋक्षवानरयुग्यस्थो गायन्यो दक्षिणां दिशम्
yāti majjedadhau paṃke gomaye vā na jīvati ||
keśāṃgāraistathā bhasmabhujaṃgairnijalāṃ nadīm
||77||याति मज्जेदधौ पंके गोमये वा न जीवति ॥
केशांगारैस्तथा भस्मभुजंगैर्निजलां नदीम्
eṣāmanyatamaiḥ pūrṇāṃ dṛṣṭvā svapne na jīvati ||
karālairvikaṭai rūkṣaiḥ puruṣairudyatāyudhaiḥ
||78||एषामन्यतमैः पूर्णां दृष्ट्वा स्वप्ने न जीवति ॥
करालैर्विकटै रूक्षैः पुरुषैरुद्यतायुधैः
pāṣāṇaistāḍitaḥ svapne sadyo mṛtyuṃ bhajennaraḥ ||
sūryodaye yasya śivā krośaṃtī yāti sammukham
||79||पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं भजेन्नरः ॥
सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशंती याति सम्मुखम्
viparītaṃ parītaṃ vā sa sadyo mṛtyumṛcchati ||
dīpādhigaṃdhaṃ no vetti vamatyagniṃ tathā niśi
||80||विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति ॥
दीपाधिगंधं नो वेत्ति वमत्यग्निं तथा निशि
nātmānaṃ paranetrasthaṃ vīkṣate na sa jīvati ||
śakrāyudhaṃ cārdharātre divā vā grahaṇaṃ tathā
||81||नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति ॥
शक्रायुधं चार्धरात्रे दिवा वा ग्रहणं तथा
dṛṣṭvā manyeta sa kṣīṇamātmajīvitamāptavān ||
nāsikā vakratāmeti karṇayornnamanonnatī
||82||दृष्ट्वा मन्येत स क्षीणमात्मजीवितमाप्तवान् ॥
नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्न्नमनोन्नती
netraṃ ca vāmaṃ sravati yasya tasyāyurudgatam ||
āraktatāmeti mukhaṃ jihvā cāpyasitā yadā
||83||नेत्रं च वामं स्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् ॥
आरक्ततामेति मुखं जिह्वा चाप्यसिता यदा
tadā prājño vijānīyādāsannaṃ mṛtyumātmanaḥ ||
uṣṭrarāsabhayānena svapne yo yāti dakṣiṇām
||84||तदा प्राज्ञो विजानीयादासन्नं मृत्युमात्मनः ॥
उष्ट्ररासभयानेन स्वप्ने यो याति दक्षिणाम्
diśaṃ karṇau pidhāyāpi nirghoṣaṃ śṛṇuyānna ca ||
na sa jīvettathā svapne pati tasya pidhīyate
||85||दिशं कर्णौ पिधायापि निर्घोषं शृणुयान्न च ॥
न स जीवेत्तथा स्वप्ने पति तस्य पिधीयते
dvāraṃ na cottiṣṭhati ca śubhrā dṛṣṭiśca lohitā ||
svapne'gniṃ praviśedyaśca na ca niṣkramate punaḥ
||86||द्वारं न चोत्तिष्ठति च शुभ्रा दृष्टिश्च लोहिता ॥
स्वप्नेऽग्निं प्रविशेद्यश्च न च निष्क्रमते पुनः
jalapraveśādapi vā tadaṃtaṃ tasya jīvitam ||
yaścābhihanyate duṣṭairbhūtai rātrāvatho divā
||87||जलप्रवेशादपि वा तदंतं तस्य जीवितम् ॥
यश्चाभिहन्यते दुष्टैर्भूतै रात्रावथो दिवा
prakṛtairvikṛtairvāpi tasyāsannau yamāṃtakau ||
devatānāṃ gurūṇāṃ ca pitrorjñānavidāṃ tathā
||88||प्रकृतैर्विकृतैर्वापि तस्यासन्नौ यमांतकौ ॥
देवतानां गुरूणां च पित्रोर्ज्ञानविदां तथा
nindāmavajñāṃ kurute bhakto bhūtvā na jīvati ||
evaṃ dṛṣṭvā nimittāni viparītāni yogavit
||89||निन्दामवज्ञां कुरुते भक्तो भूत्वा न जीवति ॥
एवं दृष्ट्वा निमित्तानि विपरीतानि योगवित्
dhāraṇāṃ samyagāsthāya samādhāvacalo bhavet ||
yadi necchati te mṛtyuṃ tato nāsau prapadyate
||90||धारणां सम्यगास्थाय समाधावचलो भवेत् ॥
यदि नेच्छति ते मृत्युं ततो नासौ प्रपद्यते
vimuktimathavā vāṃchedvisṛjedbrahmamūrdhani ||
saṃti dehe vimukte ca upasargāśca ye punaḥ
||91||विमुक्तिमथवा वांछेद्विसृजेद्ब्रह्ममूर्धनि ॥
संति देहे विमुक्ते च उपसर्गाश्च ये पुनः
yoginaṃ samupāyāṃti śṛṇu tānapi pāṃḍava ||
aiśānye rākṣasapure yakṣo gandharva eva ca
||92||योगिनं समुपायांति शृणु तानपि पांडव ॥
ऐशान्ये राक्षसपुरे यक्षो गन्धर्व एव च
aindre saumye prajāpatye brāhme cāṣṭasu siddhayaḥ ||
bhavaṃti cāṣṭau śṛṇu tāḥ pārthivī yā ca taijasī
||93||ऐन्द्रे सौम्ये प्रजापत्ये ब्राह्मे चाष्टसु सिद्धयः ॥
भवंति चाष्टौ शृणु ताः पार्थिवी या च तैजसी
vāyavī vyomātmikā caiva mānasāhambhavā matiḥ ||
pratyekamaṣṭadhā bhinnā dviguṇā dviguṇā kramāta
||94||वायवी व्योमात्मिका चैव मानसाहम्भवा मतिः ॥
प्रत्येकमष्टधा भिन्ना द्विगुणा द्विगुणा क्रमात
pūrve cāṣṭau catuḥṣaṣṭirante śṛṇuṣva tadyathā ||
sthūlatā hrasvatā bālyaṃ vārdhakyaṃ yovanaṃ tathā
||95||पूर्वे चाष्टौ चतुःषष्टिरन्ते शृणुष्व तद्यथा ॥
स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं योवनं तथा
nānājāti svarūpaṃ ca caturbhirdehadhāraṇam ||
pārthivāṃśaṃ vinā nityamaṣṭau pārthivasiddhayaḥ
||96||नानाजाति स्वरूपं च चतुर्भिर्देहधारणम् ॥
पार्थिवांशं विना नित्यमष्टौ पार्थिवसिद्धयः
vijite pṛthivītattve yadaiśānye bhavanti ca ||
bhūmāviva jale vāso nāturo'rṇavamāpibet
||97||विजिते पृथिवीतत्त्वे यदैशान्ये भवन्ति च ॥
भूमाविव जले वासो नातुरोऽर्णवमापिबेत्
sarvatra jalaprāptiśca api śuṣkaṃ dravaṃ phalam ||
tribhirdehasya dharaṇaṃ nadīrvā sthāpayetkare
||98||सर्वत्र जलप्राप्तिश्च अपि शुष्कं द्रवं फलम् ॥
त्रिभिर्देहस्य धरणं नदीर्वा स्थापयेत्करे
avraṇatvaṃ śarīrasya kāṃtiścāthāṣṭakaṃ smṛtam ||
aṣṭau pūrvā imāścāṣṭau rākṣasānāṃ pure smṛtāḥ
||99||अव्रणत्वं शरीरस्य कांतिश्चाथाष्टकं स्मृतम् ॥
अष्टौ पूर्वा इमाश्चाष्टौ राक्षसानां पुरे स्मृताः
dehādagnivinirmāṇaṃ tattāpabhayavarjanam ||
śaktidatvaṃ ca lokānāṃ jalamadhyegnijvālanam
||100||देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् ॥
शक्तिदत्वं च लोकानां जलमध्येग्निज्वालनम्
agnigrahaśca hastena smṛtimātreṇa pāvanam ||
bhasmībhūtasya nirmāṇaṃ dvābhyāṃ dehasya dhāraṇam
||101||अग्निग्रहश्च हस्तेन स्मृतिमात्रेण पावनम् ॥
भस्मीभूतस्य निर्माणं द्वाभ्यां देहस्य धारणम्
pūrvāḥ ṣoḍaśa cāpyaṣṭau tejaso yakṣasadmani ||
manogatitvaṃ bhūtānāmantarniveśanaṃ tathā
||102||पूर्वाः षोडश चाप्यष्टौ तेजसो यक्षसद्मनि ॥
मनोगतित्वं भूतानामन्तर्निवेशनं तथा
parvatādimahābhāravahanaṃ līlayaiva ca ||
laghutvaṃ gauravatvaṃ ca pāṇibhyāṃ vāyuvāraṇam
||103||पर्वतादिमहाभारवहनं लीलयैव च ॥
लघुत्वं गौरवत्वं च पाणिभ्यां वायुवारणम्
aṃgulyagranipātena bhūmeḥ sarvatra kampanam ||
ekena dehaniṣpattirgāṃdharve vāṃti siddhayaḥ
||104||अंगुल्यग्रनिपातेन भूमेः सर्वत्र कम्पनम् ॥
एकेन देहनिष्पत्तिर्गांधर्वे वांति सिद्धयः
caturviṃśatiḥ pūrvāścāpyaṣṭāvetāśca siddhayaḥ ||
gandharvaloke dvātriṃśadata ūrdhvaṃ niśāmaya
||105||चतुर्विंशतिः पूर्वाश्चाप्यष्टावेताश्च सिद्धयः ॥
गन्धर्वलोके द्वात्रिंशदत ऊर्ध्वं निशामय
chāyāvihīnaniṣpattiriṃdriyāṇāmadarśanam ||
ākāśagamanaṃ nityamiṃdriyādiśamaḥ svayam
||106||छायाविहीननिष्पत्तिरिंद्रियाणामदर्शनम् ॥
आकाशगमनं नित्यमिंद्रियादिशमः स्वयम्
dūre ca śabdagrahaṇaṃ sarvaśabdāvagāhanam ||
tanmātraliṃgagrahaṇaṃ sarvaprāṇinidarśanam
||107||दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् ॥
तन्मात्रलिंगग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्
aṣṭau vātātmikāścaindre dvātriṃśadapi pūrvakāḥ ||
yathākāmopalabdhiśca yathākāmavinirgamaḥ
||108||अष्टौ वातात्मिकाश्चैन्द्रे द्वात्रिंशदपि पूर्वकाः ॥
यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः
sarvatrābhibhavaścaiva sarvaguhyanidarśanam ||
saṃsāradarśanaṃ cāpi mānasyo'ṣṭau ca siddhayaḥ
||109||सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् ॥
संसारदर्शनं चापि मानस्योऽष्टौ च सिद्धयः
catvāriṃśacca pūrvāśca somaloke smṛtāstvimāḥ ||
chedanaṃ tāpanaṃ bandhaḥ saṃsāraparivartanam
||110||चत्वारिंशच्च पूर्वाश्च सोमलोके स्मृतास्त्विमाः ॥
छेदनं तापनं बन्धः संसारपरिवर्तनम्
sarvabhūta prasādatvaṃ mṛtyukālajayastathā ||
ahaṃkārodbhavaścāṣṭau prājāpatye ca pūrvikāḥ
||111||सर्वभूत प्रसादत्वं मृत्युकालजयस्तथा ॥
अहंकारोद्भवश्चाष्टौ प्राजापत्ये च पूर्विकाः
ākāreṇa jagatsaṣṭistathānugraha eva ca ||
pralayasyādhikāraṃ ca lokacitrapravartanam
||112||आकारेण जगत्सष्टिस्तथानुग्रह एव च ॥
प्रलयस्याधिकारं च लोकचित्रप्रवर्तनम्
asādṛśyamidaṃ vyaktaṃ nirvāṇaṃ ca pṛthakpṛthak ||
śubhetarasya kartṛtvamaṣṭau buddhibhavāstvamī
||113||असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्वाणं च पृथक्पृथक् ॥
शुभेतरस्य कर्तृत्वमष्टौ बुद्धिभवास्त्वमी
ṣaṭpaṃcāśattathā pūrvāścatuḥṣaṣṭirime guṇāḥ ||
brāhmaye pade pravartaṃte guhyametattaveritam
||114||षट्पंचाशत्तथा पूर्वाश्चतुःषष्टिरिमे गुणाः ॥
ब्राह्मये पदे प्रवर्तंते गुह्यमेतत्तवेरितम्
jīvato dehabhede vā siddhyaścaitāstu yoginām ||
saṃgo naiva vidhātavyo bhayātpatanasaṃbhavāt
||115||जीवतो देहभेदे वा सिद्ध्यश्चैतास्तु योगिनाम् ॥
संगो नैव विधातव्यो भयात्पतनसंभवात्
etānguṇānnirākṛtya yuñjato yoginastadā ||
siddhayo'ṣṭau pravartaṃte yogasaṃsiddhikārakāḥ
||116||एतान्गुणान्निराकृत्य युञ्जतो योगिनस्तदा ॥
सिद्धयोऽष्टौ प्रवर्तंते योगसंसिद्धिकारकाः
aṇimā laghimā caiva mahimā prāptireva ca ||
prākāmyaṃ ca tatheśitvaṃ vaśitvaṃ ca tathāpare
||117||अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च ॥
प्राकाम्यं च तथेशित्वं वशित्वं च तथापरे
yatra kāmāvasāyitvaṃ māheśvarapadasthitāḥ ||
sūkṣmātsūkṣmatvamaṇimā śīghratvāllaghimā smṛtā
||118||यत्र कामावसायित्वं माहेश्वरपदस्थिताः ॥
सूक्ष्मात्सूक्ष्मत्वमणिमा शीघ्रत्वाल्लघिमा स्मृता
mahimā śeṣapūjyatvātprāptirnāprāpyamasya yat ||
prākāmyamasya vyāpitvādīśitvaṃ ceśvaro yataḥ
||119||महिमा शेषपूज्यत्वात्प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत् ॥
प्राकाम्यमस्य व्यापित्वादीशित्वं चेश्वरो यतः
vaśitvādvaśitā nāma saptamī siddhiruttamā ||
yatrecchā tatra ca sthānaṃ tatra kāmāvasāyitā
||120||वशित्वाद्वशिता नाम सप्तमी सिद्धिरुत्तमा ॥
यत्रेच्छा तत्र च स्थानं तत्र कामावसायिता
aiśvaraṃ padamāptasya bhavaṃtyetāśca siddhayaḥ ||
tato na jāyate naiva vardhate na vinaśyati
||121||ऐश्वरं पदमाप्तस्य भवंत्येताश्च सिद्धयः ॥
ततो न जायते नैव वर्धते न विनश्यति
eṣa mukta iti prokto ya evaṃ muktimāpnuyāt ||
yathā jalaṃ jalenaikyaṃ nikṣiptamupagacchati
||122||एष मुक्त इति प्रोक्तो य एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥
यथा जलं जलेनैक्यं निक्षिप्तमुपगच्छति
tathaivaṃ sātmyamabhyeti yogināmātmā parātmanā ||
evaṃ jñātvā phalaṃ yogī sadā yogaṃ samabhyaset
||123||तथैवं सात्म्यमभ्येति योगिनामात्मा परात्मना ॥
एवं ज्ञात्वा फलं योगी सदा योगं समभ्यसेत्
atropamāṃ vyāharaṃti yogārthaṃ yogino' malāḥ ||
śaśāṃkaraśmisaṃyogādarkakāṃto hutāśanam
||124||अत्रोपमां व्याहरंति योगार्थं योगिनोऽ मलाः ॥
शशांकरश्मिसंयोगादर्ककांतो हुताशनम्
samutsṛjati naikaḥ sannupamā sāsti yoginaḥ ||
kapiṃjalākhunakulā vasaṃti svāmiva dgṛhe
||125||समुत्सृजति नैकः सन्नुपमा सास्ति योगिनः ॥
कपिंजलाखुनकुला वसंति स्वामिव द्गृहे
dhvaste yāṃtyanyato duḥkhaṃ na teṣāṃ sopamā yateḥ ||
mṛddehakalpadeho'pi mukhāgreṇa kanīyasā
||126||ध्वस्ते यांत्यन्यतो दुःखं न तेषां सोपमा यतेः ॥
मृद्देहकल्पदेहोऽपि मुखाग्रेण कनीयसा
karoti mṛdbhāgacayamupadeśaḥ sa yoginaḥ ||
paśupakṣimanuṣyādyaiḥ patrapuṣpaphalānvitam
||127||करोति मृद्भागचयमुपदेशः स योगिनः ॥
पशुपक्षिमनुष्याद्यैः पत्रपुष्पफलान्वितम्
vṛkṣaṃ vilupyamānaṃ ca labdhvā sidhyaṃti yoginaḥ ||
rurugātraviṣāṇāgramālakṣya tilakākṛtim
||128||वृक्षं विलुप्यमानं च लब्ध्वा सिध्यंति योगिनः ॥
रुरुगात्रविषाणाग्रमालक्ष्य तिलकाकृतिम्
saha tena vivardheta yogī siddhimupāśnute ||
dravyaṃ pūrṇamupādāya pātramārohate bhuvaḥ
||129||सह तेन विवर्धेत योगी सिद्धिमुपाश्नुते ॥
द्रव्यं पूर्णमुपादाय पात्रमारोहते भुवः
tuṃgamārgaṃ vilokyaivaṃ vijñātaṃ ki na yoginām ||
tadgehaṃ yatra vasati tadbhojyaṃ yena jīvati
||130||तुंगमार्गं विलोक्यैवं विज्ञातं कि न योगिनाम् ॥
तद्गेहं यत्र वसति तद्भोज्यं येन जीवति
yena niṣpādyate cārthaḥ svayaṃ syādyogasiddhaye ||
tathā jñānamupāsīta yogī yatkāryasādhakam
||131||येन निष्पाद्यते चार्थः स्वयं स्याद्योगसिद्धये ॥
तथा ज्ञानमुपासीत योगी यत्कार्यसाधकम्
jñānānāṃ bahutā yeyaṃ yogavighnakarī hi sā ||
idaṃ jñeyamidaṃ jñeyamiti yastṛṣitaścaret
||132||ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्नकरी हि सा ॥
इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत्
api kalpasahasrāyurnaiva jñeyamavāpnuyāt ||
tyaktasaṃgo jitakrodho labdhāhāro jiteṃdriyaḥ
||133||अपि कल्पसहस्रायुर्नैव ज्ञेयमवाप्नुयात् ॥
त्यक्तसंगो जितक्रोधो लब्धाहारो जितेंद्रियः
pidhāya buddhyā dvārāṇi mano dhyāne niveśayet ||
āhāraṃ sāttvikaṃ sevenna taṃ yena vicetanaḥ
||134||पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् ॥
आहारं सात्त्विकं सेवेन्न तं येन विचेतनः
syādayaṃ taṃ ca bhuṃjāno rauravasya priyātithiḥ ||
vāgdaṇḍaḥ karmadaṇḍaśca manodaṃḍaśca te trayaḥ
||135||स्यादयं तं च भुंजानो रौरवस्य प्रियातिथिः ॥
वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदंडश्च ते त्रयः
yasyaite niyatā daṃḍāḥ sa tridaṃḍī yatiḥ smṛtaḥ ||
anurāgaṃ jano yāti parokṣe guṇakīrtanam
||136||यस्यैते नियता दंडाः स त्रिदंडी यतिः स्मृतः ॥
अनुरागं जनो याति परोक्षे गुणकीर्तनम्
na bibhyati ca sattvāni siddherlakṣaṇamucyate
||137||न बिभ्यति च सत्त्वानि सिद्धेर्लक्षणमुच्यते
alaulyamārogyamaniṣṭhuratvaṃ gaṃdhaḥ śubho mūtrapurīṣayośca ||
kāṃtiḥ prasādaḥ svarasaumyatā ca yogapravṛtteḥ prathamaṃ hi cihnam
||138||अलौल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वं गंधः शुभो मूत्रपुरीषयोश्च ॥
कांतिः प्रसादः स्वरसौम्यता च योगप्रवृत्तेः प्रथमं हि चिह्नम्
samāhito brahmaparo'pramādī śucistathaikāṃtaratirjitendriyaḥ ||
samāpnuyādyogamimaṃ mahāmanā vimuktimāpnoti tataśca yogataḥ
||139||समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैकांतरतिर्जितेन्द्रियः ॥
समाप्नुयाद्योगमिमं महामना विमुक्तिमाप्नोति ततश्च योगतः
kulaṃ pavitraṃ jananī kṛtārthā vasundharā bhāgyavatī ca tena ||
avāhyamārge sukhasindhumagnaṃ lagnaṃ pare brahmaṇi yasya cetaḥ
||140||कुलं पवित्रं जननी कृतार्था वसुन्धरा भाग्यवती च तेन ॥
अवाह्यमार्गे सुखसिन्धुमग्नं लग्नं परे ब्रह्मणि यस्य चेतः
viśuddhabuddhiḥ samaloṣṭakāṃcanaḥ samastabhūteṣu vasansamo hi yaḥ ||
sthānaṃ paraṃ śāśvatamavyayaṃ ca yatirhi gatvā na punaḥ prajāyate
||141||विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकांचनः समस्तभूतेषु वसन्समो हि यः ॥
स्थानं परं शाश्वतमव्ययं च यतिर्हि गत्वा न पुनः प्रजायते
idaṃ mayā yogarahasyamuktamevaṃvidhaṃ gautamaḥ prāpa yogam ||
tenaitacca sthāpitaṃ pārtha liṃgaṃ saṃdarśanādarcanātkalmaṣaghnam
||142||इदं मया योगरहस्यमुक्तमेवंविधं गौतमः प्राप योगम् ॥
तेनैतच्च स्थापितं पार्थ लिंगं संदर्शनादर्चनात्कल्मषघ्नम्
yaścāśvine kṛṣṇacaturdaśīdine rātrau samabhyarcati liṃgametan ||
snātvā ahalyāsarasi pradhāne śraddhāya sarvaṃ pravidhāya bhaktitaḥ
||143||यश्चाश्विने कृष्णचतुर्दशीदिने रात्रौ समभ्यर्चति लिंगमेतन् ॥
स्नात्वा अहल्यासरसि प्रधाने श्रद्धाय सर्वं प्रविधाय भक्तितः
mahopakāreṇa vimuktapāpaḥ sa yāti yatrāsti sa gautamo muniḥ
||144||महोपकारेण विमुक्तपापः स याति यत्रास्ति स गौतमो मुनिः
idaṃ mayā pārtha tava praṇītaṃ guptasya kṣetrasya samāsayogāt ||
māhātmyametatsakalaṃ śṛṇoti yaḥ sa syādviśuddhaḥ kimu vacmi bhūyaḥ
||145||इदं मया पार्थ तव प्रणीतं गुप्तस्य क्षेत्रस्य समासयोगात् ॥
माहात्म्यमेतत्सकलं शृणोति यः स स्याद्विशुद्धः किमु वच्मि भूयः
ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā gautamākhyānamuttamam ||
putrapautrapriyaṃ prāpya sa yāti padamavyayam
||146||य इदं शृणुयाद्भक्त्या गौतमाख्यानमुत्तमम् ॥
पुत्रपौत्रप्रियं प्राप्य स याति पदमव्ययम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe gautameśvaramāhātmyasavistarayogalakṣaṇavarṇanaṃnāma pañcapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ || 55 ||